|
MADDYLAªMA - göz
bilen görülýän, diýilýän, syzylýan hala gelme, zat ýagdaýyna
gelmek.
-... millet ruhdan we onuò maddylaºmasy bolan medeniýetden baºlanýar...
/160/.
MAGRUP - günbatar, Günüò
batýan tarapy, dünýäniò dört tarapynyò birisi.
- Türkmen serkerdeleri Togrul begdir Çagry begiò güýçlenip baºlamagy
Magryby-Maºrygy sorap, Hindistany boýun egdirip ýören türkmen
soltany Mahmyt Gaznalynyò gonjuna gor guýýar /156/.
MAGªUK - aºygyò söýýän
gyzy, ýigidiò söýgülisi.
- Gadym zamanda bir aºyk-magºuk bolupdyr /322/.
MAHABAT - öwgi,
taryp, mazamlama sözleri bilen manydaº söz.
- Olar el çarpyºmaga, partiýanyò adyna mahabatly sözleri aýtmaga
öwreniºipdiler /271/.
MALDAN-BAªDAN GEÇMEK
- bar zady owarram etmek, baºyòy, baýlygyòy gaýgyrmazlyk, baýlygyòdan,
janyòdan geçmek, mal-mülküòi, janyòy bir zat üçin bagyºlamak.
- Ine, ºonuò üçin hem türkmen ýow güni maldan-baºdan geçýär
/190/.
MAMLA - dogry, çyn,
hakykat sözleri bilen manydaº söz.
- Serkerdeler mamla, ölümini boýun alan ºirleriò öòünde duºmanyò
basyp alyp, talaòçylyk etmäge gelen goºuny durup bilmeýär. /170/
MAªRYK - gündogar,
Günüò dogýan tarapy, dünýäniò dört tarapynyò biri.
- Türkmen serkerdeleri Togrul begdir Çagry begiò güýçlenip baºlamagy
Magryby-Maºrygy sorap, Hindistany boýun egdirip ýören türkmen
soltany Mahmyt Gaznalynyò gonjuna gor guýýar /156/.
MATLAP - göwünde
beslenen niýet, maksat, arzuw-hyýal.
-... bu kitap siziò kitabyòyzdyr, bu kitap türkmeniò kalbydyr, türkmeniò
maksadynyò, matlabynyò beýanydyr! /405/.
MAÝDA - ownuk-uºak,
kiçi, iri ýa uly däl.
-Sekiz asyrlap töwerekdäki, ýakyn-u-daºdaky döwletler «Agzyny
alart-da höküm sür» syýasatyny ýöredip, türkmen taýpa-tireleriniò
agzyny alardyp, maýdaly-irili uruºlara sezewar etdiler /267-268/.
MAÝDALYNA - äwmän-alòasaman,
öz erkine, howlukmaçlyk etmän.
- Dünýäde pikir köp, akyl köp: kimler dünýä kyýamata barýar, dünýäde
äpet hadysalar boljak diýip hamana kyýamat bolsa, ýowuz hadysa bolsa,
olara ýeòil bolaýjak ýaly/, heºelle kakýarlar, kimler bolsa bu köne
dünýäniò gadymy hem müdimi ýoly bilen öz maýdalyna gitjekdigini
aýdýarlar /403/.
MAÝYL BOLMAK - bir zadyò ýesiri
bolmak, bar ünsüòi bermek, erkiòi bir zada baglamak.
- Oguz ºeýle diýdi: «Meniò ýürek arzuwym ºundan ybarat we seniò
Biribar hakykata uýmagyòy we ºoòa maýyl bolmagyòy buýurýaryn»
/107/.
MEÇEW BERMEK - gep
berip, biriniò garºysyna küºgürmek, öjükdirmek, garpyºar ýaly
galkyndyrmak.
- Könäniò we täzäniò arasyndaky, diniò we ateizmiò arasyndaky göreºiò
perdesi astynda türkmenler içerki öz-özüni kemsitmeklige we öz-özüòi
ýok etmeklige iteklenip, olara meçew berilýärdi /270-271/.
MEDET - hemaýat,
goltgy, goldaw, kömek, güýç-kuwwat ýaly manylary aòladýan söz.
-... perzentler doglup, atalary ýerine geçenlerinde menden galan düzgünleri
saklap, ýok etmeseler, Gökden olaryò döwletine medet geler /87/.
- Yslam dininiò ret edýändigine garamazdan, ata-baba mazaryna
sežde edip ata-babasyndan medet dileýär /107/.
MEDRESE - sowat, bilim öwredilýän
ýer, mekdep.
- Talyp medresäniò dersleriniò aòyrsyna çykanyndan soò medresesini
çalyºýar /108/.
MELEK - musulmançylykda we käbir
dinlerde Taòry bilen ynsanlaryò arasynda araçylyk edýän, asly
nurdan bolan ruhy mahluk.
- ...öz ýaryny asmandan inen melekdir öýdýär /94/.
MELHEM - em, derman,
bejeriji seriºde.
- Size ºunuò ýaly peýda eden ýylgyryº söhbetdeºiòize-de melhem,
em bolar /340/.
MEMLEKET - ýurt,
Watan, mesgen, mekan sözleri bilen manydaº ulanylýan söz, ülke, diýar.
- Her wagtda Haktagala doga we mynajat edip, oòa amal edende onuò
elinden, dilinden, galamyndan, gadamyndan il-ulsa, mülk we memlekete,
din we dünýä ýarar ýaly nesiller peýda bolsun /90/.
MEMLUKLAR - bendiler, ýesirler,
gul esgerler. Eýýubileriò hanedanlygynyò esasy goºunyny düzen.
1250-nji ýylda memluklaryò goºun baºlyklary Eýýubileriò Müsür
ganatyny agdaryp, 1517-nji ýyla çenli Müsürde we Siriýada döwleti
edara edenler. Soò Osmanlylar tarapyndan agdarylan. 1711-98 ýý.
memluk emirleri ýene-de Müsüri dolandyran. 1811 ý. Muhammet Aly
tarapyndan gutarnykly ýykylan.
- Häzirbegjandaky türkmen atabegleri gypjak memluklaryndan bolan yrak
soltany Masudyò nebereleridir /117/.
MEN DIÝEN - özüne
göwni ýetýän, öz derejesine buýsanýan, uly kuwwatly, baý, üpjün.
- Seniò üçin- her bir raýatyò üçin bu döwletde ähli maddy ºertleri
döretdik, dünýäniò men diýen halklaryna hem döwletlerine özümizi
ykrar etdirdik /255/.
MEN-MENLIK - özüne
aºa göwni ýetmek, özünden zor, edermen, batyr adam ýokdur öýtmek,
bar zatdan baº çykarýan ýeke özümdirin öýtmek, gopbamsyramak.
- Arap Reýhan men-menlik zerarly gola düºen Göroglyny ýurduna alyp
barýarka öwünýär /194/.
MENZIL - bir ýere syýahata,
zyýarata gidilende düºlenmeli ýer, ýetilmeli ýer, düºleg.
- Men Ruhnamany türkmen milletiniò ýetmeli menziline ºamçyrag
bolsun diýen ýagºy niýet bilen döretdim /149/.
MERKINI BERMEK - berk
gaýtawul bermek, ýok etmek, gaýdyp galmaz ýaly etmek.
Bir tarapym Garagumum - göçün uran kerwendir.
Duºman bolup gelene merk, türkmene erk bergendir... /274/.
MERSIÝE GOªGY - uly mertebeli
adamyò, ºahsyýetiò ölmegi bilen onuò ölümine bagyºlanan agy-goºgy;
döwlet derejesindäki zadyò ýitip ýok bolmagyna bagyºlanan agy-goºgy.
- Biz bu gün ol elipbiýiò haçan ýitip gidendigini bilemzok, emma
on sekizinji asyrda, mundan tas üç ýüz ýyl öò ýaºap geçen ºahyr
ªeýdaýynyò döreden «Gözel ýigrimi b亻 mersiýe goºgusy Oguz
hanyò ýiten elipbiýiniò agysy /97/.
MEÝILPARAZ - belli
bir meýliò, islegiò tarapyny tutýan, öz islegini-arzuwyny ileri sürýän,
öz arzuwynyò ýesiri.
- Biziò sowet mekdebinden çykan taryhçylarymyz meýilparaz taryhçylaryò
buky pikirini aòyp bilmezden, ºol mekdebiò ýöreden pikirini esasy
pikir hökmünde tekrarladylar /210/.
MÄLIK - eýe.
-Goý, gadyrdan ogul, iò beýik mälik ºu tabºyryk babatdaky sözümiziò
beýik Taòrymyzyò «Ýa, Dawut, Biz seni ýerdäki oruntutarymyz etdik.
Adamlary hakykat boýunça ýazgar» diýen sözlerine gabat gelýändigine
ynam etsin /391/.
MILLETBAªY - bir
halkyò, milletiò baºynda duran, milletiò garamatyny öz boýnuna
alan /adam/.
Aòyrsy 5 müò ýyl mundan ozal milletbaºymyz Oguz han Türkmenden
gaýdýan türkmen halky Gündogarda Hindistan, Günbatarda Ortaýer deòzi
aralygynda döredilen dünýä gymmatlyklaryna dürli ugurlarda saldamly
goºandyny goºdy... /9/.
MISIL TUTMAK - mysal
almak, öwrenmek, tälim almak.
- «Ataò barka at gazan, atyò barka ýol gazan» diýip, Gorkut
atamyzyò pendinden misil tut! /316/.
MONÇA BOLMAK - göwnüò
bitmek, hoºal bolmak, özüòe dereje bilmek.
- Nebis - dert, göwün-dermandyr. Göwün sähel zada-da monça bolmany
öwreder /360/.
MÖHÜM BITIRMEK - haýyºyny
kanagatlandyrmak, islegini ýerine ýetirmek, ýumºuny bitirmek.
- Ol seniò möhümiòi bitirmek üçin öz möhümini taºlaýan
halkdyr /298/.
MÖWÇ - güýçli
tolkunly, gomly, tolkuny kuwwatly, dyzmaç galkynýan.
- Türkmeniò tereò derýalary türkmençe gürleºip, ykbalyòyzyò içi
bilen akyp geçýär, möwçli deòzi türkmençe gürleºip, goýnunda
ruhuòyza ruh goºýar /164/.
MÖWJE
DUªMAK - derýanyò
iò çalt, çasly akýan ýerine düºmek, batly, güýçli akyma gabat
gelmek.
...Derýa girip möwje duºdum... /377/.
Möwrit - uzak taryhy döwür, zamana, wagt, eýýam.
- ... tebigy güýçleriò garºysyna göreºip, ýaºaýyº üçin
jeòòellerde garpyºyp, birek-birek bilen gyrlyºyp, örän ýowuz hem
gazaply möwriti baºdan geçirdi /20/.
- Gylyjyò möwriti ýetdi, ýöne, hatda gylyjyò özi hem akylyò we
bilimiò önümidir /344/.
MUHABBET - söýgi, yºk.
- Sol taýdaky tagtda ýene bir peri gyz otyrmyº, ýüzünden-gözünden
nur, mähir-muhabbet ýagyp durmuº /373/.
MUKADDESLEªDIRMEK -
mukaddes ýagdaýa getirmek, keramat derejesine götermek.
-ªonuò üçinem adamzady mukaddesleºdirýän ºahsyýet-enedir /321/.
MUMYÝA - 1. Dagyò uçut
gaýalarynda bolýan, tebipçilikde ulanylýan gara-gök reòkli jisim;
2. Birnäçe ýörite dermanlaryò kömegi bilen öliniò bozulman
saklanan jesedi.
- Müsür ºalary äpet-äpet daºlardan salnan beýik gümmezlere,
mumyýa girip, ölmez-ýitmez bolup galmaga synanan bolsa, Oguz atamyz
beýik tymsallara, akyl-paýhasa, halkynyò aòyna, ruhuna, ganyna girip
ölmez-ýitmez bolupdyr /93/.
MUSALLAT - bela,
betbagtlyk, heläkçilik, agyr labyr.
- Sebäbi ºeýle puluò üstünden görjek peýdaò, ilki bilen, öz
maºgalaò baºyndan musallat bolup iner
/362/.
MUªT - ýumruk.
- Uraýyn diýsem küºdüm pes, garpyºaýyn diýsem muºtum kiçi!
/154/.
MUWAPYK - laýyk,
birine mahsus bolan, geliºýän, mynasyp.
- ªeýtmek türkmen halkyna muwapyk sypatdyr /302/.
- Eger muwapyk bolsa, ony sözlemek bolar, bolmasa sözlemezlik gerekdir
/88/.
MÜMKINGADARLYK - mümkinçilik,
amala aºmagyò mümkindigi.
- Geljegiò mümkingadarlygy - biziò geçmiº hakykatlarynyò haýsynyò
geljekde dowam etmelidigine we haýsynyò kör galmalydygyna akyl ýetirip
bilºimiziò we munuò hötdesinden gelip bilºimiziò mümkingadarlygydyr.
/65/
MÜNBER - köpçüligiò
öòünde çykyº edilýän beýik ýer, köpçülik görer ýaly
belentlik, tribuna.
- Dünýäde adamdan beýik keramat ýokdur, Adamyò mertebesi
Allatagalanyò münberidir /190/.
MÜÒBEGI - müò
adamdan ybarat ilata, goºun birligine ýolbaºçylyk edýän adam.
-Eger müòbegi ýa-da tümenbegi ölse, yzynda ýarar ogly galmasa, müòlük
ýa-da tümen içinde kim batyr, tejribeli, goºun ýagdaýyny bilýän,
söweºlerde synalan kiºi bolsa, ony müòbegi ýa-da tümenbegi etmeli
/86/.
MÜSÜR - bol hasylly,
otly-ösümlikli, mal oty bol ýer.
- Mal üçin müsür, haýwanat üçin jennet! Awlaglaryò mesgeni!
/381/.
MܪGIL - amala aºyrmasy
kyn, durmuºa geçirmesi çetin, kynçylykly, agyr, çylºyrymly.
- Demirgazykdan türkmen ýurduna ýagyº-ýagmyr ýollap duran Deòiz
han atamyz tanyg bolsun, türkmen deòiz kimin joºdy, türkmen galkyndy,
iliò güýji, siliò güýji diýendirler, biziò alnymyzda müºgil iº
bolmaz! /405/.
MÜÝN - aýyp, kemçilik,
ýetmez ýaly sözler bilen manydaº söz.
- Halal adamyò müýni ýokdur /361/.
MYDAR ETMEK - oòºuk
etmek, ýaºaýºy dowam etdirmek, gün-güzeran görmek.
-...takyrlarda toplanan suwy ýörite guýy gazyp, arly gyº ýygnap,
arly tomus ºol suw bilen mydar edipdirler. Olara sardobalar diýilýär
/174/.
MYH - at, ýaby
nallananda nal bilen ýabynyò dyrnagyny birleºdirýän dörtgyraò
çüý, nal çüýi.
- «Gurdugym aslynda bilgil bu zeminiò myhydyr,
Durar ol erkin mydam, budur türkmen binasy!» /253/.
MYJABAT - töhmet, ýalan-ýaºryk
gep bilen günäkärleme, ºyltak.
- Adamyò ýaramazy günäni özünden gözlemän, döwrüne we jemgyýetine
myjabat ýapýandyr/330/.
MYMYK - ýumºak,
mylaýym, ýakymly manydaky söz.
- Ygally, boz toprakly demirgazyk ýurtlarynda, esasan, mymyk ösümlikler
ösýär, emma howasy yssy, gurak Gündogarda ähli ösümlikler diýen
ýaly tikenlidir /177/.
MYNAJAT - Taòra,
Hudaýa ýalbaryp-ýakarma, hemaýat isläp Taòra ýüzlenme.
- Her wagtda Haktagala doga we mynajat edip, oòa amal edende onuò
elinden, dilinden, galamyndan, gadamyndan il-ulsa, mülk we memlekete,
din we dünýä ýarar ýaly nesiller peýda bolsun /90/.
MYRAT BOLMAK -
maksady hasyl bolmak, göwnünde beslän zady amala aºmak, dilegine
gowuºmak.
- Perzent ata-enäniò yhlasyndan, söýgüsinden, arzuwyndan,
maksadyndan myrat bolýandyr /326/.
MYSAPYRLYK - bu ýerde:
aýraçylyk, aýraçylyk sebäpli pukaralyk, pakyrlyk.
Ýat illerde mysapyrlyk çekenden, ursa, sökse, horlasa-da il ýagºy...
/377/.
|
