|
EDA BOLMAK - taýýar
bolmak, edilmek, häzirlenmek.
- Bir suprada eda bolsa aºymyz... /377/.
EDENLI - baºyna
baran iºini baºarýan, gujurly, gaýratly, eden iºiniò kemini goýmaýan.
- Düýp Ýabgy hanyò serkerdeleriniò arasynda iki sany dost bar eken,
biri-birinden edenli, merdana, batyr, görmegeý, mylakatly eken /351/.
EGBARLAMAK - ysgyny
gaçmak, halys bolmak, hor düºmek.
- Taryhy ýadawlykdan egbarlan türkmen özüniò millet hökmündäki aýratynlyklaryny
saklap galmagyò gamyny iýdi /293/.
EJAZA - ygtyýar,
rugsat sözleri bilen manydaº söz.
- Sen eden etmiºleriò üçin bu dünýäde it bolup ýaºamaly, emma
örän ýagºy, sagadatly ogul ýetiºdiripsiò, ºol sebäpli Alla saòa
adam bolmaga ejaza eýledi-diýenmiº /317/.
EŽDAT - ata-babalar,
pederler, aslyò-aòryò manyda.
Taryh diýrler eždadyòa-hyºdyòa,
Ataòa-babaòa, kowum-puºduòa.../275/.
ELGARAMALYK - syýasy,
ykdysady taýdan baºga biriniò hökümdarlygy astynda bolmak, birine
garaºly bolmak, özbaºdaklygyòy ýitirmek.
- Taryhda hiç mahal özge döwletiò ýüküni çekmedik türkmen baºga
döwletiò elgaramalygynda galdy /296/.
ELHAL - baºga biriniòkiden
ýagdaýy ýagºy, oòadrak, ganymat, oòuºmazça däl.
- Ýetimiò ýagdaýy ýesiriòkiden elhalrakdyr /320/.
ELINI SOWUK SUWA URDURMAZLYK - zähmete biºiºdirmezlik, bol-elinlikde ýaºatmak, gara zähmet çekdirmezlik,
iºe öwreniºdirmezlik.
- Men agyr durmuºda ýaºadym, oglum beri bol-telkilikde ýaºasyn diýip,
ogluò elini sowuk suwa urdurmazlyk - ogluòa duºmanyò hem edip
bilmejek ýamanlygyny etmekdir /348/.
ELIÒ SOWAMAK - baºlanan
iºi tamamlasyò gelmezlik, höwesiò gaçmak, goýbolsun edesiò gelmek.
- Ýanyòyza gamgyn adam gelip, dünýäden, durmuºdan, adamlardan zeýrenip
gitse, onuò gussasynyò ruhy sizde galar, edip oturan iºiòizdenem eliòiz
sowar /304/.
EM - haýsydyr bir
keselden, näsaglykdan, dertden gutulmak üçin seriºde, derman, melhem.
- Derdiò nämedigini bilen lukman dessine derdiò eminem tapyp bilýär!
/25/.
EMELDAR - hünärment,
wezipeli, dolandyryjy adamlar.
- Zeýneddin, Alla oòa kömegini artdyrsyn, seýitleri saklamak üçin
niýetlenen, Alla olaryò sanyny köpeltsin, harajadyò we salgydyò
galyndylaryny hasaplamagyny we beýleki at gazanan adamlaryò saklanmagy
we idary /emeldar adamlara we din wekillerine berilýän hemiºelik
pensiýa/ üçin... seriºde bölüp bermegini biz buýurýarys /396/.
EMER-DAMAR -
ata-babalar, pederler, geçen nesilleriò dogan-garyndaºlary.
- Atalaryò ruhy, atalaryò ýady, atalaryò ykbaly, hatda atalaryò
emer-damary onda dikelýär /64/.
EMGEK - dert, näsaglyk
sebäpli çekilýän kynçylyk, zähmet, iº.
- Bu emgegi duºmandan görüp oturmaò, bu emgek ýokardan geldi...
/196/.
EMIR - derejesi,
mertebesi belent, beýik biri tarapyndan berlen buýruk, perman.
-Gudraty güýçli, bu täsin dünýäni döreden eziz Taòrynyò ýüregime
salan emri esasynda dörän kitap - türkmeniò Ruhnamasydyr /9/.
EMIR - musulman ýurtlarda
bir kowumyò, welaýatyò, ýurduò baºy, han, ºa ýaly dereje.
- Horasanyò, Yragyò we Mazendaranyò haºamlaryndan bolan öz
gullugyndaky emirlere we meºhur adamlara olaryò öz mertebelerine
hem-de derejelerine laýyklykda çäksiz hormat bilen garasyn, olaryò
maslahatyny diòlemegi iò möhüm iº hasaplasyn /390/.
EMIR - ýurdy, welaýaty, dolandyrýan
han, ºa, töre we º.m. uly wezipelerden biri, belli bir ýerde hökümi
ýerine ýetirýän.
Türkmenler her hökümdaryò we her emiriò oguzlaryò haýsy ºahasyndandygyny
kesgitli bilýärler /104/.
ENE ÝAP -
gapdalyndan kiçi ýaplar aýrylýan köp suwly esasy ýap, ýan ýaplaryò
ençemesiniò baºlanýan ýaby.
- Kesearkaçda, Balkan degresinde, Dehistanda, Misserianda, Hawaran düzlüginde,
Merwde, Amulda, Ürgençde, Etrek-Gürgende... çekilen noburlar,
nowhanalar, ene ýaplar, uly ýaplar tutuº ýurdumyzyò jan damarlary
ýaly ýurduò endam-janynda eriº-argaç /172/.
ERADA - erk, ygtyýar,
buýruk, emir manysyndaky söz.
- Beýik Biribaryò taryhdaky erkini we eradasyny gürrüòsiz ykrar
etmek bilen bir wagtda biz geljegiò öz ellerimiz bilen hem döredilmelidigini
aýtmalydyrys /66/.
-Hudaýyò eradasy bilen onuò yanyna bir yagºyzada barýar, arzy-hal
soraºýar /100/.
ERTIRIMIZ -
geljegimiz, indiden buýana görjek durmuºymyz, geljekdäki ýaºaýºymyz.
- Biziò ertirimiz ºu günki çagalaryò elindedir /345/.
ESELMEK - beýgelmek,
özüne göwni ýetip gopbarmak, çiºmek, abarmak, tumºugyny ýokary tutmak.
- Kyn gününde peselmedi, ºat gününde eselmedi /206/.
EªREPI DEÝIN -
gymmatly, gadyrly zat ýaly, ºanly-ºöhratly zat ýaly.
- Ata-babalarymyz türkmen ruhuna täsir edýän parasatly pikirleri
gursaklarynda eºrepi deýin saklap, nesilden-nesle geçiripdirler
/297/.
ETÇIL - et iýmegi
halaýan, etli naharlary iýmäge endik eden.
- Orta Aziýanyò halklaryndan tapawutlylykda halkymyzyò daýhanam,
çarwasam etçil däl /181/.
ETMIª - adamyò edýän
iºleri, günä-sogap iºleriniò barysy, günä.
- Eden etmiºiò üçin jogap soraýan dünýä bu /41/.
ETSEM-PETSEM - durmuºa
geçirmek islenilýän meýilnama, etsem diýip göwnünde besleýän iºleri,
amala aºyryljak niýetler.
-... Göwünde garratma etsem-petsemiò, Ruhuòyz tug deýin belentde
bolsun! /301/.
EÝ - gowy, ýagºy, oòat sözleri
bilen manydaº söz.
-Her kimiò jany özüne süýji, her kimiò ykbaly özüne eý /101/.
EÝÝAM - müòýyllyklary
içine alýan uzak döwür, ençeme ýüzýyllyklardan, müòýyllyklardan
ybarat wagt birligi, era.
- Gysgaça aýdanymda, men biziò eýýamymyzdan öòki I asyrda ýaºap
geçen ýunan alymy Diodaryò biziò eýýamymyzyò I asyrynda ýaºan
Strabonyò ýazgylaryndaky tebigat gözelliklerini we bereketini göz öòünde
tutýaryn /179/.
EZIZLEMEK - iò bir
gowy zat ýaly görmek, söýgüde has ileri tutmak, näzik söýgi
bilen gurºamak.
- Dünýäleri ýaradyjy, ýeke sözi bilen älem-jahany ýokdan bar
eden Allanyò aýratyn hormatlan, gadyrlan enesini hormatlamak,
gadyrlamak, ezizlemek her bir türkmene parzdyr /321/.
|
