|
HAJAT - zerurlyk,
gerekli zat, hökmany bolaýmaly ýaºaýyº, durmuº talaplary.
- Hut ºu maksat üçin hem gündelik hajatlaryòyzyò esasylarynyò-gazyò,
toguò, duzuò, ekin ekmek üçin paýlanylýan ýeriò, döwlet ýaºaýyº
jaýlarynyò töleginiò mugt edilmegi, unuò mätäçlere mugt paýlanmagy
parahat, aladasyz ýaºamagyòyz, zähmet çekmegiòiz, okamagyòyz üçin
ähli derwaýys ºertleri kanun esasynda umumy türkmen halky üçin döretdik
/287/.
- Olar, köplenç, halkyò maksatly ruhy hajatlaryna-azan aýtmak, nika
gyýmak, jynaza çykmak we º.m.-ler hyzmat edipdirler /177/.
HALALZADA - haram iºe baº goºmadyk,
halal ata-eneden bolanlar, halallygy ýörelge edinen.
- Eger bizden bolan oglanlar halalzada bolsalar, dünýä ahyr bolýança
bu ähtnamany okap, amal etsinler! /99/.
HALAT - sylag, serpaý,
sowgat hökmünde berilýän lybas, egin-eºik, don-çäkmen.
- Hersine altyn-kümüº, bezelen halatlar, mertebelerine görä welaýatlar
berdi /84/.
HALAT - wagt, zaman,
döwür sözleri bilen manydaº söz.
Dowar bakyp, ºöwür çekip, ygdym Ahal alasynda,
Ata-babam sesin eºtdim Gök gümmürdän halatynda.../276/.
HALATLY-ÝOLDAªLY -
Hudaý tarapyndan adamy ugruk-dyrýan
hemrasy, ugrukdyryjysy, adamyò özi göze görünse-de, ýanyndaky göze
görünmeýän ýoldaºy, ýol görkezijisi.
- Asmandaky Alla zemindäki Adamy ýalòyz dünýä indermän-dir!
Her bir adamyò ýanynda ýoldaºy bar, ýagny türkmenler aýtmyºlaýyn
- halaty !/196/.
HALYF - 1. Hezreti Muhammediò
wekili bolup musulmanlary we ºerigaty goraýjy; 2. Hökümdar.
- 1055-nji ýylda Togrul beg Bagdada girýär, halyflaryò paýtagtynda
soltan diýlip yglan edilýär, ýedi yklymyò patyºasy diýlen dereje
berilýär /113/.
HAM - çig, kemala
gelmedik, kämilleºmedik.
- Olaryò beýnisi hamdyr, çygdyr, olara dürs ýoly görkezmek zerur
/191/.
HAMYLADAR - göwreli,
aýagy agyr, iki gat, agzy bimaza.
- ªahyryò ejesi hamyladar çagynda göwni alma küýseýärmiº.
/323/
HANA - bu ýerde: derýanyò
iki kenarynyò arasyndaky suw akýan peslik, suw akýan zolak, oý.
- Geçmiºde Amyderýanyò köne hanasynyò boýuna türkmen halkynyò
oba-ºäherleri monjuk düzülen ýaly düzülip oturypdyr /380/.
HANEDANLYK - aslynda nesilme-nesil
han, emir, ºa, patyºa bolup gelýän maºgala, nesilden-nesle,
arkama-arka ºalyk edýän nebere.
Seljuk türkmenleri hanedanlygyndan bolan soltanlar we olaryò
ata-babalary beýik we hormatlanýan hökümdarlar bolupdy... /104/.
HANJAK - nirä, haýsy
tarapa, niräk ýaly manydaky söz.
- Haý, gyzym, men agzybirligi goýup, hanjak gideýin /169/.
HANNAS - nebsine buýurmaýan,
açgöz, baýlyk diýip ölüp-öçüp barýan, ºeýtanyò ugruna giden.
- Käbir ýerli hannaslaryò pul bilen gözlerini güýdüºdirip,
dagdan ºypallyk agaç getirdipdirler
/178/.
HAN ÖZI - SOLTAN ÖZI
- öz eli, öz ýakasy, hemme ygtyýar, erk özünde, hiç kime garaºly
däl.
- Ýogsam dünýäniò iò owadan, iò baý ýerinde mesgen-ýurt
tutunjak diýselerem han özleri, soltan özleri bolupdyr /178/.
HANYMAN - toplanan ähli
baýlyk, biriniò ähli zady, baýlygy, öýi-öwzary, ojagy.
-Gara baºym gala tutdum, Aköýliniò öwlady men,
Otda ýandym, suwda söndüm, eýlemedim jöwlany men...
Hem geçmiºim, hem geljegim, hanymanym Watandadyr /276/
HAPA-HASY - päkizelige,
arassalyga üns bermeýän, baºyna baran iºini baºarmaýan, hapysa,
çala baºy gowºan, emelsiz, ýalta.
«Öýüò hapa bolsa, özüò üflis, hapa-hasy bolarsyò» diýýärdi
/12/.
HARAÇ - ýerden peýdalanylany
üçin tölenýän hyraç, salgyt, töleg.
-... olardan belli bir wagta kanun tarapyndan kesgitlenen we tassyklanan
harajy, hüºüri /Gurhan, 16/92/ we diwan salgydyny mylakatlylyk bilen
talap etmegi, olardan artyk zat aljak bolmazlygy we olaryò öz
tabynlygyndakylary adalatyò we hukugyò saýasy astynda köºeºdirmegi
sargyt etsin /391/.
HARAJAT - hyraçlar,
salgytlar, çykdajylar.
- Zeýneddin, Alla oòa kömegini artdyrsyn, seýitleri saklamak üçin
niýetlenen, Alla olaryò sanyny köpeltsin, harajadyò we salgydyò
galyndylaryny hasaplamagyny we beýleki at gazanan adamlaryò saklanmagy
we idary /emeldar adamlara we din wekillerine berilýän hemiºelik
pensiýa/ üçin... seriºde bölüp bermegini biz buýurýarys /396/.
HARAÝ - goldaw, hemaýat,
kömek manylarynda ulanylýan söz.
- Çaga gorksa «eje» diýip gygyrar, uly aljyrasa, atasyndan haraý gözlär
/315/.
- Olara o dünýäde baºga kiºiden haraý ýokdur. /336/.
HAR BOLMAK - ýaramaz
ýagdaýa düºmek, biabraý bolmak, bigadyr bolmak, arzyò gaçmak,
gadyryò bilinmezlik.
- Pespällikden har bolan ýekeje adamy görkezip bilseòiz, men size
men-menlik zerarly heläk bolan million adamy mysal getirip bereýin!
/194/.
HASABA URULMAZLYK -
hasap edilmezlik, hasaba girmezlik.
- Pygamberimiz aýtmyºlaýyn, hassa soramaga barýan wagtyò ömrüò
umumy hasabyna urulmaýar /165/.
HASYL BOLMAK - emele
gelmek, ýüze çykmak, kemala gelmek.
- Bu topraga-da ata-babalarymyzyò jesedi tohum kimin atylypdyr, ondan
beýik Watana bolan çäksiz söýgimiz, buýsanjymyz, mukaddesligimiz
hasyl bolupdyr /166/.
HASYL ETMEK - emele
getirmek, düzmek.
- Tebigat hem ruhyýet - türkmen bitewiligini hasyl edýän
gymmatlyklardyr /164/.
HATYN - zenan maºgala,
aýal.
- Ýagºy är ýagºy hatyn kiºiden mälim bolar /89/.
HAÝAL-ÝAGALLYK - äwmezlik,
gyssanmazlyk, howlukmazlyk manylarda ulanylýan söz.
ªonuò üçin hem biagyrylyk, ömür babatdaky biperwaýlyk, haýal-ýagallyk,
ýaýdanjaòlyk, ýaltalyk, owarramçylyk Altyn asyryò türkmen ºahsyýetine
laýyk sypatlar däldir /206/.
HAÝPYÒ GELMEK -
rehimiò inmek, dözmezlik, gyýmazlyk etmek, nebsiò agyrmak.
- ªonuò üçinem, bir özüòe däl, perzendiòe haýpyò gelýän
bolsa, haram iºlerden el çek we toba lybasyny geý /329/.
HAÝRY-DOGA - haýyrly-peýdaly
bolsun diýip Alladan dilemek, doga okap Biribardan haýyº etmek.
- Mydama Haktagala haýry-doga kylyp, köòüllerini oòa baglap, ýeòiº
we gowulyk dilärler /88/.
HAÝYR - gowulyk, peýdaly,
bähbitli, ýagºylyk, goldaw, ýardam.
- Haýyr bilen ºeriò ahyryna garap, maksadyma ýetdim /92/.
HAÝÝARLYK - meseläni
çözmekde müò bahana tapmak, hakykaty görmediksiräp, bolgusyz zat
üçin yrsaramak, çalt çözmäge derek dawa-jenjel goparmak, baºyòdan
gum sowurmak.
Olarda ykdysady ýa-da syýasy haýýarlyga we eden-etdilige orun
bolmaly däldir, halkara guramalary, aýry-aýry ýurtlar ýa-da maliýe
merkezleri tarapyndan ýardam berilmegi döwletiò özbaºdaklyk
hukugynyò kemsidilýändigini aòladyp bilmez
/283-284/.
HEKIM - lukman,
saglyga esewan ediji.
- Men hekimiò ýanyna baryp, iki gözümi çekdirip, galan ömrüme
sokur kör oturmaga razy /347/.
HELLEWLEªMEK - agaçlaryn
ºemalyò, ýeliò ugruna galgaºmagy, sesli ygºyldaºmagy, iki baka
yranmak, ýaýkanyºmak.
- Size gujagyny gerip ºady-horram bolup oturan tebigaty, ýaºyl ºowhun
bolup hellewleºýän daragtlary söýüò! /340/.
HEMSYRDAª - syr alyp,
syr beriºýän, syryny bir-birinden gizlemeýän, pikirdeº, bir pikire
gulluk edýän.
- Watan bilen hemsyrdaº bolmagymyò aòyrsynda bolsa ykbalymyzyò -meniò
hem Watanymyò ykbalynyò meòzeºligi ýatýardy /73/.
HEMªERI - ýaran, ýoldaº,
hemra ýaly many aòladýan söz.
- Haram baýlyk adamyò içinde-de öz hemºerilerini gözleýär we tapýar...
/369/.
HEMªERILIK - ýoldaºlyk,
dostluk, bäsdeºlik, deò derejelilik.
-ªonuò üçin-de biz deò derejeli hemºerilik we özara bähbide
esaslanýan giò hyzmatdaºlyga taýýar /158/.
HEÒÒAM - döwran, döwür;
durmuº, ýaºaýyº, eýýam.
- Türkmen beýik Allatagalanyò ýeke-täkdigine uýdy, Allanyò ýedi
yklymda wakalaryò barºyny ugrukdyrýandygyna ynamyny hemiºe saklaýar,
durmuºdaky her bir wakada, tutuº heòòamdaky her bir hadysada onuò
gudratynyò alamatlaryny görýär, ony senalarynda ýatlaýar, oòa
sygynýar /58/.
HERDEM - hemiºe,
mydama, ömür, elmydama.
- Sen bu galada ata-eneòe herdem minnetdar bolmalysyò, olara
minnetdarlyk bildirip durmalysyò /315/.
HERGIZ - hiç haçan, hiç wagt, elmydama.
- Iò ýagºy dostuò - eneò bilen ataòdygyny hergiz unutma
/335/
HERKI - her bir,
islendik, aýry-aýry manylarda ulanylýan söz.
- Herki zadyò gadyr-gymmaty hakda biz ýitirip, soòundan oýlanýarys
/314/.
HEªELLE KAKMAK - bir
zada aºa begenmek, begenjiòi dürli hereketler bilen bildirmek, hezil
etmek, keýpiò kök bolmak.
- Dünýäde pikir köp,akyl köp: kimler dünýä kyýamata barýar, dünýäde
äpet hadysalar boljak diýip hamana kyýamat bolsa, ýowuz hadysa bolsa,
olara ýeòil bolaýjak ýaly/, heºelle kakýarlar, kimler bolsa bu köne
dünýäniò gadymy hem müdimi ýoly bilen öz maýdalyna gitjekdigini
aýdýarlar /403/.
HET - serhet, çäk,
dereje ýaly sözler bilen manydaº söz.
-...gaýtadan ýene millete öwrülmek mümkinçiliginiò güýçlenip,
ýokarky hetdine ýeten mahallary bar
/159/.
«HÄH» DIÝEÒDE «MÄH»
- gijä galman, haýal etmän, basym, tiz, derrew, ºobada, diýen dessiòe,
garaºdyrman.
-...Ýeke bolsaò «häh» diýeòde «mähim» bar.Agaýunus kibi hüýrli
türkmensiò! /275/.
HIJRAN - aýralyk.
- Pyragy, watan diýp gan döker gözüm.
baky garap durmuº hijrana ýüzüm... /377/.
HIKMET - sebäp, syr,
pelsepe, düýp gizlin many.
- Ahun aga, siz pylanynyò ogrudygyny bilýädiòizem weli, arada ony
magtap, asyl adam edip goýaýdyòyz, munuò hikmeti nedir? /302/.
HOR-HAR ULALMAK - ýeter-ýetmez
durmuºda kemala gelmek, ykdysady, maddy taýdan hor ýaºamak, mätäçlikde
kemsidilip gün görüp ulalmak.
-Özüm hor-har ulalamsoò, iki sanyjak oglumy zada zar etmäýin diýip,
gyrp-çyrp etdim... /346/.
HOSSA - agyr ýük, päsgel
berýän kynçylyk, aýakbagy, derdeser-alada, ünji, iòkis, gaýgy sözleri
bilen manydaº ulanylýan söz.
- Çünki howaýylyk juda agyr hossa we uly derdeserdir /64/.
HOªA - 1. Orak
wagtynda arpa-bugdaýyò ýere dökülen baºaklary, bugdaý-arpa baºy.
2. Üzümiò salkymy.
- Ol ýerde bitýän üzümler örän ajaýyp, olaryò her hoºasy iki
tirsek boýuna çenli ýetýär /179/.
HOªGYLAW - bir iºi
ýerine ýetirmäge göwünli, höwesli, islegi bolan.
-... tejribeli, hoºgylaw, hudaýhon naýyplary ýurduò çet gyralaryna
we merkezlerine, daº we ýakyn welaýatlaryna, ýurduò /dürli/
sebitlerine ýolladyk... /384/.
HOª-HORRAM - keýpi
kök, ºadyýan, göwnühoº.
- Halaýykdan biri düýºünde Anuºirwanyò hoº-horram halda
oturandygyny görüp sorapdyr /90/.
HOWALA -
ruhubelentlik, özüne göwni ýetijilik, hörpi ýokary, ruhy taýdan rüstem.
- Meniò maksadym-da öz kalbymyò üstaºyry bu ruhy meýdanda ýaºaýan
ärleriò ruhy howalasyny her bir türkmeniò kalbyna geçirmekdir /74/.
HOWALY - belent, beýik,
ýokary hörpli, galjaò.
- Heòòamyò zybanyndan çykýan ümsümlik gulaklarymy ºaòladyp gidýär-bäº
müò ýylyò dowamynda sesleri Garagumuò ºemalyny, nazarlary türkmen
sährasynyò gözýetimine, howaly duýgulary asmandaky bulutlara, agras
mähri ýerdäki bulaklara, gözleriniò nury türkmen Güneºine,
sulbalary Köpetdagyò kölegesine, ystyhany ene topraga dönen
ata-babalarym meniò ruhumy göterýärler /289/.
HOWAÝY - hakyky däl,
galp, ýalan, esassyz sözleri bilen manydaº söz.
-Eger ol bu iºden çetde galýan bolsa, onuò ylmy bimanylyk, boº we
howaýy akyl satmadan baºga hiç zat däldir /343/.
HOWAÝYLYK - ýalan,
gümürtiklik, esassyzlyk, hakykatdygy ikuçly.
- Pelsepe emi arkaly göwne jan bermekdir, howaýylyga dönen geçmiºi
türkmen tebigatynda ösüp oturan arçalar kimin janlandyrmakdyr /64/.
HÖKMÜROWAN - hökümi ýerine ýetirilýän, hökümi ýöreýän, buýrugy geçýän.
- Türkmenistan öz çäginde hökmürowandyr we bütin häki- miýete
eýedir /257/.
HÖKMÜROWANLYK - hökümi, emri,
buýrugy, permany doly ýerine ýetirilýän ýagdaýda bolmaklyk, hökümi
gep-gürrüòsiz ýerine ýetirilmeklik, hökümi ýörgünlilik.
- Teýmir ýogalansoò Garaýusup 1405 /807/-nji ýylda özüniò öòki
hökmürowanlyk eden ýerlerini gaýtaryp alypdyr /138/.
HÖKÜMDAR - ýurdy, welaýaty
dolandyrýan patyºa, korol, han, emir we beýlekileriò umumy ady,
belli bir ýerde hökümi ýöreýän, höküm çykarýan.
- Oguz handan we onuò çagalaryndan köp hökümdarlar boldy /104/.
HÖRP - dereje, ruhy
ýagdaý, meýil, göwün.
- Hemme zat häzirki zaman taryhynyò üstüne atylýardy, halkyò
ykbalyna-da ºol jähtde garalýardy, onuò çözüliºi-de ºeýle hörpdendi
/270/.
HÖZIR - lezzet, ýakymlylyk,
ýokumlylyk.
- Iºiò höziri nagtdyr, ýaltalygyò höziri nesýedir
/334/.
HUM - altyn-kümüº
salnan uly küýze.
- ªol barmana gabyr gazyp duran jenaýatkäriò öòünden ullakan hum
çykýar... /366/.
HUMAÝUN SAÝASY -
humaýun - patyºalara berilýän dereje, patyºalyk saýasy, patyºalara
ýaraºýan howandarlyk, hossarlyk kölegesi.
- Söýgiòiz çynar bolup, enar, erik, ülje, alma bolup depäòize
humaýun saýasyny salar /248/.
HUPBAT - görgi, azap,
jebir, horluk, çykgynsyz kynçylyk.
Döwletli baýlar basylyp, hupbat çekip, Sibir gitdi...
/30/.
HURUª - çöregiò,
nanyò ýany bilen iýilýän ýag, gowurma we
beýleki zatlar.
- Huruº gerek däl. Türkmen çöreginiò hurºy özünde /182/.
HUSUSYLAªDYRMAK - önümçilik
kärhanalaryny hususy adamlaryò dolandyrmagyna bermek, haryt öndürmegi
belli-belli, aýry-aýry adamlaryò hususy eýeçiligine bermek.
-Bu özgertmeler eýeçiligiò ºahsy we garyºyk görnüºleriniò ösdürilmegi,
hususylaºdyrmagyò çaltlandyrylmagy, hojalyk edaralarynyò /daýhan
birleºikleriniò we alyjylar birleºikleriniò/ guramaçylyk - hukuk görnüºleriniò
kämilleºdirilmegi bilen has-da öòe gider /282/.
HUSYT - gysganç,
gysyk, sahy däl.
- ªunuò ýaly ýalan ylym bir husydyò körmüº syçan ýaly ýygnap,
soòam gizläp goýan, il hajatyna ýaramaýan baýlygy kysmy bir zatdyr
/343/.
HUTBA OKAMAK - juma we baýram namazlarynda münber- de okalan
doga, berlen dini we ahlakly öwüt; ýurduò patyºasy- nyò, hökümdarynyò
adyna okalýan doga.
- Iki doganyò hormatyna basyp alan ýerleriniò metjitlerinde hutba
okalýar /113/.
HUZURYNA GETIRMEK - ýanyna, öòüne
getirmek, ygtyýaryna bermek.
- Eger kimde-kim jenaýatça arka çykyp: «Bu adam meni penalap
gelipdir» diýip, ony temmiden, jezadan alyp galjak bolsa, ºol arka
duran adamyò özüni patyºanyò huzuryna getirip, depesinden gylyç
inderip, iki bölüp taºlamalydyr /99/.
HÜMMET - gadyr,
gymmat, ýokumlylyk.
- Baýlygy haýyr iºe ulandygyòça bereketi artar. Baýlygy ulanman goýdugyòça,
öz-özünden hümmeti gaçar /362/.
HÜMMETLI - bereketli,
haýyrly, ýagºylykly-ýardamly.
-Patyºalaryò hümmetli we döwletli elleriniò onuò kibi mala bulaºmagy
laýyk däldir /91/.
HܪÜR - ekerançylykdan
alnan hasylyò ondan bir bölegi mukdaryndaky sadaka, garyp-pukaralara
berilýän hemaýat çykdajysy.
-... olardan belli bir wagta kanun tarapyndan kesgitlenen we tassyklanan
harajy, hüºüri /Gurhan, 16/92/ we diwan salgydyny mylakatlylyk bilen
talap etmegi, olardan artyk zat aljak bolmazlygy we olaryò öz
tabynlygyndakylary adalatyò we hukugyò saýasy astynda köºeºdirmegi
sargyt etsin /391/.
HÜÝR - jennetde bar
diýilýän näzeniò, owadan, zyba gyzlar, behiºdi gyzlar.
-...Ýeke bolsaò «häh» diýeòde «mähim» bar. Agaýunus kibi hüýrli
türkmensiò! /275/.
HYRKA - musulman
dininden, yslamdan düýpli maglumata eýe bolan adama berilýän
mertebe lybasy.
- ªonda yslam dininde iki ýola hyrka geýen beýik alym, pir Abu Seýit
Abyl Haýyr - Mäne baba hem Çagry beg bilen Torgul bege döwlet
patasyny berýär /59-60/.
HYRUÇ - ruhy gujur,
dyzmaçlyk, güýçli höwes.
- Siziò ruhuòyz ata-baba ruhy bilen birleºip, siziò kalbyòyza buýsanç,
hyruç, söýgi bolup dolýar
/164/.
HYªT - kowum-garyndaºlar,
taýpadaºlar.
Taryh diýrler eždadyòa-hyºdyòa,
Ataòa-babaòa, kowum-puºduòa,
Atly girip zarply ºalaò köºgüne,
Zeberdest gollary zorly türkmensiò! /275/.
HYÝANAT - öz gulluk
wezipäòi zelel ýetirmek, zyýan etmek üçin ulanmak, wezipäòe daýanyp
ile, ýurda ýamanlyk etmek, haýynlyk.
- Hiç kim hyýanat, ogurlyk we haramlyk etmez ýaly, haýyn we günäli
kiºileriò çäresini görmek gerekdir /90/.
- Kyn diýip ýagºy iºlerden gaçmak, aòsat diýip ýaman iºe baº
goºmak perzendiòe hyýanat etmekdir /330/.
HYZLANDYRMAK -
togalamak, togalap herekete getirmek, tiz togalap goýbermek.
- Haý, Öwez jan, sen näme diýsem rastdyr diýiber, gaòryºyma gaýtsaò,
kelläòi hyzlandyryp ibärin!
/193/.
|
