|
SABYR GITMEK - garaºyp
irmek, halys bolmak, sabyr käsesi dolmak, ynjalyk tapmazlyk.
-...Ýetim ogluò gan aglaýyp, aram-karar-sabyr gitdi... /31/.
SAÇAK ÝAZYP, ÇÖREK BERMEK - jomartlyk, sahylyk, eli giòlik etmek, ajy doýurmak, mätäji
goldamak.
- Annanyýaz Artyk saçak ýazyp, ile çörek beren rysgally-döwletli
adamdy /36/.
SADYR ATMAK - suwuò
hilini üýtgetmegi, ýata suw ýaly yslanmagy.
- Nirede et porsap, suw sadyr atan bolsa, ºol ýerde mesgen tutmaýarlar
/198/.
SAGADATLY - bagtly,
bagtyýar; kemsiz.
- Sen eden etmiºleriò üçin bu dünýäde it bolup ýaºamaly, emma
örän ýagºy, sagadatly ogul ýetiºdiripsiò, ºol sebäpli Alla saòa
adam bolmaga ejaza eýledi-diýenmiº /317/.
SAGDAK - ýaýyò peýkamy,
oky salynýan gaýyºdan gap.
-Ysraýyl sagdagyndan bir oky çykaryp: - ªu oky ýollasaòyz,
Balkandan otuz müò goºun geler! - diýipdir /156-157/.
SAHAWAT - sahylyk,
jomartlyk, eli açyklyk.
- Güýç-gaýratdan, sahawatdan, rysgal-bereketden, söýgüden bina
bolan türkmen ili, türkmen ýoly syrly gudrat bolup türkmeniò
kalbynyò töründe ýaºaýar /77/.
SAHY, JOMART, HATAMTAÝ
- ilinden-gününden zadyny gysganmaýan, eli açyk, maddy baýlygy
bilen hemaýat edýän.
- Türkmeniò golam açyk, kalbam açyk, sahy, jomart, hatamtaýdyr
/369/.
SALGYMA ÇAPMAK - boº
hyýala kowalaºmak, bolmajak zady arzuw etmek, biderek göwün ýüwürtmek.
- Aslynda, türkmen halky juda kanagatly, beýik Taòra ºükür edip...
hiç hili salgyma çapmalara, ýasama durmuºa kowalaºman ýaºamagy
gowy görýän halk /375/.
SANAW - bir zadyò
yzygiderli tertibi, bir zadyò düzümi.
-... oòa hasapdan aýrylýan hasyl salgydy we ýygymlar barada sanaw
bersinler, ol hem ony ünsli öwrensin /397/.
SANDAª - san, mukdar taýdan deò, deò sanly.
-...garyndaºlyk açjak bolsa, gudanyò getiren çöregini alyp galyp,
ºonuò bilen sandaº çöregi hem salyp goýberýär /153/.
SANMAK - hasap etmek,
saýmak, hasaplamak.
- Men ulus-ilimi mukaddes sanyp, topragymy keramat kibi görüp,
Watanymy baºyma täç eýledim /165/.
SANSYZ - örän köp,
uçursyz kän, sanýetmez.
- Çölde duºýan sansyz oýtak takyrlara gawun-garpyz, künji, mäº
ýaly ekinler ekipdirler /174/.
SANY
HEM ÝOK, SAJAGY HEM
- uçursyz köp, juda kän, sanardan köp
- Bürgüt beýiklikden ýurdumyzyò üstünden uçsaò görýärsiò:
haýsy tarapa seretseò gadym-gadym zamanlarda gurlup, gadym zamanlarda
ýykylan ºäherleriò sany hem ýok, sajagy hem /172/.
SAPAK EDINMEK - bir
ýetmezçiligi gaýtalamazlyk üçin ýatda saklamak, öwrenip goýmak.
-Biz, bir asyrlap baknalygy, halkymyzyò düºen pajygaly ýagdaýyny
sapak edinip, bir asyrlap söýmäge, halkym diýmäge yjaza berilmedik
halkyò ogullary bolup, halkymyzy bir asyrlap, söýüp bilmedigimiziò
hatyrasyna iki esse artyk söýýäris /95/
SAPAR - gezek, ýola,
mertebe ýaly sözler bilen manydaº söz.
- Men geçmiºime kän sapar nazar aýladym /148/.
SAPLANMAK -
arassalanmak, tämizlenmek, gerekmez zatlardan dynmak, azat bolmak,
hakyky ýagdaýa gelmek.
- Bu gün bize ºol nogsanlyklardan saplanmak aòsat düºenok.
/271/
- Özüne akyl ýetirip bilen halk, öz kemçiliklerindenem ºonça tiz
saplanyp bilýär! /25/.
SARÇ - tez, sähel
bir zadyò täsirinden galdawlyk tapýan, baº bermez, az zatdan gylaw
alýan.
- Bu sözde bäº müò ýyldan atyny ýüzin salyp geçen halkyò
merdana buýsanjy, tebigy sarçlygy, ýüreginiò mähri ýatyr /149/
SARDOBA - suw
saklamak üçin ýörite üsti basyrylan ýerzemin, ýerasty emeli kölçe:
ýagyn, ygal suwlary toplanýan ýörite ýer.
...takyrlarda toplanan suwy ýörite guýy gazyp, arly gyº ýygnap,
arly tomus ºol suw bilen mydar edipdirler. Olara sardobalar diýilýär
/174/.
SARPA - hormat, sylag,
gadyr-gymmat sözleri bilen manydaº söz.
- Ata-babalarymyz ata Watana nähili beýik sarpa-hormat goýýandygyny
tymsallarda, rowaýatlarda goýup gidipdir /249/
SAÝ - boýy, göwresi bilen beýlekilerden tapawutlanýan, saýy,
süòkbaºy iri, daýaw, saýyrdyò; äpet, gerçek.
- Ärtogrul gazynyò ýolbaºçylygynda Merwden ugran 400 at- ly Oguz
hanyò her bir türkmen esgeri müò duºmana taý bol- malydyr diýen
wesýetini berjaý edip biljek, atabeglerden sö- weº, serkerdelik
tilsimatlaryny birkemsiz öwrenen saý ýigit- lerdi /136-137/.
SAÝLAMA - iò oòat,
has gowy, beýlekilerden tapawutlanýan, hemme babatda meòzeºlerinden
saýlanýan.
- Ol ilçi ugradyp, ýurduò saýlama atyny bermegi sorapdyr
/249/.
- Saýlama oguz gözelini alyp giden ilçi has ºum habar bilen gelýär
/249/.
SAÝMAK - hasap etmek,
sanmak, hasaplamak.
- Ata-babalarymyz bu topragy keramat saýyp sežde kylyp, alnyna togap
edipdirler. /166/.
SAÝRY - ýat, bigäne,
nätanyº, ýakyndan tanalmaýan.
- Ahyry olar iki ýüz tyllasynyò ýaryny düwünçege düwüp, saýry
goòºusyna, beýleki ýaryny türkmen goòºusyna eltip berýärler
/183/.
SeŽde etmek - bir zada, keramata sadyklygyòy bildirip baº
egmek, boýun bolýandygyòy hereket bilen bildirmek.
- Mukaddes, keramatly kitaplaryò döremegi bilen adamzadyò gara güýje
sežde edýän zamanasy tamamlanyp, Söze-Paýhasa sarpa goýýan
zamanasy baºlandy /20/.
SEŽDE ETMEK - namaz okaýarkaò maòlaýyòy,
eliò aýasyny, dyzyòy, aýagyò barmaklary ýere deger ýaly ýagdaýda
bolmak.
- Yslam dininiò ret edýändigine garamazdan, ata-baba mazaryna sežde
edip ata-babasyndan medet dileýär /107/.
SENA - dilden düºürilmeýän
öwgi, taryp, gaýtalanylýan mukaddes söz.
- ...heòòamdaky her bir hadysada onuò gudratynyò alamatlaryny görýär,
ony senalarynda ýatlaýar, oòa sygynýar /58/.
SENSIREME - sen-sen
diýip gaýtalama, sen diýip ýüzlenme.
-«Eje, kaka, siz» diýip ýüzlen, sensireme /335/.
SEÒRIGINE KAKMAK -
äòini ýazdyrara getirmek, eòegine kakmak, urmak, ýençmek.
-... olaryò öz wagtynda seòrigine kaksyn hem-de ýok etsin
/389/.
SER - baº, kelle,
jan.
- Urºuò gutulgysyzlygyna düºünip, ºonça wagtda ýurdy urºa taýynlap
ýetiºen Oguz han: - Ser bereris, ýer bermeris! -diýipdir /249/.
SERGIN - mylaýym,
salkyn, seleò, hoºtap, ne sowuk, ne ýyly.
- ªol ýylgyryº serginje ýeliò deräniò dumanyny syryºy ýaly,
kalbyòyzdan gam-gussaòyzy ýom- ýok eder /340/.
SERMEST - serhoº ýaly
ýagdaý, kellesi ýerinde däl, göçgünli, keýpi kök.
- Sermest Domrul Ezraýylyò gözlegine çykýar /193/.
SERPAÝ ÝAPMAK -
birine eden iºi, bitiren ýumºy, hyzmaty üçin sylag, sowgat hökmünde
egin-eºik, lybas bermek.
-... öz atasynyò yzyna eýerer, ondan eºiden, gören zatlaryny özi
üçin kybla, öýkünmäge görelde hasaplar diýip çaklap, oòa köp
ýagºylyklar edip, serpaýlar ýapdyk /385/.
SEÝIK - el-aýagyò
döwülmegi, çykmagynyò bejerilmesi, asyl bolmaly derejesine gelme, öòki
kaddyna gelme.
- Onsoòam, göwnüò syna-syna seýik bolýandygyna göz ýetirdim
/154/.
SEÝIKLEMEK - adamyò
döwlen, çykan süòküni ýerli-ýerinde goýup, gamyº, tagta-seýik
bilen baglap goýmak, bejermek, düzetmek.
-...Meniò bir däli göwnüm bar, seýikläp ber, Jygalybeg! /30/.
SEÝIT - Hezreti
Muhammediò neslinden bolan, jemgyýetde hormatly adamlar.
- Zeýneddin, Alla oòa kömegini artdyrsyn, seýitleri saklamak üçin
niýetlenen, Alla olaryò sanyny köpeltsin, harajadyò we salgydyò
galyndylaryny hasaplamagyny we beýleki at gazanan adamlaryò saklanmagy
we idary /emeldar adamlara we din wekillerine berilýän hemiºelik
pensiýa/ üçin... seriºde bölüp bermegini biz buýurýarys /396/.
SÄHER-SABA - daò ýeri
agarmazynyò öò ýanyndaky wagt, daò atmazdan öò ýanyndaky wagt.
- Säher-saba daglar bilen, daºlar bilen ºöwür çeken Magtymgulynyò
ahy ýatyr bu toprakda!/78/.
SÄHET - bir iºe, toýa,
ýurt tutmaga, göçmäge, uzak ýola syýahata, argyºa, söweºe we º.m.
baºlamak üçin ygtyýar berlen, rugsat berlen günler.
- Allanyò saýlan ýerinde ýaramaz ýer bolmaz, Allanyò ýaradan günleriniò
sähet däli bolmaz! /60/.
SÄW - tötänlik,
bilinmeýän bir sebäp.
- Dünýä bazarlarynda bir säw bilen düºen gadymy ºaý-seplerimize
örän gymmat baha kesilýär /378/.
SOGULYP GALMAK - suwy
çekilmek, gözbaºy gömülmek, guramak.
-Gugaryp galan depeler, çolaryp galan düzlükler, sogulyp galan çeºmeler,
epilip galan derekler, külbe bolan ymaratlar, sulba bolan Watan - bu
zatlaryò bary meniò daºymda däl-de, içimde-ýüregimde ezýetli ýaºaýardylar
/73/.
SOKGA SORMAK - ºobada
aýyrmak, tebsirän topragyò suwy soruºy ýaly derrew sormak, özüne
siòdirmek.
- Siz ºu ýurtdan baºga ýerde kalbyòyzdaky derdi sokga sorýan çöllerem,
deòizlerem, türkmençe aýdym aýdyp, türkmençe saz çalyp ýagýan
çabgalaram tapmarsyòyz /163/.
SOKUR - gözüniò
owasy boº, oýuk, kör.
- Men hekimiò ýanyna baryp, iki gözümi çekdirip, galan ömrüme
sokur kör oturmaga razy... /347/.
SOLTANLYK - hökümdary
soltan, patyºa bolan döwlet, soltan dolandyrýan döwlet, soltan, patyºa
bolmak derejesi.
- Parfiýa döwletiniò, gaznaly türkmenler soltanlygynyò, seljuk türkmenleriniò
soltanlygynyò, Köneürgenç türkmenleriniò soltanlygynyò dünýäniò
taryhy-syýasy ugruny üýtgedendigini, ykdysadyýetiò, medeniýetiò
örän ýokary derejä göterilendigini inkär edip boljak däldi /209,
210/.
SOÒY-ARDY - ahyry, iò
soòy.
- Bu durmuºdyr, onuò soòy-ardy gelmeýän kynçylyklary bar .
/378/
SOPY - dini taglymata
gyºarnyksyz uýýan, olary durmuºa geçirýän.
- Hindi derwüºleri, musulman sopulary, tibet keºiºleri zikr edip, öz
ruhuny Allanyò ruhy bilen birleºdirip bilýärler /299/.
SORAMAK - ºu jümle-sözlemde
hökümdarlyk etmek, bir ýeriò üstünden garamak, gol astynda
saklamak ýaly manylary aòladýar.
- Türkmen serkerdeleri Togrul begdir Çagry begiò güýçlenip baºlamagy
Magryby-Maºrygy sorap, Hindistany boýun egdirip ýören türkmen
soltany Mahmyt Gaznalynyò gonjuna gor guýýar /156/.
SOWAªMAK - aragatnaºyga
sowuklyk aralaºmak, biri-birinden göwni bitmezlik, gatnaºyk seýreklemek.
- Türkmen köp geçirýär, emma haçan-da adalatly tagtda oturan ºa
ýa soltan adalatsyzlyk edip baºlasa, ondan sowaºýarlar
/222/.
SOWUKLYK - mähirli
bolmadyk, tüýs ýürekden bolmadyk, ýylylygy egsik gatnaºyk,
biri-birine betgüman bolmak, ynanmazlyk.
- Dogan bilen doganyò arasyna sowuklyk salyp biljek her bir zat aýgytly
suratda aradan aýrylmalydyr /203/.
SOWUT - gylyjyò, naýzanyò
we º.m. urgusyndan goranmak üçin tor görnüºinde simden örülen köýnek,
harby lybas.
-Taryhyò ol baºynda sap altyndan sowut geýen, jadyly atyna atlanan,
arkasy ýaragly Oguz han dursa, bu baºynda Altyn asyryò altyn gapysyny
açyp, oguzlaryò beýik mirasdary - Türkmenler goluna ýaºyl tugy
alyp dur /91-92/.
SULBA - sudury galan,
asyl keºbini ýitiren, san bolup galan, dereginden oòly zat galmadyk.
-Gugaryp galan depeler, çolaryp galan düzlükler, sogulyp galan çeºmeler,
epilip galan derekler, külbe bolan ymaratlar, sulba bolan Watan - bu
zatlaryò bary meniò daºymda däl-de, içimde-ýüregimde ezýetli ýaºaýardylar
/73/.
SUPRA - saçak,
desterhan.
- Türkmen bu gün öz berkarar, Garaºsyz döwletinde bir supra jem
boldy /153/.
SURNAÝ - misden ýasalan
turba görnüºli gaty sesli saz guraly.
- Deprekleriò gök gürrüldisini ýadyòa salýan gümmürdisi,
surnaýlaryò ýürekleri endiredýän düòòürdisi, gyjagyò mukaddes
mukamy... taryhda türkmen jemgyýetiniò güýç, ylham we gaýrat çeºmesi
eken /380/.
SURNUKMAK - zähmet
çekip, gaty ýorulmak, halys bolmak, lüt ýadamak, halys ýadap süýnere
gelmek.
- Käte surnugyp ýadaýan /341/.
SUWSAMAK - 1. Suw içesiò
gelmek, teºnelik duýmak. 2. Göçme m. Bir zada, maksada ýetmek üçin
uly isleg duýmak, bir zada zar bolmak, halys ýürekden küýsemek.
- Merdana halkymyzyò döwlete suwsaýºy ýaly, bu toprak hem galkynyºa
suwsapdyr /79/.
SUWY ÝOGNAMAK - suwuò
adaty süýji tagamy gitmek, tebigy süýjüligi gaçmak, duzly suw ýaly
bolmak, ºor tagamy gelmek.
- Guýy suwy kibi aldygyòça ºerbetlener, suwy köpeler, tersine, aýadygyòça,
suwy ýognap, sadyr atar /298/.
SÜLÄ GELMEK -
delillendirip boljak, subut edip boljak, hakykata laýyk gelmek,
ynanarly derejede bolmak.
-... emma bu zatlaryò hemmesi ýapa degýän, sülä gelýän zatlar
däldi, ýöne bir ºygardy we ºygarlygynda hem galýardy /271/.
SÜRE - Gurhany kerimiò ýüz on dört
bölüminden her biri.
-Aýat-töwir ýa namaz okap bolanyòdan soò, okan süreleriniò üstüni
ýetirýän ýaly, ýürejigindäki zatlary öz dili bilen, türkmen
dilinde Hudaýyna aýdýar
/107/.
SÜÝEK - süòk.
Süýegi-sag gary, ýagyrny /80/.
SÜÝJETMEK - emeli
usulda suwuò duzuny aýyrmak, duzsuzlandyrmak, agyz suwy, ösümlige ýararly
suw etmek.
- Ertir onuò aòyrsy-bärsi görünmeýän suwuny süýjediji
enjamlaryò kömegi bilen süýjedip, bol suwy akdyrarys /381/.
SYGYNMAK - birini
hossar tutunmak, biriniò garaºyk etmegine mätäç bolmak, goldaw,
tamakin bolmak.
- Bir Alla sygynaýmasaò, baºga dadyòa ýetiºjek ýok /30/.
SYNA - adamyò ýaradylyºynda
bolmaly esasy agzalary, beden.
- Onuò her synasyny bir ýere çekdiler, her synasy bir agza bakdy, her
kelle bir köýde, her göwün bir küýde boldy /254/.
SYNA-SYNA - döwülme,
ýykylma, ynjama, berbat bolma.
- Onsoòam, göwnüò syna-syna seýik bolýandygyna göz ýetirdim
/154/.
SYNMAK - bu ýerde:
ýykylmak, dargamak, ýaºamagy bes etmek, berbat bolmak.
- Soòky seljuk türkmen soltany Soltan Sanjaryò soltanlygy Mesut
soltanyò soltanlygynyò synyºy ýaly synýar! /223/.
- Bu beglikleriò dörän hem synan ýyllaryna üns beriò /111/.
SYRDAª - bir pikire
gulluk edýän, pikirdeº, düºünjesi deò gelýän adamlar.
- Ýagºyzada ýaly ata-babalarymyzyò, periºde ýaly enelerimiziò
haky üçin birek-birege mährem bolalyò, birek-birege gardaº hem
syrdaº bolalyò, ýurduò binasy mähirden-muhabbetden bolsun!
/404/.
SYRGYN - bir hatara düzülen,
setir bolup oturan, duldegºir goòºulykda hatar emele getiren.
«Goòºy-syrgynlaryòyzy, ilki bilen, jan-dilden goraò...» /12/.
SYRYK - inçe, uzyn
taýak, ak öýüò serpigini açmak ýa-da ýelde onuò ýykylmazlygy
üçin tüýnüge direlýän uzyn agaç.
- Geçmiºde türkmeniò bir kowçumy oba tutunjak bolsa, göçüp
barlaýjak ýerleriò birnäçesinde bir küýze suw bilen uzyn syrygy
ýere dikip, oòa el ýaly eti daòyp goýupdyr /198/.
|
