A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z

BABYR (241) – Hindistanyň esasy bölegini, Päkistany, Owganystanyň bir bölegini birleşdiren Beýik Mogollar imperiýasyny esaslandyryjy (hökümdarlyk ýyllary 1526-1530). Babyr 1483-nji ýylyň Baýdak aýynyň 14-ünde Omar Mürze Şeýhiň maşgalasynda dogulýar. Onuň hakyky ady Zahyreddin Muhammet bolupdyr. Omar Mürze Şeýh Teýmiriler döwletiniň  Ferganadaky ýerli hökümdary bolupdyr. Babyryň  kakasy 1494-nji ýylda ýogalypdyr.  Kakasynyň eýeçilikleri Babyra miras düşüp, ol 11 ýaşynda Fergana welaýatynyň hökümdary bolýar. Onuň şahsyýet hökmünde  aýratyn tiz kemala gelşine haýran galaýmaly. Eýýäm,   1497-nji ýylda 15 ýasynda wagty ol Samarkandy basyp alýar.

XYI asyryň başlaryndan başlap Şeýbany hanyň ýolbaşçylygynda özbekler güýçlenýärler. Babyr häkimiýet ugrundaky göreşde özbeklerden ýeňlip, 1504-nji ýylda Owganystanyň Kabul şäheriniň  töwereklerine gaçyp barýar. Soňra onuň öz ýatlamalarynda ýazyşy ýaly, küştüň şasy kimin, bir ýerde durmaýar.  Babyr ýaşlykdan diňe ýeňşe, şöhrata öwrenişen adam bolandygy üçin bolsa gerek, hiç soňky ýeňlişi bilen ylalaşasy gelmeýär.Her zat edip Şeýbany handan ar alasy gelýär. Kabulda güýç toplaýär, özüne ýaran agtarýar.  Sefewi türkmenleriniň ilkinji hökümdary şa Ysmaýyl bilen gepleşikler geçirýär, ylalaşyk baglaşýar. Ylalaşyk boýunça şa Ysmaýyl Babyra Samarkandy täzeden eýelemäge ýardam bermelidi, Babyr welin tagta geçenden soňra ýurduny Sefewileriň adyndan dolandyrmalydy. 1511-1512-nji ýyllarda Babyr Samarkanda garşy ýöriş guraýar. Samarkandyň hökümdarlary Babyryň goşun sürüp, dabara bilen gelýändigini eşidip, şaherden çykyp gaçýarlar. 1512 nji ýylda Babyr Samarkantda şa Ysmaýylyň adyndan   ýurdy dolandyryp başlaýar. Özbekler Ubeýdulla hanyň we Muhemmet Teýmur soltanyň baştutanlygynda birleşip, Babyry Samarkantdan kowup çykarmagy başarýarlar. Babyr ýene-de Kabul töwereklerinde ornaşýar. Güýç toplap, Mawerennahrda häkimiýeti gaýtaryp almak niýeti bilen Hindistana ýöriş guraýar. Babyr 1526-njy ýylda Deli soltanynyň goşunlaryny Panipat düzlüginde derbi-dagyn edip, Delini, soňra Agrany basyp alýar. Bihara çenli ýerleri öz içine alýan uly döwleti esaslandyrýar. Onuň döreden döwleti taryhda Beýik Mogollar imperiýasy ady bilen mälimdir. Babyr gelip çykyşy boýunça ata tarapy barlaslardan ene tarapy mongollardan  bolandygy sebäpli onuň döreden imperiýasyna Mogollar imperiýasy diýlipdir.

Babyr ylmyň, sungatyň, medeniýetiň ösmegine aýratyn üns beren hökümdardyr. Onuň özi hem şahyr bolupdyr. Ol «Babyrnama» atly üç bölümden ybarat bolan ýatlamalar kitabyny ýazýar. Bu kitap onuň maşgala durmuşyna, ýörişlerine, döwürdeşlerine, egindeşlerine, gören ülkeleriniň halklarynyň däp-dessyrlaryna, sungatyna, tebigatyna,  bagyşlanylyp, taryhy çeşme hökmünde  aýratyn ähmiýetlidir. Babyryň däbine  eýerilip, onuň nebereleri tarapyndan  «Humaýunnama», «Ekbernama» ýazylypdy. 1526-1529-njy ýyllaryň dowamynda Hindistanda ýerli hökümdarlaryň esasylarynyň garşylygyny basyp ýatyryp, ömrüni söweşlerde geçiren, ajaýyp serkerde, şahandaz şahyr Babyr 1530-njy ýylyň Bitaraplyk aýynyň 26-synda aradan çykýar.

BAHAWEDDIN NAGYŞBENDI (79) – yslam dininde sopuçylyk ýörelgelerini dowam etdiriji, derwüşlikde öz mekdebini döreden uly pirdir. Ol sopuçylykda şu wagta çenli bar bolan 12 ýoluň birini –  nagyşbendiçilik ýoluny esaslandyryjydyr. Onuň çyn ady Bahaweddin Muhammet ibn Burhaneddin Muhammet el-Buharydyr. Nagyşbendi ady oňa  nakgaşçylyk-zergärçilik kesbinden galypdyr. Ol 1318-nji ýylda Buharanyň eteginde doglup, 1389-njy ýylda aradan çykýar. Onuň gubry Buharanyň  eteginde ýerleşýär.

Nagyşbendiniň durmuşynda esasy orny sopuçylyk ugrundan tanyş-bilişleri köp bolan atasy eýeleýär. Hut atasy ony şol ugra gönükdirýär. Bahaweddiniň birinji halypasy şeýh Muhemmet Babaýy Simasidir. Ol ölmeziniň öň ýanynda Emir Seýid Kulala Bahaweddine seretmegi, oňa halypalyk etmegi, sopuçylygyň çylşyrymly ýollaryny öwretmegi wesýet edipdir. Emir Seýid Kulal Bahaweddine seredipdirem, terbiýeläpdirem. Emma Bahaweddiniň özi Kulal babany düýşünde görüp, soňra huşunda onuň ýanyna barandygyny aýdypdyr. Nagyşbendi başga-da birnäçe pirlerden sapak alyp, derwüşçilikde meşhurlyga ýetipdir.

Nagyşbendi baýamagyň tarapdary bolman, ondan tersine meýletin el çekmegi ündäpdir. Gul ýa-da hyzmatkär saklamagy  maslahat bermändir. Çöregi her kimiň özüniň tapmalydygyny ündäpdir. Onuň özi  ömrüne döwük küýzejigi bilen oňňut edipdir. Ömründe iki gezek Mekgä haja gidipdir.

Ol  Abd al-Halyk Gijduwanynyň ýoly bilen Hoja Ahmet Yasawynyň ýollaryny esas edinip,  jemi 11 düzgünden ybarat derwüşçiligiň täze ýoluny döredipdir. Halk arasynda onuň gudraty barada birnäçe rowaýatlar bar. Bu gudratly piriň gubyrynyň üstünde 1544-nji ýylda Şeýbanylar şanesliniň hany guburhana (mowzoleý) gurdyrýar. Tiz wagtdan bu ýer zyýarathana öwrülýär. Onuň gubryna üç gezek zyýarat etmegiň özi bir gezek Mekgä gidip, hajy bolmak bilen barabar diýen ynanç ýaýrapdyr.

Nagyşbendiçilik wagtyň geçmegi bilen Müsürden  Indoneziýa, Kawkazdan  Hindistanyň demirgazyk çäklerine çenli, musulman dünýäsinde giň ýaýran sopuçylyk ýörelgeleriniň birine öwrülipdir. Nagyşbendiçiligiň Türkmenistanda  has täsirli, tarapdarlarynyň köp bolandygy barada maglumatlar köp gabat gelýär. Araly işanyň, Zynharynyň, Seýdiniň, Magtymguly atamyzyň ak pata almak üçin huzuryna baranlary -Nyýazguly halypa (1821-nji ýylda ýogalan)  nagyşbendiçilik ýolunyň görnükli pirleriniň soňkylarynyň biridir.  Nagyşbendiçilik  Abdyrahman Jamy, Nowaýy, Ahmet Ýasawy, Azady, Magtymguly, Andalyp, Şeýdaýy we Talyby ýaly Gündogaryň beýik şahslarynyň birnäçesiniň döredijiligine täsir edipdir. Magtymguly:

Bir gije ýatyrdym, şa Nagyşbendi,
Keremi joş eýläp, bir nan getirdi.
Sag elinde bada-gülgün şeraby,
Sol elinde täze bürýan getirdi.

diýmek bilen Nagyşbendi ýolundan taglym alandygyny aýdýar.

BALBAN (126) –seret.Izzeddin Balban

Barak hajyp (133) – Kermanda höküm süren (1222-1303) Gutlug han türkmenleriniň hökümdary. Barak gelip çykyşy boýunça garahytaýlydyr. Onuň Hajyp lakamy bolsa oňa berlen harby drejeden galypdyr.

Juweýniniň berýän maglumatlaryna görä 1210-njy ýylda garahytaýlylar bilen Köneürgenç türkmenleriniň arasyndaky söweş bolup, onda garahytaýlylar ýeňlipdirler. Şol söweşden  soňra Barak Köneürgenç türkmenleriniň hökümdary Alaeddin Muhammediň gullugynda durupdyr. Beýleki käbir maglumatlarda ol garahytaýlylaryň ilçisi hökmünde Alaeddin Muhammet şanyň ýanyna gelen wagty saklanylypdyr we yzyna göýberilmändir. Baragyň özüniň hem juda yzyna gidesi gelip durmandyr. Biraz wagtdan soňra garahytaýlylar bilen Köneürgenç türkmenleriniň arasynda uruş başlanypdyr. Barak haýsy döwletiň ýeňerine garaşýan ýaly Köneürgençliler ýeňiji bolan dessine olaryň tarapyna geçýändigini aýdypdyr. Köneürgenç türkmenleri  onuň alyna aldanyp, oňa hajyp derejesini beripdirler. Mongollar Köneürgenç türkmenleriniň döwletini ýeňenden soňra  Barak hajyp Muhammet şanyň ogullarynyň biri bilen Eýrana gaçýar. Ol 1222-nji ýylda Kermanda öz hökümdarlygyny ykrar etdiripdir. Emma  Barak hajyp ikiýüzli adam bolupdyr. Kim güýçli bolsa, şonuň tarapyna geçipdir. Jelaleddin soltandan gorkysyna ondan-mundan hat ýollap, oňa tabyndygyny tekrarlapdyr. Mongollara hat ýollap bolsa, Muhammet şanyň  ogullarynyň birini öldürendigini, özüniň olara wepalydygyny aýdandan soňra  «Mongol Ugedeý Baragy ykrar edýär we Gutlug hem derejesini berýär» (Mukaddes Ruhnama, 133).

Mongollar Barak hajybyň özlerine näderejede wepalydygyny barlamak üçin oňa 1235-nji ýylda Seýistana garşy guralan harby ýörişe gatnaşmagy teklip edipdirler. Emma ol garrylygyny we halynyň söweşe gatnaşardan pesdigini aýdyp, söweşe ogly Rukneddini ýollapdyr. Şol ýylyň Ruhnama aýynda Rukneddin  söweşe barýarka kakasynyň ýogalandygy baradaky  habary eşidýär.

BaÝdaŞ Arslan han (217) – Garahanly türkmenleriň döwletiniň hökümdary. Ol barada Mukaddes Ruhnamada şeýle diýilýär: «Satuk Bugra han 996-njy ýylda aradan çykansoň, ýerine ogly Baýdaş Arslan han geçdi, dagynyk ýagdaýa düşen Garahanly döwletini birleşdirdi» (217).

Baýdaş Arslan han Süleýman adyny hem göteripdir. Onuň döwründe 200 müň öýli garlyk, ýagma, jyky boýlary musulmançylygy kabul edipdirler. Garahanly döwleti Baýdaş hanyň döwründe tutuşlygyna yslam dinini kabul edipdir.

BAÝEZIT I (137) – Osman-Türkmen döwletiniň dördünji soltany (hökümdarlyk ýyllary 1389-1402). Üçünji soltan Myrat I-niň asly rumly aýaly Gülçiçek hatynyň ogludyr. Taryhy çeşmeleriň köpüsinde ady Ýyldyrym Baýezit hökmünde geçýär. Kakasy Kosowo söweşinde wepat bolansoň hökümdaryň meýdan çadyrynda soltanlyga göterilipdir. Hökümdarlygynyň ilki ýyllarynda Anadoludaky türkmen beglikleri Germiýanogullary, Garamanogullary, Aýdyňogullary, Saryhanogullary, Memteşeogullary, Hamydogullary, Kazy Burhaneddin Ahmediň begligi barha güýçlenýän Osman nesilşalygyna garşy göreşe başlapdyrlar. Ýyldyrym Baýezit olary jezalandyrmak üçin ýörişler gurapdyr. Antalýa çenli ýöriş gurap, türkmenleriň Saryhanogullary, Aýdyňogullary, Germiýanogullary, Menteşeogullary, Hamydogullary begliklerini Osman döwletine tabyn edipdir. 1391-1392-nji ýyllarda Kastomonuwa ýöriş edip, Jandarogullary begligini tabyn edipdir. 1392-nji ýylda Çorumyň golaýynda, Kyrkdilim diýen ýerde bolan söweşde Burhaneddin Ahmed Ýyldyrym Baýezidi ýeňipdir.

1394-nji ýylda Tigr (Dijle) derýasyny geçen agsak Teýmiriň goşunlary Anadoly topraklaryna aralaşyp başlapdyr. Anadolydaky türkmen beglikleriniň köpüsi Agsak Teýmiri goldapdyrlar. Osman soltany Baýezit Agsak Teýmire garşy göreşmek üçin Müsür memlükleriniň soltany Berkuga ilçi ýollapdyr. 1400-njy ýylyň başlarynda Agsak Teýmir Anadoluda gaýtadan peýda bolupdyr. Bu döwürde Ýyldyrym Baýezit Ystambuly dördünji sapar bilen meşgul eken. Agsak Teýmir Siwasy eýeläp, Kaýseriniň ýakynynda Osmanly goşunynyň bir bölegini dargadyp, Malatýa tarap ugrapdyr. Emma Baýezidiň birbada onuň garşysyna çykmaga bogny ysmandyr.

1401-nji ýylyň başynda agsak Teýmiriň Bagdada tarap gidenini eşidip, Erzinjana gelipdir. Agsak Teýmir bilen Ýyldyrym Baýezidiň goşunlarynyň arasyndaky esasy söweş 1402-nji ýylyň Gorkut aýynyň 28-inde Ankaranyň golaýynda Çybyk obasynda bolupdyr. Söweşde Osmanly goşuny ýeňlip, Baýezit ýesir düşüpdir. Ankara söweşindäki şowsuzlyk Osman-Türkmen döwletiniň kuwwatyna zarba urupdyr. Ystambulyň eýelenmegi birnäçe wagt yza tesdirilipdir. Döwletiň Yznyk, Bursa ýaly uly şäherleri agsak Teýmir tarapyndan talanypdyr. Osmanly hazynasy onuň eline geçipdir. Agsak Teýmir Anodulyny öňki türkmen begliklerine paýlap beripdir.

Ýyldyrym Baýezit tussag halynda, 1403-nji ýylyň Nowruz aýynyň 8-inde 43 ýaşynda Akşehirde aradan çykýpdyr. Ol Bursada öz saldyran Uly Jamy metjidiniň ýanynda jaýlanypdyr. Döwlet Soltan hatyn, Hafsa hatyn ýaly aýallaryndan başga-da Mariýa Despina (Oliwera – Serb korolynyň gyzy), Mariýa, Angelina ýaly hiristian asylly aýallary bolupdyr. Musa, Ärtogrul, Emir Süleýman, Isa, Muhammet, Mustapa, Kasym, Hasan, Ýusup atly ogullary we iki gyzy bolupdyr. Bilimli bolandyklary üçin ogullarynyň atlarynyň yzyna Çelebi lakamy goýlupdyr.

BAÝEZID II (137) – Osman-türkmen döwletiniň sekizinji soltany (hökümdarlyk ýyllary 1481–1512). Fatyh Soltan Mämmet bilen alban ýa-da fransuz asylly bolan Gülbahar Hatynyň ogludyr. Ystambulda tagta çykan ilkinji Osman soltanydyr. Osman soltanlarynyň arasynda tagtdan agdarylan ilkinji soltandyr. Ökde hatdat we şahyr bolupdyr. Ýaşlygynda Amasýanyň kiçiräk etrabyň begi (sanjak begi) bolupdyr. Ýedi ýaşynda bu şähere gelen Baýezit II bu şäherde 27 ýyllap ýaşapdyr. Kakasy aradan çykandan soň 34 ýaşynda tagta geçipdir. Dogany Jem soltanlygy eýelemek üçin Müsür memlüklerine, Rodos haçparazlaryna, Rim papasyna, Fransiýa korolyna daýanyp, 1495-nji ýyla çenli göreşse-de, üstünlik gazanyp bilmändir. Baýezit II 1483-nji ýylda Gersogowinany Osman döwletiniň tabynlygyna alypdyr. 1485-nji ýylda Osmanly goşuny Dunaý derýasyndan geçip, Rumyniýa (Bogdan) aralaşypdyr. Prut derýasyna golaýlaşypdyr.

Baýezit II Müsür memlükleri, Garamanogullary, Remezanogullary, Dülkadyrogullary beglikleri bilen alty ýyla çeken serhetýaka söweşlerini alyp barypdyr. 1491-nji ýylda Osman döwleti Adanany we Tarsusy Müsürdäki memlük türkmenlerine bermeli bolupdyrlar.

1492-nji ýylda Baýezit II Wengriýa we Albaniýa garşy ýöriş gurapdyr. 1498-1502-nji ýyllarda Wenesiýa bilen alnyp barlan urşuň netijesinde Wenesiýa ýeňlip, Osman döwletine ýylda 10 müň dukat altyn salgyt tölemäge borçlanypdyr.

Baýezit II-niň döwründe Ystambulda 1488, 1490, 1509-njy ýyllarda güýçli ýer titremeler bolup geçipdir. 1494, 1502-nji ýyllarda Ýewropadan aralaşan garahassalyk keseli, gytçylyk we açlyk bilen utgaşypdyr.

Ogullary Ahmediň, Selimiň, Gorkudyň ýanyçarlara daýanyp, tagty eýelemek üçin göreşe başlandygyny duýan Baýezit II 1512-nji ýylyň Gurbansoltan aýynyň 24-ünde Topgapy köşgünde ogly Selimiň peýdasyna tagtdan el çekipdir. Şol ýylyň Oguz aýynyň 10-unda 65 ýaşynda aradan çykypdyr.

Baýezit II ylym adamlaryna hemaýat edipdir. Idrisi, Ibn Kemal, Neşri  ýaly taryhçylar onuň buýurmasy bilen öz kitaplaryny ýazypdyr. Onuň döwründe Osmanly döwletiniň harby gämileri Wenesiýadan nusga alnyp, gaýtadan kuwwatlandyrylypdyr.

Dülkadyrogullary begi Alaüddöwläniň gyzy Äşe hatyna (soltan Ýowuz Selimiň ejesi), Garamanogullary begi Nasuh begiň gyzy Husnyşa Hatyna öýlenipdir. Olardan başga-da Bilbil, Nigär, Gülruh, Gülbahar, Mährinäz, Feruhnama atly aýallary bolupdyr. Dokuz ogly, birnäçe gyzlary bolupdyr.

BAÝEZIT BISTAMY (305-306) – 776-875-nji ýyllarda ýaşap geçen uly alym, meşhur şahyr, yslam dininde sopuçylyk ýörelgeleriniň binýadyny goýanlaryň biri. Mukaddes Ruhnamada «Baýezit yslam dininde ýol goýan uly türkmen piridir» (306) diýlip, oňa ýokary baha berilýär.

Baýezidiň hakyky ady Taýfur bolup, kakasynyň ady bolsa Musa bolupdyr. Onuň Adam we Aly atly doganlary bolup, olar hem derwüşçilige ömürlerini bagş edipdirler. Bistaminiň halypasy Abu Aly as-Sindi atly Hindistanyň Sind welaýatyndan bolan pirdir. Ol Eýranyň Bistam şäherinde doglup, ömrüni şol ýerde geçiripdir.  Juma Ataýewiň berýän maglumatlaryna görä, ol yslamyň derwüşçilik ugrunda Kutbul-aktab diýen iň ýokary derejä ýeten, hyrkaly pirleriň naýbaşylarynyň biri bolupdyr. Magtymguly atamyz öz şygyrlarynda ýöne ýere «Kutbul-aktab atly Bistamy gördüm» diýmändir. Onuň wagyzlary Magtymguly Pyragynyň döredijiligine  uly täsir edipdir. Magtymguly beýik ynsanlary ýatlanda mydama Baýezit Bistamynyň adyny  hormat bilen tutýar.

Eý ýaranlar musulmanlar,
Bir gije seýran içinde,
Otuz iki kişi gördüm,
Ol Şahymerdan içinde…

Ýahýa bilen Nuh pygamber,
Baýezid Soltan içinde…

Meşhur magtymgulyşynas, merhum Muhammetnazar  Annamuhammedowyň «Magtymguly gizlin syryň bar içde…» atly ajaýyp kitabynda Baýezidiň mirasyndan «Şathiýýat» (Heserleniş hikmetleri) we birnäce şygyrlarynyň mälimdigi barada  maglumat berilýär. Baýezit  Bistamy  sufizmde «Taýfuriýýa» akymynyň esasyny goýujydyr.  Baýezit «Adam ýaşaýyşdan alan hapysa häsiýetlerini  ýylanyň gowuny taşlaýşy ýaly taşlamaly, sen ol şeýtany hyýallaryňy öldürmeli, bolmasa olar seni öldürer» diýip  ündew edipdir.

Baýezit Bistamynyň 500 çemesi tymsallary biziň günlerimize  çenli saklanylypdyr. Olar onuň  ýegeni we  kömekçisi Abu Musa Isa ben Adam tarapyndan pars dilinde toplanylyp, al-Jüneýde berlipdir. Al-Jüneýd bolsa ol ýazgylary arap diline terjime edipdir hem-de olary teswirläpdir. Al-Jüneýd onuň ägirt pir bolandygyna magat göz ýetirip, oňa şeýle baha beripdir: «Baýezidiň adamlaryň arasyndaky  ýagdaýy edil Jebraýylyň perişdeleriň arasyndaky abraýynyň boluşy ýalydyr». Baýezid Bistaminiň käbir aýdanlary as-Sarajyň, as-Sulaminiň, al-Hujwiriniň, al-Kuşaýriniň eserlerinde hem gabat gelýändigi barada Yslam ensiklopediýasynda maglumat berilýär. Ýene bir zady aýdasymyz gelýär. Ol hem Baýezidiň abraýy ol ýogalandan soňra, onuň şägirtleri tarapyndan has-da belende galdyrylýar.

Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada Baýezit Bistamy bilen baglanyşykly aşaky rowaýaty getirýär:

«Bir gün şyh Abu Musa Baýezitden soradylar:

— Eý, pirimiz, ertirden niçik ötersiz?

Şyh diýdi:

— Ertäni hem bilmen, agşamy hem bilmen, çünki Allatagala köňlüme guýdy: «Eý, Baýezit, meniň hazynalarymda edilen tagatlar, ajaýyp hyzmatlar küt-küt bolup durupdyr. Eger meniň dergähimi dilär bolsaň, maňa mende ýok zatlary getirgil» diýdi.

Onda men diýdim:

— Eý, Hudaýa-hudawende, ol nädir sende bolmagaý zat?

Hudaýtagala diýdi:

— Biçärelik we ejizlik, harlyk we mähtäçlik, köňlisy­nyklyk hem perişanlyk — ine, şular meniň hazynamda ýok zatlar. Çünki bu zatlar maňa gerekmez. Hudaýtagala gaýduwsyzlyk hoş geler. Hudaýtagala ruhubelentlik hoş geler. Hudaýtagala diňe gowy, beýik sypatlar istär. Hudaýtagalanyň istäni türkmene parzdyr» (305-306).

BAÝRAM HAN TÜRKMEN (189, 238) – Beýik Mogollar imperiýasyny 1556-1561-nji ýyllarda şa Ekberiň adyndan dolandyran, hanlar hany derejesini alan türkmen serkerdesi, meşhur şahyr. Ol XVI asyryň  başynda Badahşanda Seýfaly begiň maşgalasynda dünýä inýär.

1970-nji ýylda Aşgabatda neşir edilen Baýram hanyň saýlanan eserleri kitabynda Baýram hanyň Mürze Isgender Garaýusubyň neslindendigi agzalýar we onuň maşgala şejeresi getirilýär: “Şiraly beg  türkmeiň baharly tiresinden bolup, onuň ogly Garamüsür, onuň ogly Gazan han, onuň ogly Gara han, onuň ogly Gara beg, onuň ogly Baýramgara, onuň oglyAlyşükür beg, onuň ogly Şiraly beg (XV asyr), onuň ogly Barak beg, onuň ogly Seýfaly beg, onuň ogly hem Muhammet Baýram begdir”.

Bayram han ilki şa Ysmaýyl Hytaýynyň  soňra Muhammet Babyryň goşunynda gulluk edýär. 1530-njy ýylda Babyr ýogalyp, ornuna Humaýun şa bolandan soňra Baýram hanyň täsiri, abraýy tiz artýar. Ol Humaýunyň iň ýakyn  maslahatçysyna öwrülýär. Ol ikisiniň ýaşlarynyň deňeçirdigi olary has-da ýakynlaşdyran bolarly. Humaýunyň döwründe Beýik Mogollar döwletiniň gowşan pursatlary  Baýram hanyň başarjaňlygy, ugurtapyjylygy bilen döwlet täzeden diýen ýaly dikeldilýär. Bu barada Baýram han Türkmeniň onbirinji arka nesli bolan Hasan Aly beg, Munşi Debi Praşadyň “Hanhanannama” eseriniň sözbaşysynda şeýle ýazýar: “Mogol döwletini dolandyrmaga goşant goşan adamlaryň sany kän, ýöne olaryň naýbaşysy bolup, aýratyn hyzmat görkezen hanlar hany Baýram han we onuň maşgalasyna degişli bolan adamlar durýar. Ady meşhur bolan bu maşgalanyň mogol döwleti bilen baglanyşygy birnäçe nesiller boýunça dowam edipdir. Olaryň goşun serkerdeligindäki, ylymsöýerligindäki, dostlukdaky we howandarlykdaky aýratynlyklaryna taryhyň sahypalary şaýatdyr. Mogol döwletinde ukyplylykda we edermenlikde özüni tanadyp gelen adamlar kän bolupdyr. Emma Baýram hanyň we Abdyrahym hanyň şöhraty we at-abraýy ýaly belentlik başga hiç kime miýesser etmandir”.

Baýram hanyň şygyrlar diwanyny ilkinji gezek tapyp, çapa taýýarlan Gündogory öwreniji iňlis alymy, E. Denison Ross kitabyň sözbaşysynda şeýle sözleri ýazypdyr: “Ol ýyldyzlar toplumy ýaly saçýan adamlaryň arasynda iň şöhleli ýyldyzlaryň biri bolup, Humaýunyň hem-de Ekberiň köşkleriniň üstüne  ýalkymyny saçypdyr. Onuň ady XVI asyryň birinji ýarymyny beýan edýän Hindistan taryhynyň sahypalarynda uly orun tutýar”.

Baýram han şazada Ekbere entek Humaýun dirikä terbiýeçi-atalyk bellenipdi. Ekber oňa «Han baba» diýip ýüzlener eken. 1556-njy ýylda Humaýun ýogalýar. Şazada Ekber  bu wagt bary – ýogy 14 ýaşyndaky ýetginjekdi. Baýram han Türkmen 1556-1561-nji ýyllarda şazada kämillik ýaşyna ýetýänçä, Beýik Mogollar imperiýasyny Ekberiň adyndan dolandyrýar.

Baýram han Babyryň agtygy Selime Soltan begime öýlenipdir. Onuň Abdyrahym atly ogly bolýar. Baýram han türkmen urdu, pars dillerinde  goşgy düzüpdir. Onuň ömrüniň soňky ýyllarynda Ekber şa bilen arasyny bozýarlar. Baýram han ogullygyndan öýkeläp, gozgalaň hem turuzýar. 1561-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 31-inde Mekgä haja barýarka, Güjaratda ony arkasyndan pyçaklap öldürýärler.

Mukaddes Ruhnamada nygtalyşy ýaly «Hindistanda görnükli şahyr hem-de döwlet işgäri Baýram hanyň «Hanlar hany» derejesini alandygy mälimdir» (238). Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň tagallasy bilen 2000-nji ýylda Hindistanda we Türkmenistanda bu ýurtlaryň halklarynyň bilelikdäki guwançlyklarynyň naýbaşylarynyň biri bolan Baýram han Türkmeniň 500 ýyllyk toýy dabaraly geçirildi.

BAÝRAM HOJA (237, 238) – Garagoýunly türkmenleriň döwletiniň esaslandyryjysy. XVIII asyryň ortalarynda Oguz hanyň ogly Deňiz handan gaýdýan taýpalaryň bir bölegi Türküstandan gaýdyp, Erzurum, Erjis, Mosul sebitlerinde ornaşypdyrlar. Olar öz aralarynda baranly, duharly, sadly, garamanly, hajyly, bozdogan ýaly tirelerden düzülipdir. Bu türkmenleriň başynda Baýram Hoja atly serdar durupdyr. Baýram Hoja 1351-nji ýylda Sinjaryň häkimligini öz eline geçiripdir. Jelaýyr hökümdary Üweýs aradan çykansoň (1374) olaryň eýelän topraklary garagoýunlylaryň häkimiýetine geçipdir. 1375-nji ýylda Mosuly ele geçiren Baýram Hoja ony dolandyrmagy inisi Berdi Hoja tabşyrypdyr. Mosul garagoýunly döwletiniň ýykylmagyna çenli (1469) bu nesilşalygynyň tabynlygynda bolupdyr. 1380-njy ýylda Baýram Hoja aradan çykansoň ýerine doganynyň ogly Gara Mämmet geçipdir.

BAÝSUNKAR (139) – Akgoýunly türkmenleriň döwletiniň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1490-1491). Ol soltan Ýakubyň ölüminden soňra hökümdar bolupdyr. Kiçi ýaşda bolandygy üçin Süleýman Biçen beg oňa atabeg bellenipdir. Baýsunkaryň bary-ýogy bir ýyl süren hökümdarlygy Akgoýunlylar döwletiniň ýykylmagynyň başyny başlapdyr. Emirleriň bir topary Uzyn Hasanyň agtygy Rüstem Mürzäniň töwereginde toplanyp, ony hökümdar diýip yglan edipdirler. Baýsunkar babasy Şirwanşa Ferruh Ýasaryň ýanyna gaçypdyr. 

Bazar Arslan (217) – Garahanly türkmenleriň hökümdary. Bilge Kül Kadyr hanyň ogly. «Kadyr handan soňra döwletde ogullary Bazar Arslan bilen Ogulçak han höküm etdi» (Mukaddes Ruhnama, 217 sah.). Bazar Arslanyň  we Ogulçak hanyň hökümdarlyk ýyllaryny tapmak bize başartmady. Dogrusy, Garahanly türkmenleriň nesil daragtyny yzarlamak meselesinde alymlar mydama kynçylyk çekýärler. XX asyrda Garahanlylar meselesi bilen aýratyn gyzyklanyp, ylmy iş ýazan alym O. Prisak, Musulman şanesillikleriniň şejeresiniň ilkinji gezek sulbasyny düzen E. Zambaur, Garahanlylar barada birnäce ylmy işleri ýazan akademik B. B. Bartold, “Musulman şanesillikleri” atly kitaby ýazan K.E Boswort ýaly alymlaryň ählisi bu döwletiň şejeresini dikeltmekde ejizdiklerini boýun alýarlar. E. Zambaur Garahanlylary “şejeresi doly anyklanmadyk ýeke-täk iri musulman şanesilligi” diýip görkezýär. Garahanlylaryň hökümdarlary barada maglumatlary toplamakda kynçylyk döredýän ýagdaýlaryň esasysy olaryň baştutanlarynyň köpüsiniň Arslan Gara han ýa-da ýöne Arslan han diýlip atlandyrylmagy, hökümdaryň kömekçisi wezipesinde bolanlaryň bolsa Bugra han diýlip atlandyrylyp, hakyky atlarynyň taryhy çeşmelerde az saklanmagy bolup durýar. Mysal üçin akademik W.W. Bartold “Bogra han” atly makalasynda bary-ýogy dört sany Bugra hanyň adyny tapmagy başarandygyny görkezýär. Ustesine-de Garahanlylaryň yslamy kabul edenlerinden soňra musulman atlaryny, lakamlaryny öz atlary bilen utgaşdyrmaklary  şejeräni yzarlamakda kynçylyk döredýän ýagdaýlaryň ýene biridir (seret: Bilge Kül Kadyr han).

BERKUK (239) – Müsürdäki memlük türkmenleriniň döwletiniň Burjy şahasynyň hökümdary. Bahry Memlüklaryndan bolan el-Mansur Kalawun özüne bagly bolan çerkes asylly täze memlük toparyny döredip, olary «musulmanlary göraýjy galalar bolsun» diýip, dürli galalaryň küňrelerine (burçlara) ýerleşdiripdir. Şol sebäpli olara «Burjy memlükleri» diýlip at berlipdir. Burjy memlükleriniň soltanlarynyň käbiriniň çerkes asylly bolandygyna garamazdan, bu döwletde türkmenleriň uly täsiriniň bolandygy şübhesizdir. Hatda käbir soltanlaryň atlary (Seýfeddin Barsbaý, Seýfeddin Çakmak, Seýfeddin Haýytbaý, Seýit Demirbuga, Abu Nasyr Janpolat we ş.m.) olaryň gönüden-göni türkmendigini görkezip dur.

San taýdan barha köpelip, täsirleri artan Burjy memlükleri Bahry memlükleriniň gowşamagyndan peýdalanyp, 1382-nji ýylda Berkugyň ýolbaşçylygynda öz döwletini esaslandyrypdyrlar. Abu Seýit Seýfeddin Berkuk hökümdarlyk eden 17 ýylynyň içinde (1382-1399 ýý.) türk memlükleriniň we araplaryň gozgalaňlaryna duçar bolupdyr. Olary basyp ýatyryp, öz häkimiýetini berkiden Berkuk täze bir howp - Agsak Teýmiriň çozuşy bilen ýüzbe-ýüz bolupdyr. Töwrizi (1386ý.), Urfany (1387ý.), Bagdady (1393ý.) çaltlyk bilen ele geçiren agsak hökümdar memlüklere howp salypdyr. Berkuk Teýmiriň haýbat atyjy hatyny getiren ilçileri öldürenden soňra duşmana garşy bilelikde göreşmek üçin Osman döwleti we türkmen beglikleri  bilen gepleşiklere başlapdyr. Teýmirleriň Hindistana gitmeginden peýdalanyp, Berkuk Bagdady yzyna gaýtaryp alypdyr.

Berkugyň ölüminden soňra onuň üç oglundan (Ferej, Abdyleziz, Ybraýym) ikisi gezekli-gezegine Burjy memlüklarynyň döwletini dolandyrypdyrlar. Burjy memlüklarynyň döwleti 1517-nji ýylda synyp,  Osman-Türkmen döwletine tabyn edilipdir.

BEDREDDIN AKSUNKAR (126) – Ermenistandaky türkmen şalarynyň (Ahlatşalaryň) hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1193-1198). Ol Nasyreddin Sökmen II-niň memlüklerinden biri bolupdyr. Sökmen II ony jürjanly bir täjirden bir altyna satyn alandygy üçin  oňa «Hezar Dinari» (bir altynlyk) diýen lakamy beripdir. Taryhçy Ibn’ül-Esiriň maglumatlaryna görä, Bedreddin Aksuňkar Seýfeddin Begdemiri öldürdip, hökümdar bolupdyr. Bedreddin Erzurumyň hökümdary Togrul şa bilen birleşip, gürjüleriň üstüne üstünlikli ýörişler gurapdyr. Bedreddin Aksunkar ýogalansoň ýerine Mansur Muhammet geçipdir.

BEDREDDIN LULU (120-121) – Zeňňi türkmenleriniň atabegliginiň (1127-1250) hökümdary. Atabeg Izzeddin Masut (1211-1218) aradan çykmanka 10 ýaşly ogly Nureddın Arslan şa II-ni mirasdar diýip yglan edip, hökümet işlerini ýöretmegi Bedreddin Lula tabşyrypdyr. Nureddin Arslan şa II aradan çykansoň (1219) Bedreddin Lulu onuň 13 ýaşly dogany Nasreddin Mahmydy häkimiýete getiripdir (1219-1233). Nureddin Mahmydyň ölüminden soňra Zeňňileriň Mosul şahasynyň hakimligi Eýýubylaryň hemaýatyndan peýdalanýan Bedreddin Lulunyň eline geçipdir.

BEGDOGDY HAJYB (222) – Gaznaly türkmenleriniň döwletiniň tejribeli serkerdesi. 1034-nji ýylda seljuk türkmenleri Musanyň, Togrul begiň we Çagry begiň ýolbaşçylygynda Horasana aralaşýarlar. Gaznaly hökümdary soltan Masut (1030-1041) harby geňeş çagyrýar. Harby geňeşde seljuklara garşy 1035-nji ýylyň tomsunda ýörişe başlamak barada karar kabul edilýär. Ýörişe ýolbaşçylyk etmek Begdogdy hajyba tabşyrylýar. Gaznaly goşuny 15 müň atly we 2 müň köşk gulamlaryndan ybarat bolupdyr.

Seljuklar Begdogdy hajybyň ýanyna öz ilçilerini iberipdirler. Özara gepleşikler hiç hili netije bermändir.

Seljuklar bilen gaznaly goşunynyň arasynda Nusaýyň golaýynda söweş bolýar. Söweşde seljuklar 700-800-den gowrak adamyny ýitirip, guma tarap yza çekilýärler. Gaznaly goşuny söweşi soňuna çenli dowam etdirmändirler. Olja paýlaşmak üçin ýüze çykan dawalar gaznaly goşunynyň içinde dawalaryň başlanmagyna getiripdir.

Seljuk türkmenleri Köpetdagyň eteginde esasy güýçlerini ýerleşdiripdirler. Musanyň, Togrul begiň we Çagry begiň buýrugy bilen seljuklar talaňçylyk bilen meşgullanyp ýören gaznaly goşunynyň üstüne duýdansyz çozýarlar. Gaznaly goşuny duýdansyz çozuşyň öňünde durup bilmän çar tarapa dargaýar. Begdogdy hajyb goşunyň başyny jemläp bilmän, söweşmegiň netijesizdigine göz ýetirip harby piliň üstünden düşüp az sanly janpenalary bilen söweş meýdanyny taşlap gidýär. Seljuklar Begdogdy hajybyň garamagyndaky gaznaly goşunynyň üstünden ýeňiş gazanýarlar.

Begdogdy hajyp seljuklar bilen gaznalylaryň arasynda bolan 1040-njy ýyldaky Daňdanakan söweşine hem gatnaşýar. Ol soltan Masudyň buýrugy bilen harby bölüme ýolbaşçylyk edipdir. Begdogdy hajyb Daňdanakan söweşiniň öňýanynda soltan Masut bilen ikiçäk duşuşyp, söweşiň netijesiz boljakdygyny öňünden duýdurypdyr. Emma soltan serkerdäniň aýdanyna gulak asmandyr. Begdogdy hajyb Daňdanakan söweş meýdanyna göwünli-göwünsiz barypdyr. Bu urşuň asly oguzlaryň iki boýunyň – gaýalar bilen kynyklaryň nesliniň arasynda bolýandygyna, nähak ýere bigünä ganyň dökülýändigine dogry düşünipdir.

Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada «taryhy çeşmeler Begdogdy serkerdäniň türkmendigini nygtaýarlar. Batyr hem edermen Begdogdy seljuklaryň harby pirimine sezewar bolýar» (222) diýip belleýär.

BELEK (125) Artykly türkmenleriň hökümdary. Ol bu nesilşalygyny esaslandyryjy Artyk begiň ogludyr. Kakasyna Bährem diýlipdir. Belek 1112-nji ýylda Harput, Palu, Dersim etraplaryna häkim bolupdyr. Seljuk türkmenleriniň Rumdaky (Kiçi Aziýa) döwletiniň hökümdary Gylyç Arslan I aradan çykandan soň onuň dul galan aýaly Äşe hatyna öýlenipdir. Malatyýa töweregini öz häkimligine geçiripdir. Haçparazlara garşy üstünlikli hereket edipdir. 1123-nji ýylyň Oguz aýynyň 30-ynda Halaby eýeläp, ony haçparazlaryň howpundan halas edipdir. Menbiç galasyny gabaýan mahaly galadan atylan okdan ýaralanyp, wepat bolupdyr.

BERKÝARYK (113, 134)  – Seljuk türkmenleriniň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1092-1104). Mälik şanyň Zübeýda hatyn diýen aýalyndan bolan ogludyr. 1081-nji ýylda Yspyhanda doglupdyr. Tagt mirasdary diýip yglan eden ogly Ahmet biwagt aradan çykansoň, Mälik şa  ogullarynyň ulusy bolup galan Berkýarygy öz mirasdüşeri belläpdir. Mälik şa aradan çykansoň (1092) onuň ogullarynyň arasynda tagt dawalary başlanypdyr. Mälik şanyň Türkan hatyn atly beýleki aýaly emirleriň goldawyndan peýdalanyp, dört ýaşly ogly Mahmydyň adyndan döwleti dolandyryp başlapdyr. On bir ýaşyndaky Berkýarygy tussag etdiripdir. Mälik şanyň ölüm habaryny eşidip, oňa wepaly emirler Berkýarygy tussaglykdan boşadyp, ony soltan diýip yglan edipdirler. Seljuklaryň taryhynda ilkinji gezek iki sany hökümdar döwleti dolandyryp başlapdyr. Olaryň birinjisi Nasyreddin Mahmyt 1092-1094-nji ýyllar aralygynda döwleti edara etse, Rukneddin Abu’l Muzaffar Berkýaryk 1092-nji ýyldan 1105-nji ýyla çenli hökümdar bolupdyr. Olaryň ikisiniň ady hem hutbada okalypdyr, hersiniň adyna pul zikgelenipdir. Emma iki häkimiýetlilik uzak dowam etmändir. 1094-nji ýylda Reýiň golaýynda bolan söweşde Berkýaryk ýeňiş gazanmagy başarypdyr.

Berkýarygyň hökümdarlyk ýyllarynda onuň esasy duşmany kakasynyň dogany, Siriýanyň we Palestinanyň hökümdary bolan Täjüddöwle Tutuş bolupdy. 1095-nji ýylyň Baýdak aýynyň 25-inde olaryň arasynda bolan söweşde Tutuş ýeňlip, wepat bolupdyr.

Berkýaryk günbatarda döwletiň bütewiligi ugrunda göreşip ýörkä, gündogarda oňa garşy kakasy Mälik şanyň dogany Arslan Argun baş göteripdir. Ol özüne Horasynyň Nişapurdan başga ähli şäherleriniň berilmegini talap edipdir. Berkýaryk onuň garşysyna kakasynyň beýleki dogany Börübarsy iberipdir (1095). Arslan Argun Börübarsy ýeňip, öldürdipdir. Berkýaryk inisi Sanjary Horasanyň hökümdarlygyna belläpdir.

Berkýarygyň döwründe musulman dünýäsine haçparazlaryň howpy abanypdyr. Berkýaryk I haçly ýörişini yza serpikdirmek üçin Anadoly seljuklarynyň soltany Gylyç Arslan I-ä emir Gürbuganyň serkerdeliginde kömek ýollapdyr. Emma haçparazlar Antakýany (1098) we Iýerusalimi (1099) ele geçiripdirler.

1099-njy ýylda Berkýarygyň garşysyna onuň enebaşga dogany, Häzirbegjanyň häkimi Muhammet Tapar çykyş edip başlapdyr. Muhammet Tapary onuň süýtdeş dogany Sanjar goldapdyr. Berkýaryk Muhammet Taparyň garşysyna bäş gezek ýöriş gurapdyr. Olaryň ählisinde ýeňiş gazanmagy başarypdyr. Döwletiň bütewiligini saklamak üçin doganlarynyň talap edýän ýerlerini olara beripdir. Içki uruşlardan ýadan Berkýaryk 1104-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 22-sinde 25 ýaşynyň içinde inçekeselden ýogalypdyr. Bagdat halypasy onuň kiçi ýaşly ogly Mälik şa II-ni soltan diýip yglan edipdir.

BÄHREM ŞA (114) – Seljuk türkmenleriniň Kermandaky döwletiniň hökümdary. Onuň dolandyran döwri döwletiň gowşan döwrüne gabat gelipdir. 1170-njy ýylda aradan çykan Muhyýeddin Togrul şanyň Arslan şa, Turan şa, Bährem şa, Terken şa atly dört ogly bolupdyr. Bährem şa Atabeg Reýhanyň goldawy bilen döwletiň başyna geçensoň Kerman seljuklarynyň taryhynda tagt dawalary döwri başlanypdyr. Doganlary birleşip, Bährem şanyň garşysyna göreşipdirler. Bu göreş Kerman seljuklarynyň döwletiniň ýykylmagyna täsir edipdir.  Döwleti dolandyrmak atabegleriň eline geçipdir. Emirler atabeg boljak bolup, öz arasynda dawalaşypdyrlar.

Bährem şadan närazy bolan esgerler Arslan şanyň töweregine jemlenipdirler. Arslan şa Jiruftdan Beme gelip, bu ýere häkim bolupdyr. Parsa gelen Turan şany bolsa Salyr atabegi Zeňňi oňat garşylapdyr. Bährem şanyň özara ylalaşyga gelmek baradaky tekliplerini doganlary ret edipdir. Bährem şanyň hazynasyny alyp, Berdesirden Horasana gaçmagy bilen onuň iki aý dowam eden birinji hökümdarlyk (mäliklik) döwri tamamlanypdyr. Turan şa Salyr goşuny bilen Berdesire gelip, Kermandaky Seljuk döwletiniň tagtyna oturypdyr. Bährem şanyň gaçanyndan habarsyz Arslan şa hem Bemden Berdesire gelipdir. Ol Turan şany we Salyr goşynyny ýeňlişe sezewar edipdir. Şeýlelikde, Kerman bir hepdäniň dowamynda üç adamyň hökümdarlygynyň şaýady bolupdyr. 1170-njy ýylda Arslan şa II Kermanda tagta geçipdir.

Bährem şa agasy Arslan şadan hakimiýeti gaýdyp almak üçin goşun çekip, Kermana gelipdir. Arslan şa II söweşmekden boýun gaçyryp, seljuk türkmenleriniň Yrakdaky döwletiniň soltanynyň ýanyna gaçypdyr. Arslan şa II-niň 9 aýa çeken birinji hökümdarlygy tamamlanyp, onuň ýerine geçen Bährem şanyň ikinji hökümdarlygy başlanypdyr.

Yrak seljuklaryndan hem-de Häzirbegjandaky Ildeňizli atabeglerinden kömek alan Arslan şa II 1172-nji ýylyň Oguz aýynda Berdesire gelipdir. Şäheri alty aýlap gabawa sezewar edipdir. Bährem şa agasyna ýaraşyk baglaşmagy teklip edipdir. Ýaraşyga görä, Kermanyň Berdesir, Sirjan Jiruft we Habis etraplary, ýagny üçden iki bölegi Arslan şanyň, Bem we Mekranat Bährem şanyň ygtyýarlygyna berlipdir.

Emma bu ylalaşyk berk bolmandyr. Bährem şa Horasandan, Arslan şa II bolsa Ýezd şäherinden kömek alypdyr. 1174-nji ýylyň Magtymguly aýynyň 5-inde bolan söweşde Arslan şa II Bährem şany ýeňip, Berdesiri eýeläpdir. Emma Arslan şa döwlet işlerinden elini sowadyp, şerap içmäge we wagtyny hoş geçirmäge başlapdyr. Arslan şanyň atabegi Kutbeddin Muhammet onuň hereketlerinden härazy bolup, Beme gidipdir. Ony öz tarapyna çeken Bährem şa agasyna garşy göreşmek üçin Berdesire ugrapdyr. Arslan şa gaçmaga mejbur bolupdyr.

1175-nji ýylyň Magtymguly aýynda Bährem şanyň hökümdarlygynyň üçünji döwri başlanypdyr. Emma ol şol ýylyň Alp Arslan aýynda keselläp, aradan çykypdyr. Atabeg Kutbeddin Muhammet Bährem şanyň ýedi ýaşly ogly Muhammet şa II-ni tagta çykarypdyr. 1175-nji ýylyň Bitaraplyk aýynda Arslan şa II Ýezdden gelip, üçünji sapar Kermanda häkimiýeti öz eline geçiripdir. Salyr atabegliginden kömek alan Turan şa 1177-nji ýylyň Nowruz aýynyň üçinde Jiruftyň golaýynda bolan söweşde Arslan şany ýeňipdir. Arslan şa II ýaralanyp, aradan çykypdyr. Kermandaky seljuklaryň döwleti 1187-nji ýylyň güýzünde Horasandan gelen oguzlaryň zarbasyndan ýykylypdyr.

BÄHREM ŞA ÝEMINEDDÖWLE (142-143) – Gaznaly türkmenleriň döwletiniň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1118-1152). Soltan Masut III-niň ogludyr. Soltan Sanjaryň kömegi bilen agasy Arslan şany ýeňip, Gaznaly tagtyny eýeläpdir (seret.Arslan Soltaneddöwle). Hökümdarlygyna başlan mahaly Gaznalylaryň Hindistandaky  eýeçilkileriniň häkimi Muhammet Abu Halym oňa garşy gozgalaňa baş göteripdir. 1119-njy ýylda Bährem şa Hindistana iki sapar ýöriş edipdir. Lahoryň we Multanyň golaýynda bolan söweşlerde gozgalaňçy häkimini ýeňipdir.

Bährem şa ilkibada Gaznaly türkmenleriniň döwletini soltan Sanjara bagly ýagdaýda dolandyrypdyr. Soňabaka ol Sanjara tabyn bolman, tölemäge söz beren 250 müň dinary tölemändir. Onuň halka ýaramaz çemeleşýändigini eşiden soltan Sanjar ony jezalandyrmak üçin, 1135-nji ýylyň tomsunyň ahyrynda Gazna ýöriş edipdir. Bährem şa ondan gorkusyna Hindistana gaçypdyr. Şol ýerden ýazan hatynda özüniň bagyşlanmagyny sorapdyr. Soltan Sanjar onuň sözüne ynanyp, ony gaýtadan Gaznaly tagtynda oturdypdyr.

Bährem şanyň döwründe gaznalylara tabyn bolan gurlar güýçlenipdir. 1148-nji ýylda Gur döwletindäki tagt dawalaryndan gaçan Kutbeddin Muhammet Gazna gelipdir. Ol Bährem şanyň gyz doganynyň adamsy bolupdyr. Gazna tagtyny eýelemek islegi onuň ölümine sebäp bolupdyr. Gurlular ar almak üçin Gaznany eýeläpdirler. Emma Bährem şa tiz wagtda paýtagtyny yzyna gaýdyp almagy başarypdyr. Çozuşyň sebäpkärleri jezalandyrylypdyr (seret.Seýfeddin Sury). Ar almak hyjuwy hasam güýjän gurlular Alaeddin Söýüniň ýolbaşçylygynda Gaznany ýakypdyrlar (ser.Alaeddin Söýün!). Bährem şa 1152-nji ýylyň tomsunda Gazna gaýtadan häkim bolupdyr. Gaznaly türkmenleriň döwletine 39 ýyl soltan bolan Bährem şa 1157-nji ýylda aradan çykypdyr. Ýerine ogly Hysrow şa geçipdir.

BILGE HAN (216, 217) – Göktürkmen döwletiniň hökümdary (ýaşan ýyllary 683-734, hökümdarlygy 716-734).  OL Ilteriş Gutlug hanyň ogludyr. VI asyryň ahyrlarynda Göktürkmenleriň döwletinde taýpa toparlarynyň arasynda häkimiýet ugrunda ýiti bäsleşikler we oňşuksyzlyklar dowam edipdir. VII asyryň häkimiýet ugrundaky göreşleriň netijesinde Göktürkmenleriň döwleti bütinleý gowşaýar. 604-nji ýylda Gündogar Göktürkmen hem-de Günbatar Göktürkmen döwletlerine bölünýär.

Gündogar Göktürkmenleriň döwleti Bilge hanyň (716-734) döwründe gülläp ösüpdir. Mukaddes Ruhnamada Göktürkmenleriň döwleti barada şeýle bellenýär: «Iň gowy döwürleri Bilge hanyň döwrüdir. Ol 33 ýaşynda Göktürkmen döwletiniň beýik hany boldy. Döwlet oguz türkmen döwleti bolup ynançlary göktaňry dinidir. Döwlet adyny şol ýerden alypdyr, göktürkmenleriň manysy göge ynanan oguz, türkmen manysyndadyr. Bilge han özüniň oguzdygyny mazar daşyna ýazdyryp gidipdir: «Oguz ili meniň öz ilimdir». Goňşulary Sasanylar, Rumustan hem Çyn-Maçyndy, gaty uly ýurda häkimdi» (216).

Bilge han 712-723-nji ýyllarda hytaýlylara garşy birnäçe ýörişleri gurapdyr. 727-nji ýylda Hytaý bilen Göktürkmenleriň arasynda şertnama baglaşylyp, şol boýunça türkmenler Hytaýa at satmalydy. Hytaý bolsa  Bilge hana her ýylda 100 müň daňy ýüpek bermelidi.

Bilge han içeri we daşary syýasatynda ylalaşykly, parahatçylyk söýüji bolupdyr. Ol  gyzyny türgeş hanyna durmuşa çykaryp, özi bolsa onuň gyzyna öýlenipdir. Yagdaýyny tapsa ähli meseleleri gepleşikler üsti bilen çozüpdir. Hytaýa garşy 727-nji ýylda urşa başlan Tibet Bilge handan kömek bermegini haýyş edip sorapdyr. Ýöne Bilge han Hytaý bilen kadaly gatnaşyklary ýola goýandygyny aýdyp, urşa goşulmandyr. 723-nji ýyldan tä 741-nji ýyla çenli tas ýigrimi ýyllap diýen ýaly parahatçylygyň saklanmagy ilkinji nobatda Bilge hanyň hyzmatydyr. Uruşlar döwründe dargan kowumdaşlaryny toplamagy başarypdyr. Onuň mazar daşynyň ýazgylarynda ýöne ýere «Az sanly halkymy köp etdim» diýen ýazgy ýazylmandyr. Bilge han 734-nji ýylda ýakyn adamlarynyň biri tarapyndan zäherlenip öldürilipdir.      

BILGE HÖKÜMDAR (141) – Gaznaly türkmenleriniň döwletiniň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 966-972). Ol Gaznada türkmen döwletini esaslandyran Alp teginiň ogludyr. Yshak Ybraýym (963-966) ýogalansoň, onuň ogly bolmanlygy sebäpli, harby geňeş tejribeli serkerde Bilge tegini tagta çykarypdyr. Bilge hökümdar 974-975-nji ýyllarda Hindistana eden ýörişi mahalynda Gerdiz galasynyň golaýyndaky söweşde wepat bolýar. Ýerine Piri Tegin tagta geçýär.

Bilge Kül Kadyr han (217) – Garahanly türkmenleriň döwletini esaslandyryjy. Bu barada Mukaddes Ruhnamada şeýle diýilýär: «Garahanly türkmenleriň döwleti asly türkmen bolan Bilge Kül Kadyr han tarapyndan 840-njy ýylda Türkmenistanda, Mawerannahrda binýat edildi. Döwletiň ady Bilge Kül Kadyr hanyň Gara han adyny almagy bilen utgaşdy, hökümdaryň ady Gara han, döwletiniň ady Garahanly boldy. Döwleti türkmenleriň garlyklar, ýagmalar, jykylar taýpalarynyň birleşigi esaslandyrdy. Döwletiň güýçlenmegine yslam dininiň tekge berendigi hakykatdyr» (217).

Gara sözi gadymy türkmenlerde beýikligi we güýçlüligi aňladyp, Gara han sözi «Beýik,  baştutan» diýmegi aňladypdyr. «Gara» sözi kuwwatlylyk manysyny hem beripdir.

Beýik Serdarymyzyň anyk belleýşi ýaly döwleti döredijiler ilkinji nobatda garlyklar hasaplanýar. Iňlis alymy K.E. Boswort özüniň  “Musulman şanesillikleri” atly işinde  Garahanlylary ürç edip öwrenen, bu mesele boýunça has ygtybarly alym hasaplanýan O.Prisak atly alymyň hem Garahanlylar döwletini döredenlere garlyklaryň baştutanlyk edendigini tassyklaýandygyny ýazýar. Garlyklaryň türkmenlerdigi bolsa subutnama talap etmeýän hakykatdyr. Yeri gelende ýatlasak Mahmyt Kaşgarly garlyklary türkmenler diýip belläpdir. Ol ýagmalara «Gara ýagma» diýlendigini belleýär. Garahanlar neberesine ylmy çeşmeleriň käbirlerinde «Ilekler döwleti» hem diýlendigine gabat gelmek bolýar. «Il» sözi Watan, ülke manysyny berýär. Şu ýerde bir zady anyklaşdyrmagy zerur hasaplaýarys. Ol hem Garhanlylaryň   hökümdarlaryna döly garaşsyzsyzlyk gazanýançalar Ilek  diýlip, soňra bolsa Gara han diýlip atlandyrylan bolmagy mümkin.  Garahanly türkmenler özlerini Alp Är Töňgäniň neslinden diýip kabul edipdirler. Birinji Gara hanlar Fergananyň  golaýyndaky Uzgend şäherini merkez edinýärler. Soňra Samarkandy ýurduň merkezine öwürýärler.

Gündogarşynaslar W.W. Bartoldyň, W. Minorskiniň F. Sümeriň tassyklaýşy  ýaly, alymlaryň arasynda Garahanly türkmenleriň döwletini guranlaryň arasynda ikinji derejeli orun tutany ýagmalardygy hakdaky pikir agdyklyk edýär.  Beýik Serdarymyz Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada ýone ýere döwleti dörediji halklaryň arasynda olaryň adyny garlyklardan soň ikinji orunda getirmändir eken. Ýagmalar öz hökümdarlaryna öň hem Bugra han diýipdirler. Täjik alymy B. Gafurow bugranyň – düýäniň ýagmalaryň oňony bolandygyny belleýär. Döwleti gurmakda baştutanlyk eden garlyklaryň  bolsa oňony Ỷolbars bolupdyr. Şonuň üçin bolsa gerek, Garahanlylar döwletiniň baştutanlary köplenç Arslan diýip atlandyrylypdyrlar. Galyberse-de Arslanlaryň Garahan (baş han) bolup, Bogralaryň hanlykda ikinji hökümdarlar bolmagy garlyklaryň bu döwletde ýolbaşçylyk ornuny görkezýän goşmaça delildigini-de aýtmalydyrys. (seret Bazar Arslan)

Ýagmalar uýgur döwleti ýykylandan soň Kaşgar sebitlerine gelipdir. Soňra olar Il jülgesinde ýaýrap, Balasaguny öz ellerine geçiripdirler. Mahmyt Kaşgarly XI asyryň ikinji ýarymynda ýagmalaryň bir böleginiň Il derýasynyň boýlarynda, beýleki böleginiň Taraz sebitlerinde ýaşaýandygyny belläpdir.

Bilge Kül Kadyr han Garahanly türkmenleriň döwletiniň ilkinji hökümdarydyr. Mukaddes Ruhnamada nygtalyşy ýaly «Garahanly döwleti yslam dinini kabul eden ilkinji türkmen döwleti bolmak bilen tapawutlanýar» (218). Bilge Kül Kadyr hanyň Bazar Arslan han we Ogulçak Kadyr han diýen iki ogly bolupdyr. 

BÖRI (118,119) – seret. Täjilmülk Böri

BUMYN HAN (KAGAN) (216) – Göktürkmenler döwletiniň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 545-552). Häzirki Mongoliýanyň sähralarynda Hun taýpalarynyň dowamaty turanlylar ady bilen belli bolan az sanly taýpa galypdyr. Olar Hytaý çeşmelerinde Žuan-Žuan ady bilen belli bolupdyr. V asyrda olar hytaýlylaryň agyr sütemine çydaman, Aşin hanyň baştutanlygynda bäş ýüz sany maşgala bolup Anbaý daglarynda gizlenipdirler. Olar gysga wagtda berk düzgün-nyzamly goşuny döredipdirler.

545-nji ýylda günbatar Hytaý imperatory diplomatik gatnaşyklary ýola goýmak üçin, asly türki kowmundan bolan Any atly emeldary ilçi edip iberipdir. Ol imperatoryň köşgünde jogapkärli wezipäni eýeläpdir. Imperator Göktürkmenleriň göwnünden turar diýen niýet bilen ýörite oguz neberesinden bolan garyndaşyny iberipdir.

Göktürkmenleriň baştutany Bumyn han ilçini gowy kabul edipdir. «Indi bize beýik döwletiň ilçisi geldi, basym biziň döwletimizem güýçlener» diýip, birek-biregi gutlapdyrlar. Bumyn han bu ýagdaýdan ýerlikli peýdalanyp, Hytaýa ilçi iberipdir. Hytaýlylar bilen serhediň howpsuzlygyny ýola goýup, Bumyn han garyndaş göçme taýpalaryň arasynda özüne tarapdarlary gözläp tapypdyr. Ol haýal etmän, ýaşlardan düzülen uly goşun düzüpdir. Goşun onluklara, ýüzlüklere, müňlüklere bölünipdir. Bumyn hanyň döreden bu goşun gysga wagtda düzgün-nyzamly, gowy tälim öwredilen köp müň adamly uly harby güýje öwrülipdir.

Bumyn han 551-nji ýylda günbatar Hytaý imperiýasy bilen gepleşige başlapdyr. Şol ýylyň tomsunda hytaýly şazada gyz Çanlä öýlenipdir. Türkmen taýpalarynyň arasynda Bumyn hanyň abraýy artypdyr. Ony 551-nji ýylyň ahyrynda Kagan, ýagny «Beýik han» diýlip atlandyryp başlapdyrlar. 552-nji ýylda Bumyn han Mongoliýa sährasyndaky ähli taýpalary boýun egdiripdir. Göktürkmenler Merkezi Aziýanyň eýesi bolupdyrlar. Bumyn hanyň raýatyna giren ahli halklar özlerine türkmen diýmegi hormat hasaplapdyrlar. Bumyn özüne Ilhan adyny alypdyr. 552-nji ýylyň ahyrynda Bumyn han öz ogullaryna güýçli ýaş döwleti miras galdyryp aradan çykypdyr.        

A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z