A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z

ABAK (118, 119) – Türkmenleriň Damaskda guran Börüler atabegliginiň (1104-1154) hökümdary. Hakyky ady Mujyreddin bolup, ol Jemaleddin Muhammediň ogludyr. Kakasy aradan çykansoň (1140) Abak Üner atly wezirine garaşly bolupdyr. Abak 1140-1154-nji ýyllar aralygynda Börüleriň atabegligini dolandyrypdyr.

Abak başga bir türkmen döwletiniň hökümdary bolan Mosulyň atabegi Ymadeddin Zeňňi bilen ýer üstünde dawa başlamaga mejbur bolupdyr. Sebäbi Zeňňi Börüleriň elinden Damasky almaga synanyşypdyr. Damasky Zeňňileriň çozuşyndan goramak üçin Abak weziri Üneriň teklibi bilen haçparazlardan kömek sorapdyr. Haçparazlar bilen birleşseler-de Börüler Zeňňilerden asgyn gelipdirler.

Zeňňi 1140-njy ýylyň Oguz aýynyň 22-sinde Damasky eýeläpdir. Abak Zeňňileriň öz üstünden häkimligini ykrar etmäge, Damaskda hutbany Zeňňileriň adyna okatmaga mejbur bolupdyr. 1146-njy ýylda Ymadeddin Zeňňiniň aradan çykmagy bilen Börüler olaryň tabynlygyndan çykmagy başarypdyrlar. Emma Börüler atabegliginiň üstüne täze howp – haçparazlaryň II haçly ýörişiniň howpy abanýar.       

1148-nji ýylyň baharynyň başynda Küdüse (Iýerusalime) gelen fransuz we nemes haçparazlarynyň maksady Siriýanyň demirgazygynda häkimligini artdyran Zeňňi atabegi Nureddin Mahmydyň garşysyna ýöriş guramakdan hem-de Damasky zabt etmekden ybaratdy. Şol döwrüň taryhçysy Ibn’ül-Kalanisiniň maglumatlaryna görä, haçparazlaryň 50 müň adamly goşuny Damaska ugrapdyr. Abagyň weziri Üner haçparazlardan goranmak üçin gala diwarlaryny berkitdiripdir, olaryň geljek ýolundaky guýulary gömdüripdir. Zeňňi atabegleri Nureddin Mahmydy we onuň dogany, Mosulyň häkimi Seýfeddin Gazyny kömege çagyrypdyr. Türkmenleriň özlerine garşy birleşendigini gören haçparazlar Damasky gabamasyny bes edip, yza çekilipdirler. 1149-njy ýylyň Oguz aýynyň 29-ynda Zeňňilerden Nureddin Mahmyt bilen Börülerden Abagyň birleşen güýçleri haçparazlaryň Innib galasyny zabt edipdirler. Söweşde Antakýanyň haçparaz häkimi Raýmond öldürilipdir.  

Wezir Üner aradan çykansoň (28.08.1149) Abak Börüler atabegliginiň ähli hökümdarlygyny öz üstüne alypdyr. 1154-nji ýylyň Gurbansoltan aýynyň 25-inde Nureddin Mahmyt Zeňňiniň Damasky eýelemegi netijesinde, Börüler atabegligi öz möwritini tamamlapdyr. Abak 1169-njy ýylda Bagdatda aradan çykypdyr.

ABAKA (129) – mongollaryň Ilhanly nesilşalygynyň ikinji hökümdary. Ol Hulagunyň ogludyr. Abaka 1234-nji ýylda Mongoliýada doglupdyr.Ol Eýrana 1256-njy ýylda Hulagu bilen bilelikde gelýär. Hulagu aradan çykan soň, Abaka 1265-nji ýylyň Nowruz aýynyň 9-ynda nesilşalygyň başyna geçipdir. Ökde syýasatçy Abaka ülkesiniň dört tarapyndan abanýan howpa garşy göreşmegi başarypdyr. Wizantiýa imperatory Mihail VIII bilen ýaran bolupdyr. Onuň gyzy Mariýa öýlenipdir. Wizantiýa we Ilhanly hökümdarlary Altyn Ordanyň hany Nogaýy ýeňip, Derbent tarapdan geljek howpuň öňüni alypdyrlar.

Abaka 1272-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 11-inde Siriýada bolan söweşde şowsuzlyga uçrapdyr. Fyrat (Ýewfrat) derýasynyň kenarynda er-Rahba diýen ýerde bolan söweşde goşunbaşysy Çinkar wepat bolupdyr. 1275-nji ýylda Müsürdäki memlük türkmenleriniň soltany Beýbars mongollara garşy herekete başlapdyr. Beýbarsy türkmenleriň Perwanaogullary begliginiň hökümdary (Sinop, Samsun etraplary) Muineddin Süleýman goldapdyr. 1277-nji ýylyň Gurbansoltan aýynyň 23-inde Elbistanda mongollaryň häkimligi syndyrylypdyr. Emma 1277-nji ýylyň Gorkut aýynyň 1-inde Beýbarsyň aradan çykmagy netijesinde türkmenler bu ýeňşi uzak elde saklap bilmändirler. Mongollar musulmanlardan öç alypdyrlar. Ýöne türkmenler 1281-nji ýylyň Ruhnama aýynyň 30-ynda Hymsyň golaýynda Abakanyň inisi Meňgu Timuryň baştutanlygyndaky haçparaz-mongol goşunyny ýeňmegi başarypdyrlar.

Abaka Gündogarda uly üştünlikler gazanypdyr. Ol gozgalaňlaryň merkezi bolan Buharany 1273-nji ýylda weýran edipdir. 1279-nji ýylyň Oguz aýynyň başynda Abaka gozgalaňlary basyp ýatyrmak üçin Horasana gelipdir. Ogly Arguny Farsa ýollapdyr. Abaka şol ýylyň Gorkut-Alp Arslan aýlarynda Hyradyň golaýynda gozgalaňçy garawna taýpalaryny boýun egdiripdir.Akademik W.W. Bartoldyň berýän maglumatlaryna görä ol beýleki mongol hökümdarlary ýaly şerap içmegi aşa halapdyr, köplenç serhoş halda gezipdir. Abaka 1282-nji ýylyň Gurbansoltan aýynyň 1-inde Hemedanda şeraby köp içmekden dörän ak ganlylyk keselinden ýogalypdyr.

ABDYLEZIZ (137) – Osman-Türkmen döwletiniň 32-nji soltany (hökümdarlyk ýyllary 1861 –1876). 30-njy soltan Mahmyt II-niň ogly. 1830-njy ýylyň Baýdak aýynyň 9-ynda Ystambulda doglupdyr. On bäş ýyllyk soltanlygy döwründe özüni halkyň arasynda «Soltan Eziz» hökmünde tanadypdyr.

Abdyleziz 1869-njy ýylda Çernogoriýadaky gozgalaňy basyp ýatyrypdyr. 1866-njy ýylda Rumyniýa Osman-Türkmen döwletine garaşlylykdan çykypdyr. 1867-nji ýylda Osmanly goşuny Serbiýadan yzyna çekilipdir. Bolgariýadaky garaşsyzlyk hereketleri güýçlenipdir.

Abdyleziz 1863-nji ýylyň baharynda Müsüre, 1867-nji ýylyň tomsunda bolsa Ýewropa syýahat edýär. Ol Ýewropa syýahat eden ilkinji Osman soltanydyr. Neapol, Pariž, London, Brýussel, Wena, Budapeşt Osman soltanyny garşylapdyr. Ýewropada gören zatlaryny gelip, ýurdunda ornaşdyrmaga synanyşypdyr. Ýewropa banklaryndan alnan karzlaryň hasabyna Çyragan, Beglerbegi we beýleki köşkleri gurdurmaga başlapdyr.

Abdyleziziň döwründe Osman-Türkmen döwletiniň gowşamagy dowam edýärdi. 1875-nji ýylda Gersogowinada, 1876-njy ýylda Bolgariýada gozgalaňlar turupdyr. 1876-njy ýylda Berlin Memorandumyna gol çeken Ýewropa döwletleriniň köpüsi Osman-Türkmen döwletiniň içerki işlerine gatyşmasy güýçlenipdir. Ine, şeýle ýagdaýda Abdyleziz 1876-njy ýylyň Magtymguly aýynyň 30-ynda goşun tarapyndan tagtdan agdarylypdyr. Abdyleziz şol ýylyň Oguz aýynyň 4-inde öz janyna kast edipdir. Käbir çeşmelerde bolsa dildüwşigiň netijesinde onuň janyna kast edilendigi aýdylýar. Onuň tagtdan agdarylanyna gynanan halkyň arasynda:

Meni tagtdan inderdiler,
Üç araba mündürdiler,
Topgapa gönderdiler,
Oýan, soltan Eziz, oýan,
Gan aglaýar indi jahan!

diýen ýaly agylar düzülipdir.

ABDYLHEMIT I (137) – Osman-Türkmen döwletiniň 27-nji soltany (hökümdarlyk ýyllary 1774 –1789). Ýigrimi üçünji soltan Ahmet III-niň ogly. Kakasy Ahmet III tagtdan agdarylanda (1730) Abdylhemit I bäş ýaşynda eken. Ol göztussagy ýagdaýynda ýaşapdyr. Mustapa III aradan çykansoň 49 ýaşyndaky Abdylhemit I tagta çykarylypdyr. Onuň döwründe dowam edýän rus-türk urşy (1768-1774) Russiýanyň ýeňiş gazanmagy bilen tamamlanypdyr. 1774-nji ylyň Gorkut aýynyň 21-inde baglaşylan Küçük-Gaýnarja şertnamasyna laýyklykda Osman döwletiniň käbir ýerleri Russiýa berlipdir. Bu şertnama boýunça Russiýa Gara deňzinde söwda flotuny saklamaga hem-de Ystambulda we beýleki güzerlerde (portlarda) rus täjirlerine söwda ýeňillikleriniň berilmegini gazandy. Krym Ystambula garaşsyz boldy hem-de 1783-nji ýylda Russiýa birleşdirildi. Abdylhemit I Krymy yzyna gaýtarayp almak üçin 1787-nji ýylda Russiýa garşy uruş yglan edipdir. Awstriýa bilen uruş alyp barypdyr. Emma bu uruşlardaky şowsuzlyklar Abdylhemit I-niň ysmaz keseline uçramagyna hem-de aradan çykmagyna sebäp bolupdyr (08.04.1789). Abdylhemit I 15 ýyllyk soltanlygy döwründe ýurduň içindäki ýagdaýa öz gözi bilen göz ýetirmek üçin dürli lybaslarda, keşbini özgerdip, bazarlara, köçelere aýlanar eken. Gören kemçiliklerini düzetmegi wezirine tabşyrypdyr. Abdylhemit I-niň döwründe Ystambulda dört gezek ýangyn bolupdyr (1777, 1782, 1784, 1788). Abdylhemit I-niň 12 gyzy, 8 ogly bolupdyr. Ogullaryndan Mustapa IV we Mahmyt II tagta çykypdyr.

ABDYLHEMIT II (137) – Osman-Türkmen döwletiniň 34-nji soltany (hökümdarlyk ýyllary 1876 –1909).) Ol 31-nji soltan Abdylmejidiň ogludyr. 1842-nji ýylyň Ruhnama aýynyň 21-inde Ystambulda dogulýar. Şazada mahaly Abdyleziz bilen bilelikde Müsüre (1863) we Ýewropa (1867) aýlanyp görüpdir. 1876-njy ýylda üç aýyň dowamynda iki soltanyň tagtdan agdarylmagy, Abdyleziziň öz janyna kast etmegi, Myrat V-niň akylyndan azaşmagy netijesinde Abdylhemit II garaşylmadyk ýagdaýda 1786-njy ýylyň Alp Arslan aýynyň 31-inde tagta çykarylypdyr.

Abdylhemit II-niň 1876-njy ýylyň Bitaraplyk aýynyň 23-inde konstitusiýany yglan etmegi bilen Osman-Türkmen döwleti konstitusion monarhiýa öwrülýär. Abdylhemit II-niň döwründe 1877-1878-nji ýyllaryň rus-türk urşy bolup geçýär. Ol San-Stefano şertnamasy bilen tamamlanýar (03.03.1878).

Abdylhemit II 1878-nji ýylyň Baýdak aýynyň 13-inde Mejlisi ýatyryp, özi hökmürowanlyk bilen döwleti dolandyrmaga başlapdyr. 1894-nji ýylyň Gorkut aýynyň 10-ynda bolan ýer titremesinde Ystambul uly zyýan çekipdir. Soltan Ystambulyň çeken zyýanlaryny düzetmäge üns beripdir.

1898-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 18-22-si aralygynda Germaniýanyň imperatory Wilgelm II Ystambula gelipdir. Ol Abdylhemide Bosfordan Pars aýlagyna çenli demir ýol çekmegi teklip edipdir.

«Ýaş türkleriň» (1889-njy ýylda Ystambulyň harby-lukmançylyk mekdebiniň talyplary tarapyndan esaslandyrylan «Agzybirlik we ösüş» guramasynyň agzalary özlerini şeýle atlandyrypdyrlar) zor salmagy bilen Abdylhemit II 1908-nji ýylyň Gorkut aýynyň 24-inde 1876-njy ýylyň Konstitusiýasyny dikeltmäge, Mejlisi çagyrmaga mejbur bolýar. Mejlisiň karary bilen 1809-njy ýylyň Gurbansoltan aýynyň 27-sinde Abdylhemit II tagtyndan düşürilýär we Selanige (Selanik) iberilýär. Balkan uruşlary başlanmanka Ystambula gaýdyp gelýär. Abdylhemit II 1918-nji ýylyň Baýdak aýynyň 10-ynda 76 ýaşynda aradan çykypdyr.

Abdylhemit II ylma, medeniýete uly üns beren soltandyr. Ol Ystambulda ençeme hünärment mekdeplerini we beýleki okuw jaýlaryny açdyrypdyr. Onuň toplan 10 müň tomdan gowrak kitaby Ýyldyz kitaphanasyna berlipdir. Abdylhemit II ökde agaç ussasy we agajy oýup, nagyşlar bilen bezeýji bolupdyr. Muhammet Selim, Ahmet Nury, Abdylkadyr, Burhaneddin, Abdyrahym, Nureddin, Bedreddin, Abyd atly ogullary, birnäçe gyzy bolupdyr.

ABFYLMEJIT (137) – Osman-Türkmen döwletiniň 31-nji soltany (hökümdarlyk ýyllary 1839 –1861). Otuzynjy soltan Mahmyt II-niň ogly. Milli terbiýe bilen bilelikde köşkde ýewropa terbiýesi berlen ilkinji Osmanly şazadasydyr. Ýaşlygynda fransuz dilini we günbatar sazyny öwrenipdir. Parižde çykýan «Debas» gazetini hem-de «Illýustrasion» žurnalyny abuna ýazylyp alypdyr. Osman soltanlarynyň soňky dördüsi – Myrat V, Abdylhemit II, Muhammet V Reşat we Muhammet VI Wahydeddin Abdylmejidiň ogullarydyr. Abdylmejit 16 ýaşynda tagta çykypdyr.

Abdylmejit soltan häkimiýetini pugtalandyrmak, milli azat edijilik hereketiniň öňüni almak hem-de goşuny pugtalandyrmak üçin özgertmeler toplumyna başlapdyr. Özgertmelere başlamak baradaky mukaddes perman («hatt-i şerif») 1839-njy ýylyň Sanjar aýynyň 3-inde Topgapy köşgüniň Gülhana meýdançasynda yglan edilipdir. Bu perman bilen Osman-Türkmen döwletiniň taryhynda tanzimat (özgertme) döwri başlanypdyr. Ýokarky permana laýyklykda dini ynançlaryna garamazdan döwletiň ähli raýatlaryň janyny, emlägini we namysyny gorajakdygy, salgytlaryň adalatly ýygnaljakdygy, harby gullygyň möhletiniň azaldyljakdygy jar edilipdir.

Tanzimatyň birinji döwründe birnäçe özgertmeler geçirilipdir. Harby gullugyň möhleti 15 ýyldan 5-7 ýyla çenli azaldylypdyr.

Abdylmejidiň döwründe Krym urşy bolup geçipdir (1853-1856). Sinop güzerinde admiral Nahimowyň serkerdeligindäki rus floty türkleri ýeňensoň, Angliýa, Fransiýa Osman döwletini goldap, Russiýa garşy urşa başlapdyr. Krym urşunda Osman döwleti ýeňiş gazanýar.

Abdylmejidiň döwründe iňlis, fransuz sermaýasynyň gatnaşmagynda Ystambulda ilkinji daşary ýurt banky – Ottoman banky açylypdyr (1856). Abdylmejit Ystambulda Dolmabakja köşgüni gurdurypdyr. Onuň özi ökde hatdat bolup, ýazan ýazgylarynyň köpüsi Ystambulyň metjitlerinde saklanýar. Abdylmejit 1844-nji ýylda Osman döwletiniň ähli ýerinde ählumumy ilat ýazuwyny geçiripdir.

Abdylmejit 1857-nji ýylda inçekesele ýolugypdyr. Daşary ýurtly hekimler tarapyndan dört ýylyň dowamynda bejerilendigine garamazdan, 1861-nji ýylyň Oguz aýynyň 25-inde şol keselden 38 ýaşynda aradan çykypdyr.

ABDYRAHYM HAN (189) – Hindistanda Beýik Mogollar imperiýasy döwründe 1556-1622-nji ýyllarda ýaşap geçen türkmen şahyry we kakasy Baýram han ýaly hanlaryň hany derejesini alan harby serkerde bolupdyr. Abdyrahym 5 ýaşynda kakasyndan jyda düşýär. Soňra onuň ejesi dul galan Selime Soltan begimi Mogollar döwletiniň patyşasy Ekber şa özüne aýal edip alýar, Abdyrahyma bolsa edep-terbiýe berýär, harby tälim berýär. Ejesiniň-de, kakasy Baýram han Türkmeniň-de, atalygy Ekberiň-de şahyr bolandyklary we Mogollar döwletinde şahandazlyga, şahyrlara, ylma aýratyn hormat goýulandygy sebäpli ýaşlykdan köp dil öwrenmäge, şygyrlar ýazmaga höwes bildirýär. Ýaşajyk Abdyrahymy köşkdäki türkmenler, hindiler, parslar okadyp terbiýe berýärler. Ol türkmen dilinden başga-da arap, pars, hindi, urdu dillerini suwara öwrenýär. Bu dillerde birnäçe goşgular ýazýar. Hindiler we türkmenler onuň şygyrlaryna uly sarpa goýýarlar. Onuň Deli şäherindäki aramgähi bolsa iki halkyň beýik oglundan galan taryhy ýadygärlik hökmünde goralýar.

ABDYREŞIT IZZADDÖWLE (142) – Gaznaly türkmenleriniň döwletiniň hökümdary (hökümdarlygy 1049-1053). Soltan Mewdud tagta gelensoň daýysy Abdyreşidi Gazna bilen Bustyň aralygyndaky Mendiş galasynda tussaglykda saklapdyr. Mewdud aradan çykansoň, onuň weziri Abdyrezzak neberäniň ýaşulusy bolup galan Abdyreşidiň ýanyna gelip, goşuny bilen oňa tabyn bolupdyr. Abdyreşit Gazna ýöriş edip, Aly Abul-Hasany tagtyndan agdaryp, Gaznanyň soltany bolupdyr.

Abdyreşit Gaznalylaryň Hindistandaky häkimiýetini berkidipdir. Serkerde Nuştegini Lahora ýollap, Kangra galasyny hindilerden yzyna alypdyr. Abdyreşit 1053-nji ýylda serkerde Togrul Bozanyň pitnesi netijesinde tagtyndan agdarylypdyr (–Seret: Togrul).

ABU BEKR (I) (128) – Salyrlaryň Parsda guran türkmen atabegliginiň (1148-1287) hökümdary. Ol atabeg Sagtyň (Sa:d) ogly bolupdyr. Abu Bekr 1226-1260-njy ýyllarda Salyr atabegligini dolandyrypdyr. Abu Bekr 1228-nji ýylyň Alp Arslan aýynyň 26-synda Köneürgenç türkmenleriniň soltany Jelaleddin Meňburuny Yspyhanyň golaýynda mongollara garşy söweşde goldapdyr. Ibn’ül-Esiriň «El-Kämil Fit-taryh» kitabynda ýazmagyna görä, gaçyp barýan mongol güýçlerini kowalaýan Jelaleddiniň goşunynyň arasynda Abu Bekriň esgerleri hem bolupdyr.

Abu Bekr abanyp gelýän mongol zulumyny görüp, öňden görüji syýasat ýöredipdir. Mongol serkerdesi Ugedeýiň (1227-1241) ýanyna inisini ýollap, oňa öz tabynlygyny bildiripdir. Ol mongollaryň dikmesini kabul etmäge, ýylda 30 müň dinar salgyt tölemäge borçlanypdyr. Ugedeý oňa «Gutly han» derejesini berip, Farsy edara etmegi ynanypdyr. Şeýlelikde Abu Bekr öz ülkesini mongollaryň talaňçylykly çozuşlaryndan halas edipdir.

Abu Bekriň döwründe Salyr atabegligi gülläp ösüşi başdan geçiripdir. Abu Bekr 1230-njy ýylda Pars aýlagyndaky Kiş adasyny öz döwletine goşupdyr. Özüniň Pars aýlagyndaky häkimligini Arabystanyň kenaryna çenli ýaýradypdyr. Çeşmeler Hindistanyň hem käbir ýerlerinde Abu Bekriň adyna hutba okalandygyny habar berýär. 1236-njy ýylda Abu Bekr Bagdat halyfy el-Mustansiriň tabynlygynda bolan Bahreýni hem özüne boýun egdiripdir. «Şiraznama» kitabynda Abu Bekriň Basra aýlagyndan başlap Hindistanyň kenarlaryna çenli 700 farsahlyk kenarýakasy aralyga häkim bolandygy nygtalýar. Onuň söwda ýollaryndan alýan gümrük pajy döwletine uly girdeji bolupdyr.

Jelaleddin Meňburun aradan çykansoň onuň serkerdeleriniň bir topary – emir Orhan, Söýünç han, Demir Mälik atabeg Abu Bekriň ýanyna gaçypdyrlar.

Atabeg Abu Bekr 1260-njy ýylyň Magtymguly aýynyň 18-inde 70 ýaşynyň içinde aradan çykypdyr. Ýerine geçen ogly Sagt II bary-ýogy 12 gün hökümdarlyk edensoň 37 ýaşynda aradan çykypdyr.

Atabeg Abu Bekr edebiýatyň ösmegine ýakyndan hemaýat edipdir. Onuň döwründe mongol çozuşyndan gaçan birnäçe şahyrlar we alymlar Parsda öz döredijiliklerini dowam etdirmäge mümkinçilik tapypdyrlar. Mukaddes Ruhnamada bellenişi ýaly «şahyr Sagdy Abu Bekriň köşgünde ýaşapdyr» (128). Sagdy şirazy özüniň «Bossanyny» 1257-nji ýylda atabeg Abu Bekire, «Gülüstanyny» bolsa 1258-nji ýylda onuň ogly Sagt II-ä bagyşlapdyr.

ABU BEKR (II) (125) – Artykly türkmenleriniň döwletiniň Harput goluny esaslandyryjy. Ol ilkibada Eýýuby hökümdary Salahaddin Eýýubynyň gullugynda bolupdyr. Agasy Nureddin Muhammediň ölümini eşidip (1185), dessine Hysny-Kaýfa gelipdir. Emma ýegeni Sukman II-niň özünden öňürdip, bu ýeriniň häkimligini Salaheddin Eýýubä tassykladyp alany üçin, Harpuda gidipdir hem-de ol ýeriň häkimligini öz eline geçiripdir. Abu Bekr 1204-nji ýylda aradan çykypdyr. Ýerine ogly Nyzameddin Ybraýym geçipdir.

ABUL FATH (144) – Zent türkmenleriniň XVIII asyryň II ýarymynda Eýranda guran döwletiniň ikinji hökümdary. Kerim han 1779-njy ýylda ýogalansoň ol gysga wagtlyk zentleriň döwletine şa bolýar.

ABU SEÝIT ABYL HAÝYR–MÄNE BABA (59, 60, 78, 197) – orta asyr Mähne şäherinden bolup, (967-1049-njy ýyllarda ýaşap geçýär) musulman dünýäsinde özüniň keramatlylygy bilen haýran galdyran beýik pirdir. Onuň çyn ady Abul Seýit Fazlulla ibn Ahmet Abyl Haýyr bolup, «Mähneýi» bolsa (Mähneli, Mäneli) lakamydyr. Türkmenleriň arasynda Mäne baba ady bilen meşhurdyr. Mäne babanyň kakasy Abulhaýyr Gaznalylar imperiýasynyň hökumdary Mahmut Gaznalynyň ýanyna erkin girip-çykyp bilýän, köşk emeldarlaryny däri-derman bilen üpjün edýän adam bolupdyr.Ol otlardan, güllerden her hili ysly atyrlary, teniň görküni owadanlaşdyrýan suwlary taýýarlapdyr. Alymlary sowatly adamlary öýüne köp çagyrar eken. Ýaşajyk Abul Sahyd bu gürrüňleri diňläp, ylmy jedellerden özüne geregini ýat beklär eken. Ýaşlygynda molladan hat-sowat öwrenen Abul Sahyd D.Ýazgulyýewiň berýän maglumatlaryna görä, Sarahsda, Maryda, Nişapurda dini medreselerde okap, Abu Abdulla, al-Hazary, Abu Bekr, Seýh Lukman Abulfazyl Sarahsy, Abdurahman Selimi ýaly görnükli pirlerden sapak alypdyr.

Bu meşhur şahsyýet bilen baglanyşykly ygtybarly taryhy çeşme hökmünde onuň çowlugy Muhammet Minawweriň ýazan «Esrar at towhid» atly kitapdyr. 1999- njy ýylda bolsa ol barada Ahmet Halmyradyň «Abu Sahyt Abul Haýyr» atly kitaby çapdan çykdy. Abu Seýit Abul Haýyr döwrüniň iň bir görnükli keramatlysy bolupdyr. Ondan pata almak üçin dürli ýerlerden gelipdirler. Mäne babanyň joşup ak pata berenlerine hudaý ýalkar eken. Meşhur türkmen serdarlary iki dogan Çagry beg bilen Togrula hem ak patany beren Mäne babadyr. Onuň ilkinji seljuk-türkmen soltanlary Çagry beg hem-de Togrul bege ak pata berendigi barada Mukaddes Ruhnamada şeýle beýan edilýär: «Daňdanakan söweşinde tutuş Aziýa sebitinde däl, dünýäde iň bir kuwwatly türkmen döwletiniň soltany Mahmyt Gaznalynyň ogly soltan Masudyň goşunyny çym-pytrak eden türkmen hanlarynyň kyrka golaýy bir saçagyň başynda jem bolup, täze türkmen döwletini yglan edýärler. Şonda yslam dininde iki ýola hyrka geýen beýik alym, pir Abu Seýit Abyl Haýyr — Mäne baba hem Çagry beg bilen Togrul bege döwlet patasyny berýär. Daňdanakan söweş meýdanynda tylla tagt goýýarlar, emma ilçilik, «Edil bu ýerde tagt goýmaly däl, bu gün sähet däl» diýenem tapylýar. Şonda Mäne baba:

— Allanyň saýlan ýerinde ýaramaz ýer bolmaz, Allanyň ýaradan günleriniň sähet däli bolmaz! Döwletiňiz halk döwleti bolup, Hakyň — Allatagalanyň ýoly bilen, türkmeniň halallyk, adalatlylyk ýoly bilen gitseňiz, almajak galaňyz bolmaz — diýipdir» (59-60). Görnükli taryhçy Beýhakyda şeýle sözler bar: «...Türkmenler pür-pudak ýaýyp, azym-azym, berkarar döwletleri gurdular,bu şeýle bolmalydy, sebäbi olara ak pata- haýry dogasyny beren Abu Sahyd Abul Haýyrdyr».

Seljuklaryň tuguna bürgüdiň şekilini goýmagy naslahat beren hem Mäne babadyr. Alp Arslan Mäne baba «atam» diýip ýüzlener eken. Ol özüni şahyr hökmünde-de tanatmagy,goşgy setirleriniň üsti bilen çylşyrymly pelsepä ýugrulan pikirleri düşnükli edip halka ýetirmegi başarypdyr.

Bir guş daga gonup, soň göge galdy,
Dag näçe ýeňledi, näçe agraldy?!

– bu setirlerinde dünýäde artýan ýa-da kemelýän zadyň ýokdugyny çeper aýdýar.

Mäne baba ýaramaz adamlary ýola getirmekde köp işler edipdir. Ol şahandazlyk, ylmy söhbet guralýan hanaka jaýyna ýygnananlara, ol yere gelen mollalara öwüt-ündew berende aşakdaky setirleri aýtmagy halar eken:

Ýat tutan-da bolsaň müň kitaby sen
Ne peýda nebsiňe buýrup bilmeseň,
Namaz üçin nä goýýarsyň Ýere baş,
Bilim berip, ajy doýrup bilmeseň.

Abu Seýit keramatlylygy bilen halky bir ýa-da iki gezek däl eýsem birnäçe gezek haýrana goýar eken, şuny bilmez diýen zatlarynyň oňa aýanlygyny görüp, bilip, il onuň ündewlerini kemsiz-köstsüz yerine ýetirjek bolar eken. Bir gezek Abu Seýit Nişapur şäherinde metjitde wagyz aýdyp durka, Abu Ali ibn Sina işikden ätläp, adamlara goşulyp oturypdyr. Ony ömür görmedik Abu Seýit: «Hikmetli adam geldi» – diýipdir-de, ýene gürrüňini dawam etdiripdir. Adamlar dagap, öýli-öýüne gidenden soň bu iki alym täzeden salamlaşyp, iki çäk bir otagda üç gije-gündiz söhbetdeş bolupdyrlar.

Meşhur tebip ýola rowana bolandan soň, müritleriniň biri Abu Seýitden: «Abu Aly ibn Sinany nähili gördüňiz?!» – diýip sorapdyr. Şonda pir: «Meniň görýän zatlarymy ol bilýär» diýip, jogap beripdir. Abu Aly ibn Sinadan hem: «Siz Abu Sahydy niçik gördüňiz»?- diýip sorapdyrlar. Şonda tebip öz dostuna şeýle jogap beripdir: «Meniň bilýän zatlarymy ol görýär».

Yspyhanda baş wezir bolup, seljuk-türkmen patyşalarynyň birnäçesine gulluk eden Nyzamylmülk : «Hoş ykbal hem bereket paýyndan maňa näme berilen bolsa, şol paý pirim Abu Seýidiň eli bilen berildi» diýer ekeni.

1040-njy ýylda seljuklar Gaznalylar imperiýasyny syndyryp, tutuş Horasany we ýanaşyk oturan birnäçe beýleki memleketleri öz golastyna alanyndan soň, öz seljuklar döwletini gurup, ýurduň syýasy hem ykdysady taýdan berkemegi ugrunda ähli mümkinçilikleri peýdalanmaga başladylar. Hut şol döwürde beýik mertebeli, aryf keramatly pir hökümündar meşhur bolan Abu Seýit Abyl Haýyr-Mäne baba 1049-njy ýylda dünýäden ötýär.

Abu Seýit Mänede aradan çykmazynyň öň ýanynda öz ýakynlaryna wesýet edendigini üçin şol dogduk mekanynda jaýlanypdyr.

Seljuk soltanlarynyň permany bilen onuň mazarynyň üstünde, Mähne şäherinde türbet-gümmez gurdurylýar. Bu binagärlik ýadygärligi biziň günlerimize çenli saklanyp galypdyr. Ol örän täsin hem-de ähmiýetli medeni-miras hökmünde döwlet tarapyndan hasaba alyndy we goralyp saklanylýar.

ABU TAHYR (129) – Lurystandaky türkmen atabegligini esaslandyryjy. «Ol 1148 (543)-nji ýylda salyr türkmen atabegleri bilen uly Lurystany boýun egdirmäge ugradylýar. Onuň ýeri tiz wagtda Huzystan welaýatynyň birleşdirilmegi bilen giňelýär, ony mongol hany Abaga sowgat berýär» (Mukaddes Ruhnama, 129 s.).

Abu Tahyryň kakasyna Muhammet bin Aly diýipdirler. Ol Salyr atabegi Sunguryň hyzmatyna giripdir. Abu Tahyr kakasy aradan çykansoň atabeg Sunguryň kömegi bilen Lurystany boýun egdiripdir. Köp wagt geçmänkä, ol Sunguryň tabynlygyndan çykyp, öz atabegligini esaslandyrypdyr. Oňa Hazarasply türkmenleriň atabegligi ýa-da Lurystandaky türkmenleriň atabegligi hem diýilýär.

ABYŞ HATYN (128) – Mukaddes Ruhnamada şazada gyz Abyş hatynyň salyrlaryň atabegliginiň soňky atabegi bolandygy aýdylýar. Ol 1263 – 1287-nji ýyllarda bu döwleti dolandyrýar. Onuň döwletiniň paýtagty Şiraz şäheri bolupdyr. Bu döwlet 1260-njy ýylda Ilhanylar (mongollaryň) döwletiniň baknasyna öwrülýär. 1263-nji ýylda Abyş hatyn Reşideddiniň maglumaty boýunça 12 ýaşynda tagta geçipdir. Mongol hanlary basyp alan döwletleriniň öňki dolandyryjylaryny öz baknasyna öwrüp, ýöne tagtyndan agdarman şolaryň üsti bilen bolsa onuň halkyny dolandyrýan eken. Mongollar köplenç ýerli dolandyryjylaryň gyzlaryna öz ogullaryny öýlendirip, ol döwletleriň mirasdüşer eýeleri bolupdyrlar. Abyş hatyn tagta geçen wagty mongollara şeýle etmäge has gowy şert döräpdir. Çünki Abyş hatyndan başga salyrlar atabegliginde mirasdüşer şazada bolmandyr. Şonuň üçin mongol hany Hulagu şazada gyzy öz ogluna gelin edinse, onda atabegligiň kanuny eýesi boljakdygyny bilip, Mukaddes Ruhnamada jaýdar bellenişi ýaly, Hulagu ogly Meňlidemiri şazada gyz Abyşa öýerýär (128). Abyş hatyn onuň ikinji aýalydyr. 1287-nji ýylda Abyş hatyn iki hepdelik agyr keselden soňra ýogalýar. Onuň döwleti bolsa Ilhanylar döwletine birikdirilýär. Taryhy maglumatlar Abyş hatynyň hökümdarlyk eden wagty gaty adyldygyny, parasatlydygyny, halkyň söýgüsine mynasyp bolup, onuň waspynyň şahyrlaryň şygyrlarynda, bagşylaryň aýdymlarynda, halkyň bolsa ýüreginde orun tapandygy barada habar berýärler.

ADUDEDDIN ABU ŞUJA ALP ARSLAN (113) – Seret: Alp Arslan

ADYL ŞA (144, 241) – Eýrany dolandyran türkmenleriň owşar taýpasyndan bolan nesilşalygyň ikinji şasy. Onuň çyn ady Aly Guly handyr. Ol Nedir şanyň ýegeni bolupdyr. Nedir şa garşy guralýan dildüwşiklerden ol habarly eken. Hatda ol daýysyny tagtdan agdarmaga synanyşýanlary goldapdyr. Nediri öldürenler şonuň üçin hem hut şonuň şa bolmagyny isläpdirler. Netijede 1747-nji ýylda Nedir şa öldürilenden soňra Aly Guly tagta geçýär. Ol Nedir ýaly gazaply bolman, parasatly, adalatly dolandyrjakdygyna söz berýär. Hatda özüne Adyl şa diýip lakam alýar. Adyl şa, eden işlerine ser salsaň, Nedir şadan hem gazaply bolupdyr. Ol Nedir şanyň diňe 14-15 ýaşly Şahruh atly oglunyň gözüni oýup, aman galdyrdy diýmeseň, galan ähli neberelerini öldürdýär. Oňa tagtda köp oturmak miýesser etmeýär. Adyl şany tagta geçenden soňra bir ýyldan soň öz dogany Ybragim tagtdan agdarýar we gözüni oýup zyndana taşlaýar. 1749-njy ýylda Nedir şanyň kör agtygy Şahruh han bilen Ybragimiň arasynda bolan söweşde Ybragim ýeňilýär hem-de öldürilýär. Bagtygara Adyl şa hem şol ýyl kör Şahruhyň huzuryna getirilip, onuň buýrugy bilen öldürilýär.

AFRASY ÝAP I (129, 130) – Hazarasply türkmenleriň (Lurystandaky türkmen atabegleri) hökümdary. Atabeg Afrasyýap I Argunyň ölüminden soň Yspyhany eýeleýär, ýöne tiz wagtdan munuň üçin jezalandyrylýar.

AGAMUHAMMET HAN (145, 242) – Eýranda Gajarlar şanesliniň ilkinji şasy, Gajar türkmenleriniň döwletini esaslandyryjy bolup, ol 1742-1797-nji ýyllarda ýaşap geçipdir.

XVIII asyryň ikinji ýarymynda Nedir şa aradan çykandan biraz soňra ýurt çaýkanyp, Eýranda döwlet dagynyklygy başlandy. Bu döwürde Gajarlardan Agamuhammet han, Owşarlardan Nedir şanyň kör agtygy Şahruh, Abdallardan Nedir şanyň öňki serkerdesi Ahmet şa, Zendlerden Kerim han tagt ugrunda göreşipdirler. Sanalanlaryň arasynda has güýçlileri Agamuhammet han hem-de Kerim han Zendi bolupdyrlar. Bu ikisiniň arasyndaky göreşde Agamuhammet han ýeňip, tagty eýeleýär. Ol 1784-nji ýylda Tährany ýurduň paýtagty diýip jar edýär. Onuň sebäbi Eýranyň owganlar tarapyndan tozdurylan günortasy, ykdysady merkez däldi, indi ol ýerler öňki ähmiýetini ýitiripdi, galyberse-de Agamuhammedi goldajak türkmen taýpalary ýurduň demirgazygynda ýaşaýardylar.

Zendleriň garşylygyny syndyrandan soňra Agamuhammet han Gürjüstana garşy ýörişe taýýarlyk görüp başlaýar. 1795-nji ýylyň ýazynda başlanan harby ýöriş onuň üçin üstünlikli geçipdi. 1795-nji ýylyň Ruhnama aýynda Agamuhammediň esgerleri Tbilisiniň golaýyna gelýärler we şäheri basyp alýarlar. Ozüniň bu ýörişini ol «din ugrunda uruş» diýip atlandyrypdy. 1796-njy ýylda Eýranyň ähli ýerlerini diýen ýaly birleşdirip, Eýranyň şasy boldy. 1796-nji ýylda Eýranyň iri welýatlarynyň biri bolan Horasana ýöriş guraýar. Horasany bu döwürde Nedir şanyň agtygy Şahruhyň ogly Nedir mürze dolandyrýardy. Nedir şanyň Hindistana ýoriş döwründe eýelän hazynasy şol sanda dünýä meşhyr uly göwher Nedir mürzededi. Agamuhammediň goşunlary Maşadyň golaýyna gelende Nedir mürze şäherden çykyp, Owganystana gaçyp gidýär. Kawkaza ikinji gezek ýöriş döwründe dildüwşik netijesinde 1797-nji ýylyň Magtymguly aýynda öz goşunynyň bir harby serkerdesi tarapyndan öldürilýär.

AGSAK TEÝMIR (138, 151, 237, 239, 294) – Teýmiriler döwletini esaslandyryjy, gazaply basybalyjy 1336-njy ýylda dogulýar. Onuň kakasy Emir Taragaý, ejesi Tekina-hatyndyr. Teýmiriň kakasy Taragaýyň asly Garşy, Kaşka-Darýa sebitlerinde ýaşaýan barlaslardandyr. Taryhy maglumatlaryň käbirinde barlaslar oguzlardan bölünip aýrylan Halaç taýpasynyň bir şahasy hökmünde, käbirinde barlaslar mongol taýpasy hökmünde görkezilýär. Teýmiriň ejesiniň asly barada düýpli maglumatlar tapylmady.

Teýmir ýaşlykda harby tälim alýar. Onuň ýaşlygynda talaňçylar toparynyň baştutany bolup, betlik köp edendigi barada Ibn Arabşah maglumat berýär.

1360-njy ýyllardan soň Teýmiriň durmuşynda asuda döwri az bolýar. Ol öz töwereginde barlaslardan we beýleki halklardan ýaran toplap başlaýar. 25 ýaşynda bir tümeniň (welaýatyň) emiri bolýar.Goňşy welaýatyň emiri Hüseýin bilen dostlaşýar, onuň uýasyna öýlenýär. 1362-nji ýyl Teýmir üçin agyr geçýär. Ony we onuň dosty Hüseýini Murgabyň kenarlarynda ýaşaýan türkmenler ýesir alyp, olar 62 gün ýesirlikde saklanýar. Olar bu ýerden bir yerli serdaryň kömegi bilen sypýarlar. Soňra Teýmir 48 gün aýal doganynyňkyda gizlenýär.

Teýmir we Hüseýin Seýistana ýerli hökümdara kömek bermek üçin gelenlerinde eýýäm onuň yzynda 1000 esgeri bar eken. Şu ýerde Teýmire atylan ýaýyň oklaryndan ömürlik ýara galýar. Sag eli we sag aýagy şikesli bolup galýar. Agsaklygy üçin oňa türkmenler Agsak Teýmir diýse, parslar Teýmirleň, Günbatarlylar bolsa bu sözi ýoýup, Tamerlan diýýärler.

1365-nji ýylda Teýmir we Hýseýin birleşip, Mawerennahryň häkimi Ylýas Hojany ýeňýärler, Samarkandy we Buharany eýeleýärler. Emma şol ýyl Ylýas Hoja goşun toplap, bir ýagyşly günde taryha «laýly söweş» ady bilen giren söweşde olary derbi-dagyn edýär. Agsak Teýmir dosty bilen bilelikde zordan gutulyp, Balha gaçyp gaýdýarlar. 1366-njy ýylyň ýazynda ýene-de Samarkandy basyp almagy başarýarlar. Indi şu şoweşden soňra iki dost biri-birinden häkimiýeti gysganyp başlaýarlar. Hüseýin Balha çekilip, şol ýerden Teýmire garşy urşa taýýarlanýar. Agsak Teýmir öňki dosty Hüseýinden öňürtilemek üçin 1370-nji ýylda Balha garşy ýörişe başlaýar, uruş alyp barýar. Hüseýini jezalandyrýar. 1370-nji ýylda tagtýň ýeke-täk eýesi bolup tä, 1405-nji ýyla çenli hökümdarlyk edýär. Ol döwletiniň çäklerini giňeltmek üçin birnäçe ýörişler guraýar. Ürgenje, Eýrana, Hindistana, Mesopatamiýa (häzirki Yraga), Bagdada, Damaska, Russiýa ýörişler guraýar. Onuň guran söweşleriniň iň ulusy Türk soltany Baýazit I bilen1402-nji ýyldaky Ankaranyň golaýyndaky söweşidir. Bu söweş dünýäde şol wagta çenli bolan söweşleriň-de iň irisi bolan bolmagy mümkin. Söweşde her tarapdan 200 müň çemesi esger gatnaşýar. Baýazide ykbal bu söweşde gülüp bakmandyr, ýeňlipdir.Söweşde esir düşen Baýazidiň bolup gelişini görüp, gülüpdir. Baýazid: «Gülme Agsak Teýmir, bu gün men seniň ýesiriň bolsam, enşalla ertir sen meniň ýesirim bolarsyň» diýýär. Agsak Teýmir: «Bu bir ykbaldyr. Belki, ertir men seniň esiriň bolaryn. Men başga zada gülýärin. Sen-ä dünýäniň ýarysyny, menem ýarysyny soraýaryn. Eýsem Allatagalla özüniň şunça bendeleriniň içinden bary-ýogy iki sany patyşa döretjek bolsa, ikimizden başga adam tapmadymyka diýip gülýärin. Meniň-ä bir elim ysmaz, bir aýagym agsak, seniň hem bir gözüň kör» diýýär.

Agsak Teýmir 1404-nji ýylyň ahyrlarynda 200 müň adamly goşun toplap, Hytaýa garşy ýörişe başlaýar. Hytaýyň ýolunda 1405-nji ýylyň başynda ýogalýar.

Agsak Teýmir keseki ýerlerden toplan hazynalaryna Samarkandy, Buharany ösdüripdir. Ol her üstünlikli basyp alyşdan soň basylyp alnan halklaryň arasyndan ökde ussalary saýlap, olary öz şäherlerini bezemek üçin alyp gidýär. Kä ýerlerde aşa zalymlyk edip adamlaryň maslygyndan diň galdyrýar.

AHMET (137) – Ermenistandaky türkmen şalarynyň (Ahlatşalaryň) üçünji hökümdary. 1127-1128-nji ýyllaryň aralygynda 10 aýlap bu döwleti dolandyrypdyr.

AHMET I (137) – Osman-Türkmen döwletiniň ondördünji soltany (hökümdarlyk döwri 1603 –1617). Soltan Muhammet III-niň ogly. Kakasy ýogalan wagtynda 14 ýaşynda bolan Ahmedi Osman türkmen döwletiniň tagtyna çykarypdyrlar. Onuň soltan bolan döwründe Osman türkmen döwleti günbatarda Awstriýa, gündogarda Eýrana garşy uruş hereketlerini alyp barypdyr. Wengriýa guralan ýöriş (1605) üstünlikli tamamlanypdyr. Soltan Ahmet I-niň gurduran binalaryndan iň esasysy öňler Ahmediýe, häzir bolsa Soltan Ahmet Jami ady bilen mälim bolan, Ystambulda ýerleşen beýik metjitdir. Onu 14 sany gümmezi ony bina etdiren Ahmet I-niň Osman-Türkmen döwletiniň 14-nji soltanydygyny alamatlandyrýar. Wizantiýalylardan galan, türkler tarapyndan Atmeýdany diýlip at berlen aýlaw hem häzirki döwürde bu soltanyň hormatyna Soltanahmet meýdany atlandyrylýar. Soltan Ahmet I-niň Mahfiruz we Mahpeýker atly aýallaryndan Osman (II), Myrat (IV), Ybrahym, Muhammet, Baýazit, Süleýman, Selim, Hüseýin atly ogullary; Hanzada, Äşe, Ubeýda, Patma, Atike, Göwher atly gyzlary bolupdyr. Ogullarynyň ilkinji üçüsi soltan bolupdyr.

AHMET II (137) – Osman-Türkmen döwletiniň ýigrimi birinji soltany (hökümdarlyk döwri 1691 – 1695). On sekizinji soltan Ybrahymyň ogly. Kakasy Ybrahym tagtdan agdarylan mahaly (bogulyp öldürilýär) Ahmet II 5 ýaşynda eken. Ol köşkde 43 ýyllap göztussagy ýagdaýynda saklanylypdyr. 48 ýaşynda tagta çykarylýar. Tagta çykmak dabarasyny Edirnede gurnadan ilkinji Osman soltany Ahmet II-dir. Ol üç ýarym ýyla çeken hökümdarlygynda Ystambula gelmän, Edirnede oturyp, döwleti dolandyrypdyr. Awstriýa, Wengriýa, Wenesiýa bilen uruşlary dowam etdiripdir. Selim we Ybrahym atly ekiz ogly bolupdyr. Üç sany gyzy bolup, olar ýaşlygynda aradan çykypdyrlar.

AHMET III (137) – Osman-Türkmen döwletiniň ýigrimi üçünji soltany (hökümdarlyk döwri 1703-1730). On dokuzynjy soltan Muhammet IV-niň ogludyr. Ahmet III kakasy Muhammet IV-niň Polşa sapary mahalynda 1673-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 31-inde Dobrujada doglupdyr. 1687-nji ýylda kakasy tagtdan agdarylansoň Süleýman II-niň, Ahmet II-niň, Mustapa II-niň soltanlygy döwründe 16 ýyllap köşkde göztussaglygynda ýaşaýar.

Ahmet III-niň döwründe rus-türk urşy alnyp barlypdyr (1711-1714). 1716-njy ýylyň tomsundaky Awstriýa ýörişi şowsuz tamamlanypdyr. Ahmet III 1728-nji ýylda ilkinji döwlet çaphanasyny gurupdyr. Ahmet III «Nejib» tahallusy bilen goşgular ýazypdyr. Ogullary Mustapa we Abdylhemit soltan bolupdyr.

AHMET BEG (139,239) – Akgoýunly türkmenleriň döwletiniň hökümdary. Gutly beg aradan çykansoň (1389) onuň ogullarynyň arasyndan Ahmet beg döwletiň başyna geçipdir. Ahmet begiň döwründe Akgoýunlylar Erzinjanyň emiri Mutahharten bilen söweş alyp barypdyrlar. Erzinjanyň emirini Akgoýunlylaryň duşmany Garagoýunlylar goldapdyr. Ahmet beg ol ikisine garşy göreşde türkmen begi Kazy Burhaneddiniň goldawyna daýanypdyr. Bu barada Mukaddes Ruhnamada şeýle diýilýär: «Gutly begiň ogly Ahmediň döwründe Akgoýunlylar Garagoýunly türkmenler bilen birnäçe gezek garpyşýar. Bir gezek Ahmet beg Siwas hökümdary Kazy Burhaneddiniň kömegi bilen özüni Garagoýunlylaryň elinden halas etdi» (239).

1394-nji ýylda Ahmet beg Burhaneddiniň Erzinjan ýörişine gatnaşypdyr. Munuň üçin Kazy Burhaneddin oňa Baýburt sebitlerini ykta hökmünde beripdir.

1402-nji ýylda Teýmirleň bilen Osman-Türkmen döwletiniň soltany Ýyldyrym Baýazidiň arasynda Ankara söweşi bolup geçýär. Bu söweşde Ahmet beg doganlary Gara Ýülük Osman, Pir Aly beg bilen bilelikde Teýmirleňi goldapdyr. Görkezen edermenligi üçin Teýmirleň Gara Ýülük Osmana Diýarbekiriň töwereklerini dolandyrmaga beripdir. Teýmirleň Ankara söweşiniň netijesinde gazanan oljalaryny ýurduna iberýän mahalynda Ahmet beg Pir Aly beg bilen bilelikde bu oljanyň üstüne hüjüm edipdirler. Bu etmişi üçin Teýmirleň olaryň ikisini hem tussag etdiripdir hem-de olary sypdyrmandyr.

AHMET MANSUR (124) – Artykly türkmenleriniň döwletiniň Mardin şahasynyň hökümdary (1363-1367). Şemseddin Salyhyň ogly. Ilhanly döwletiniň ýykylmagyndan soňra (1336) gündogar Anadolyda Akgoýunly we Garagoýunly türkmenleriniň täsiri güýçlenipdir. Ahmet Garagoýunly türkmenleriň serdary Baýram Hojanyň howpuna garşy göreşmek üçin jelaýyrlaryň hökümdary Üweýsden kömek sorapdyr. Ahmediň ýerine ogly Mahmyt Salyh geçipdir.

AKŞUŇKAR (119) – Beýik Seljuk-türkmen soltanlary Alp Arslanyň, Mälik şanyň serkerdeleriniň biri. Mukaddes Ruhnamada Akşuňkaryň 1085-1094-nji ýyllarda Halabyň hökümdary bolandygy aýdylýar (119). Mälik şa Akşuňkary örän gowy görüpdir. Sebabi Akşuňkaryň aýaly Mälik şanyň enekesi bolupdyr. Şol aýal Mälik şany çagalykda terbiýeläp, ulaldypdyr.

Akşuňkar Mälik şanyň birnäçe ýörişlerine gatnaşypdyr. Şol ýörişleriň birem Siriýa ýörişidir. 1085-njy ýylda Mälik şa Halaby alyp, batyrlygy, mertligi, başarjaňlygy üçin bu welaýatyň häkimligine Akşuňkary belläpdir.

Hijriniň 485-nji ýylynda (miladynyň 1092-1093-njy ýyllary) Mälik şa öz ýanyna inisi Täj’üd-döwle Tutuşy, serkerdeleri Akşuňkary we Bozany çagyrypdyr. Ol bu serkerdelere Siriýanyň kenarýaka şäherlerini tabyn etmek isleýän dogany Tutuşa ýardam etmegi, soňra onuň bilen bilelikde Müsüre ýöriş edip, ol ýerleri ele geçirmegi tabşyrypdyr. Olar bilelikde Hymsy zabt edipdirler. Soňra Tutuş Liwiýanyň üstüne ýörişe ugrapdyr. Liwiýanyň häkimi Jelalülmülk Ibn Ammar gabawy aýyrmaga kömek etmegini sorap, Akşuňkaryň ýanyna ilçi iberipdir. Taryhçy Ibn’ül-Esiriň maglumatlaryna görä, ilçi Akşuňkara 30 müň dinar pul bilen gymmatbaha sowgatlary gowşurypdyr hem-de Mälik şanyň Liwiýanyň häkimligini Jelalülmülke berýändigini tassyklaýan haty görkezipdir. Şundan soň Akşuňkar Tutuşa «Men elinde tarhanlyk haty bolanlar bilen söweşmerin» diýipdir. Tutuş oňa gaharlanyp: «Sen maňa tabyn dälmi?!» diýipdir. Akşuňkar oňa: «Men saňa soltana garşy gozgalaň turuzmaýan hem-de garşy çykmaýan pursatyňda tabyndyryn» diýip jogap beripdir.

Mälik şa aradan çykansoň dogany Tutuş Damaskda goşun toplap, soltanlyk tagtyny eýelemek isläpdir. Ol Damaskdan Halaba tarap ýola düşüpdir. Halabyň häkimi Akşuňkar Mälik şanyň entek ýaş ogullarynyň arasyndaky dawalary görüp, Tutuşyň garşysyna gitmäge gorkup, onuň tarapyna geçipdir. Mälik şanyň iň batyr serkerdeleri Akşuňkary, Bozany, Ýagysaýany öz tarapyna geçiren Tutuş kuwwatlanyp, birnäçe ýerleri eýeläp, Bagdat halypasyndan özüni Beýik Seljuk-türkmen soltany hökmünde ykrar etmegini talap edipdir. Emma halypa adyna hutba okatmak üçin Tutuşyň Horasana häkim bolmalydygyny, garyndaşlaryndan hiç kimiň onuň tagtyna dawa etmeli däldigini, paýtagt şäher Yspyhanda saklanýan döwlet hazynasyna eýe bolmalydygyny aýdyp, onuň teklibini ret edipdir. Talaby ýerine ýetirilmedik Tutuş Yspyhana tarap ýörişe başlapdyr.

Mälik şanyň ogly Berkýaryk hem kakasynyň dogany Tutuşyň garşysyna çykmak üçin güýç toplapdyr. Tutuşdan göwni galan Akşuňkar Bozany Tutuşyň tarapyndan aýrylmaga yrypdyr. Bu iki serkerde goşuny bilen bir gijäniň içinde Berkýarygyň tarapyna geçipdirler. Güýji gowşan Tutuş söweşe bogny ysman yzyna dolananypdyr.

1094-nji ýylyň başynda Tutuş goşun toplap, gaýtadan soltan tagty ugrunda göreşe başlapdyr. Ol goşuny bilen Halabyň töweregine gelip, ony gabamaga başlapdyr. Halabyň häkimi Akşuňkar Bagdada habar ýollap, Berkýarykdan kömek isläpdir.Kömek berlipdir. Emma Akşuňkar ýeňlip, özü-de ýesir düşupdir. Akşuňkary Tutuşyň huzuryna getirenlerinde Tutuş ondan: «Eger, sen meni ýeňseň näme ederdiň?» diýip sorapdyr. Akşuňkar hem «Öldürerdim» diýip jogap beripdir. Tutuş oňa «Men saňa maňa bermek islän jezaňy bagyşlaýaryn» diýip, Akşuňkary öldürdipdir.

Akşuňkar adalaty we düzgün-tertibi ýola goýmagy başarypdyr. Ol welaýatda hiç kimiň öz öýlerini gulplamazlygyny, zähmet gurallaryny çekinmezden, arkaýyn ekin meýdanlarynda galdyryp gaýtmagy talap edipdir. Bardy-geldi ogurlyk bolaýsa, onuň eýesine harydynyň doly mukdarda öwezini tölemegi talap edipdir. Onuň welaýatyna gelen kerwenler islän ýerinde düşläp, ýüklerini ýazdyryp, arkaýyn uklap, dem-dynjyny alyp bilipdirler. Olar ýola ugraýança obanyň halky şol kerweniň rahatlygyny goramaga borçly bolupdyr.

ALAEDDIN ATSYZ (130, 131, 132, 228) – Köneürgenç türkmenleriniň döwletiniň hökümdary. Ol Kutbeddin Muhammediň ogludyr. Mukaddes Ruhnamada Atsyz barada şeýle maglumatlar berilýär: «Atsyz bu nesilşalygynda ilkinji hökümdar bolýar, ol garaşsyzlyga ymtylypdyr, ýöne 1138 (533)-nji ýyldaky gozgalaň üçin Soltan Sanjar oňa temmi berýär – Köneürgençden kowýar. Emma Atsyz birnäçe wagtdan yzyna dolanýar, şondan soň Köneürgenç şalary garaşsyz hökümdarlyk bolýar. Atsyz öz hökümdarlygyny Seýhun derýasynyň (Syrderýanyň) boýunda ýerleşen Jende çenli giňeldýär» (130-131).

Atsyz 1135-nji ýyla çenli seljuk soltany Sanjary goldapdyr. Ol soltan Sanjaryň 1130 we 1132-nji ýyllarda Mawerennahra we seljuk türkmenleriniň Yrakdaky döwletiniň hökümdary Mesuda garşy saparlaryna gatnaşyp, tapawutlanmagy başarypdyr. Soltan Sanjaryň 1135-nji ýylda Gazna guran saparyndan soňra Atsyz ondan arasyny açyp başlapdyr. Atsyz Beýik Seljuk-türkmen döwletiniň gowşamagyndan peýdalanyp, özbaşdaklyk ugrunda göreşýär. Soltan Sanjar Atsyzy jezalandyrmak üçin 1138-nji ýylda Köneürgenje eden ýörişinde Atsyzyň goşunyny dargadypdyr. Emma Atsyz gaçyp gutulup, Sanjar Merwe dolanyp dolanmanka ýene-de Köneürgenje baş bolupdyr.

Katwan söweşinden soň soltan Sanjaryň Termeze gaçyp gidenini eşiden Atsyz Marynyň üstüne çozupdyr. Atsyz 1141-nji ýylda Merw şäherine giripdir. Soltan Sanjar 1143-nji ýylda Atsyzy toba getirmek üçin Horezme ýene ýöriş edipdir. Gürgenji gabapdyr. Atsyz tabyn boljakdygyna, alan ýerlerini yzyna gaýtarjakdygyna söz berensoň Sanjar yzyna dolanypdyr. Atsyzyň boýunegmezek hereketleri soltan Sanjary onuň garşysyna üçünji gezek ýöriş etmäge mejbur edipdir (1147-nji ýyl). Atsyz Sanjary Hazarasp galasynda garşylapdyr. Iki aýa çeken gabawdan soň Hazarasp galasy boýun egipdir. Atsyz ýene-de Sanjardan bagyşlanmagyny haýyş edipdir.

1153-nji ýylda Balhda ýaşaýan oguzlaryň gozgalaň turuzmagy we olaryň soltan Sanjary üç ýyllap ýesirlikde saklamagy ýykylyp barýan Seljuk döwletiniň dargamagyny çaltlaşdyrdy. Atsyz emele gelen bu ýagdaýdan peýdalanyp, öz eýeleýän ýerlerini giňeltmäge çalşypdyr. Amul, Merw, Sarahs, Nusaý sebitlerine ýöriş edipdir. Emma oguzlaryň berk gaýtawulyna duçar bolup, yzyna dolanypdyr. Atsyz Günorta Türkmenistana iň soňky ýörişini geçirende, 1156-njy ýylyň Gorkut aýynyň 31-inde 61 ýaşynda Nusaýyň golaýynda aradan çykypdyr.

ALAEDDIN KEÝKUBAT I (115) – Seljuk türkmenleriniň Anadoludaky döwletiniň hökümdary. Ol Gyýaseddin Keýhosrow I-niň ogludyr. Agasy Izzeddin Keýkowus I aradan çykansoň (1220 ý.) ol döwletiň başyna geçipdir. Alaeddin Keýkubat I seljuk türkmenleriniň Anadolydaky döwletiniň çäklerini giňeltmek üçin birnäçe ýerlere harby ýörişleri gurapdyr. Olaryň ilkinjisi 1223-nji ýylda Ortaýer deňziniň kenarlaryndaky Kalanoros galasyna garşy bolup, ony seljuklar eýeläpdirler. Bu ýeňişden soňra bu gala Alaeddiniň hormatyna Alaiýe diýlip atlandyrylyp başlapdyr. Ol Türkiýäniň häzirki Alanýa şäheridir.

Alaeddin Keýkubat I haçparazlara garşy göreşip, olary seljuklaryň eýelän ýerlerinden el çekdiripdir. Olar Alaeddin Keýkubada harby kömek bermäge, ýylda 40 müň dinar salgyt tölemäge, hutbany soltanyň adyna okatmaga borçlanypdyrlar. Eýýubylar bilen garyndaşlyk gatnaşygyny açyp, 1227-nji ýylda Mälik’ül-Eşrefiň gyzy Gaziýa hatyna öýlenipdir.

Alaeddin Keýkubat I-niň Erzinjana, soňra Gara deňziniň kenarlaryna ýörişler gurapdyr. Olaryň birinjisi Sudak şäherine guralan sapardyr. Alaeddin Keýkubadyň Trabzony eýelemek baradaky synanyşygy şowsuz tamamlanypdyr (1228 ý).

Alaeddin Keýkubadyň ilkibada Köneürgenç türkmenleriniň hökümdary Jelaleddin bilen dostana gatnaşyklarda bolandygy mälim. 1225-nji ýylda Jelaleddin Alaeddiniň ýanyna ilçi ýollapdyr. Ol şeýle mazmundaky haty soltana gowşurypdyr: «Dinimiz, milletimiz bir, jihad ýolunda ýarandyrys. Günbatardaky hökümdarlaryň arasynda yslamyň araçäklerini goraýan we kapyrlaryň köküni gazaýan sizsiňiz. Gündogarda bolsa müşrikleriň pitne ataşyny gylyç bilen söndürýän bizdiris. Bu ýakynlygyň barlygynda habarlaşmagyň gapysyny açyp, birlik ýoluny tutmasak kimi özümize dost tutunarys, haýsy ýoldan ýöräris?!» Alaeddin Keýkubat I Jelaleddiniň ýanyna jogap ilçisini ýollap, dostluk esaslaryna we milli ýakynlyga sarpa goýup, iş tutjakdygyny aýdypdyr.

Jelaleddiniň Ahlat şäherini gabamagy bilen onuň Keýkubat bilen arasy bozulýar. 1230-njy ýylyň Alp Arslan aýynda Erzinjanyň golaýynda, Ýassy Çemen obasynda ikisiniň arasynda söweş bolupdyr. Bu söweşde Jelaleddiniň goşuny ýeňlipdir. Jelaleddini ýeňmegi Alaeddin Keýkubadyň abraýyny artdyrypdyr. 1232-nji ýylda Alaeddin Keýkubadyň Eýýubylar döwleti bilen arasy bozulypdyr. Öň seljuklary goldan eýýuby soltany Mälik’ül-Eşref 1234-nji ýylda Anadola ýöriş edipdir. Şol ýylyň tomsunda bolan söweşde eýýubylar ýeňlip, yza çekilmäge mejbur bolupdyrlar. Alaeddiniň abraýy öňküsinden-de artypdyr.

Alaeddin Keýkubat I 1237-nji ýylda remezan baýramynyň üçünji gününde mongol, eýýuby, Bagdat halyfynyň ilçileriniň hormatyna berilýän nahar mahalynda özüne hödür edilen guş etinden zäherlenipdir. Ol Konýada jaýlanypdyr.

Alaeddin Keýkubat I-niň döwründe Anadolynyň ykdysadyýeti janlanypdyr. Söwda ösüpdir. Alaeddin öz döwletiniň üstünden geçýän kerwen ýollarynyň ugrunda goragçy toparlar döredip, olar kerwenleriň ýetmeli menziline howpsuz barmagyna hemaýat edipdirler. Ýolda talanyp, zyýana galan kerwenleriň harajady döwlet tarapyndan tölenipdir. Alaeddin Keýkubat I kerwen ýollarynyň howpsuzlygyny bozan döwletlere garşy birnäçe ýörişleri gurapdyr. Ýokarda agzan ýörişlerimiz (Alanýanyň eýelenmegi, haçparazlara garşy ýöriş, Sudak sapary) şol maksat bilen guralan ýörişlerdir.

DOWAMY 

A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z