|
ÇADYR - wagtlaıyn düºlegde
dikilıän, gurulıan öı; ıagyndan, sowuk-yssydan goraıan elkinçe
jaı.
- Giò dünıä sygman ıaırap ıatan ıygynymy, akly-gyzylly çadyrlarymy,
ıigitlerimi synlap: «Heı, Alla, ıedi yklymda meniò alnymdan çykybiljek
patyºa barmydyr?» diıip içimden öwündim /196/.
ÇAG - wagt, zaman, döwür
ıaly manyda ulanylıan söz.
- Nädeıin, ıalòyz çagym oturyp ol awuly, sowuk sözleri bagrymdan,
jigerimden awuly ok kimin çykaryp zyòdym /154/
ÇAKYR - eldekileºdirilen
awçy guºlaryò çalymtyk reòkli görnüºi, guran süòk reòkli awçy
guº.
-Guºy-çakyr. Süıegi-aºykly we sagry /83/.
ÇAKYR ATMAK - kül
reòki ıaly reòk almak, könelip baºlamak, ıagy aırylmak.
... kerwende süòk garyndaºy gyrlan ıigitler ıeke-ıekeden goºaryny
hanjary bilen dilip, ganyny ystyhanyò çakyr atyp ugran süòklerine
damdyrıarlar /199/.
ÇAPAR - geçen döwürlerde
bir habary bir ıerden baºga bir ıere ıetirıän /atly, / habar
beriji, habar getiriji.
- Ruhnama bir çapardyr. Ol çapar geçmiºiò syrly hem zerur habaryny
geljege gowºurıar /69/.
ÇARWA - maldarçylyk bilen meºgullanıan
ilat, esasy iºi - mal bakmakdan güzeran görıän adam.
- Olaryò birine ynansaò, türkmen çarwa ıa ıarym çarwa halk, baºga
biri ony çomry, beılekileri beıik medeniıetleri guran ºäherli, köºkli
millet hökmünde görkezıär /23/.
ÇAW - bir zat barada
ile ıaıran habar, ıaò, dabara.
- Domrulyò köprüsiniò çawy dünıä ıaıraıar/193/.
ÇAİ - suw akıan ıap,
jar, olum, nobur, we º.m.
- İalaòaç, köse, üsti ygalsyz, çaı-çeºmesi az bolan daglardan
ata-babalarymyz durnagöz suwy ekin meıdanyna akdyrypdyrlar /174/.
ÇEKELIK - gyzlaryò
çekgesinden dakynıan gyzyl çaıylan kümüº ºaıy, zergärçilik önümi.
Türkmen gyzlarynyò ºaı-seplerine üns beriò: gupba-tuwulga, çekelik-bukaw-boınundan
gylyç salynmazlygyny üpjün edıär, gülıaka döºi, gursagy goraıar
/378/.
ÇEM GELEN - kim-de
bolsa biri, islendik adam, saılaman-seljermän, kim bolsa ºol bolsun.
-Türkmen gonamçylygy dolup, täze gonam tutunjak bolanynda çem geleni
gonambaºy edäımeıär /199/.
ÇEPINE DܪMEK - iº
oòuna bolmazlyk, çak-çen edeniòden tersine düºmek, eden tamaò
tersine bolmak, ugruna bolmazlyk.
- Islendik adam meniò huzuryma gelende, kalbyndaky dowuldan sandyrap
dur, gürrüò çepine düºse, baºyny aldyryp biljegime, gürrüò
rast düºse, ıalkap biljegime gözi ıetip dur
/185-186/.
ÇOG - ıyly, gor,
gyzgyn sözleri bilen manydaº söz.
- Türkmen - bu söz meniò gursagymda ıüregimiò çoguna ıylanyp, bäbejik
ıaly kalbymyò mährine dolanyp ıatyr /149/.
ÇOLALYK - daº-töwerekde
hiç kim, zat ıokluk, ruhy taıdan pikirdeºi ıokluk, yns-jynssyz,
janly-jemendesizlik.
- Gypjak obasy bilen Aºgabat ºäheriniò, Büzmeıin bilen Ymam
Kasym gonamçylygynyò arasyny paı-u-pyıada geçıärkäm, Watanyò ıalòyzlygyny,
hossarsyzlygyny hem ruhy çolalylygyny syzıardym /73/.
ÇOLARMAK - çola,
adamsyz, daº-töweregi hiç kimsiz galmak.
Gugaryp galan depeler, çolaryp galan düzlükler, sogulyp galan çeºmeler,
epilip galan derekler, külbe bolan ymaratlar, sulba bolan
Watan - bu zatlaryò bary meniò daºymda däl-de, içimde-ıüregimde
ezıetli ıaºaıardylar /73/.
ÇOMRY - ekerançylyk
bilen meºgullanıan oturymly ilat.
... baºga biri ony çomry, beılekileri beıik medeniıetleri guran
ºäherli, köºkli millet hökmünde görkezıär /23/.
ÇÖÒÒELMEK - görmek
ukybyny azaltmak, küteliºmek, çala görmek /göz barada/.
- Tanajak bolıan, ogul, tanajak bolıan, arman, gözler çöòòelipdir
/33/.
ÇÖWLÜK - guıunyò diwaryndaky örümiò iò aºagynda goıul- ıan suwda
çüıremeıän ıasy-tegelek agaç.
- Häzirki döwürdäki ıaly mümkinçilikleriò ıok mahaly
ata-babalarymyz akyp duran ürgün çägäniò göwsünden guıy gazyp,
ojardan, gandymdan, sözenden çöwlük örüp, ıeriò çeºmesine
baryp bilipdirler /172/.
ÇUSLANMAK -
ykjamlanmak, ıeòil gopmak, tiz herekete gelmek, tijenmek.
- Türkmen üç-dört günde artykmaç etini taºlaıar, çuslanıar
/182/
ÇUWAL - däne, galla
salyp saklamak, daºamak üçin ıörite dokalan halta ıaly gap.
- Hany indi bu çaºyp ıatan baılyklary alyp gitmäge halta, çuwal!
/364/.
ÇÜWMEK - bagt,
ykbal, täleı sözleri bilen ulanylıan we gelen, getiren sözleri
bilen manydaº söz.
...deòiz ıerinde deòzi, derıa ıerinde tereò derıalary bolan bu
toprak türkmeniò çüwen bagty, Allanyò ıalkap beren eziz diıary!
/78/.
ÇYGYR - bu ıerde: serhet, çäk,
ıer, jelegaı ıaly manylarda ulanylypdyr.
- ªeıle sagdyn durmuºy, sagdyn edebiıaty, giò gözıetimi bolan
halk gadym-gadym zamanlarda galan dar çygyrly, ıowuz däp-dessurly
otparazlar dinine sygmaıar! /105/.
ÇYGYRDAN ÇYKMAK - belli bir
serhetden geçmek, bellenilen ıerden daºary çykmak, belli bir çäkde
durmazlyk.
-Gorkut ata zamanynda diri baılygy ıeriò üstüne, öli baılygy ıeriò
astyna sygmaıan güıjüne baırynyp, ıurduna buısanyp ıören türkmenleriò
kämil aòy oglanjygyò köınek-balagyndan çykyºy ıaly, türkmenleriò
kämil ruhy otparazlygyò hem, taòryparazlygyò hem çygryndan çykypdyr
/108/.
Çyn türkmen - türkmen halkyna, türkmen milletine
mahsus bolan milli aıratynlyklara eıe, türkmen diıen ady götermäge
mynasyp, hakyky türkmen.
- Öz ruhy dünıäsi hakynda alada edıän we özüniò beden hem-de
akyl taıdan ösmegine üns berıän çyn türkmeniò gürsüldäp duran
ıüreginiò, teºne ruhunyò, duıgur kalbynyò, ºahyrana göwnüniò
belent bolmagyny... üpjün
edıän egsilmez ruhy çeºme - Ruhnama bolmalydyr /18/.
ÇYRAG - ºöhle, ºugla,
ıagtylyk, aıdyòlyk, çyra manyda ulanylıan söz.
-İagtylgyç berende bolsa, onuò Köòlüne hem Aòyna Paıhas çyragyny
guıdy /10/.
ÇYRAGLANDYRMAK - ºöhlelendirmek,
nur saçmak, ºugla çaımak, ıagtylmak, aıdyòlandyrmak.
-Beıik Taòrynyò ıürekdäki mähir-nury ıüzde jemlenendir, dünıäni
çyraglandyrıandyr /12/.
|
