|
ÇAGRY
BEG (59, 112-113,
141, 156, 224, 225-227, 228, 235, 293, 303) – Beýik Seljuk-türkmen döwletiniò
hökümdary (doglan ýyly nämälim – 1060 ý. ýogalýar).
Ol Seljuk begiò Mykaýyl atly oglyndan bolan agtygydyr. Hakyky
ady Dawut bolup, «Çagry» onuò bürgüt atly tahallusydyr. Kakasy söweºde
wepat bolan Çagry beg ýaºlygynda inisi Togrul bilen bilelikde atasynyò
elinde terbiýelenipdir.
Seljuk
beg aradan çykansoò neberäniò baºyna ýabgu derejesini alan Arslan
han geçipdir. Bu döwürde takmynan 17-20 ýaºlarynda bolandygy çak
edilýän Çagry we Togrul oguz döwlet däplerine laýyklykda özlerine
tabyn bolan türkmenleriò begi bolupdyrlar. Garahanly hökümdarlary
seljuk türkmenleriniò Mawerennahrda galmagyna razy bolmandyrlar. Hatda
Garahanly hökümdary Bugra han Togrul begi ýesir hem alypdyr. Çagry
beg goºun toplap, Togrul begi ýesirlikden halas etmegi baºarypdyr.
Buharanyò hökümdary Aly Teginiò sygdyrmazlygy seljuklary täze ýurduò
gözlegine çykmaga mejbur edipdir. Taryhçy Ibn’ül-Esiriò
maglumatlaryndan çen tutsak, Çagry beg 1016-1021-nji ýyllar
aralygynda ýanyna ýigitlerini alyp, Horasan, Reý, Häzirbegjan ýoly
bilen Wan kölüniò sebitlerine çenli ýerlere barlag ýörüºlerini
gurapdyr. Seljuklar otlagly-suwlagly bu ýerleriò özleri üçin amatly
mekan bolup biljegine magat göz ýetiripdirler.
Arslan
hanyò Mahmyt Gaznaly tarapyndan zyndana taºlanmagy (1025) netijesinde
seljuklaryò Mawerennahrdaky durmuºy hasam agyrlaºypdyr. Aly Tegin
Seljugyò ogly Ýusuby öldürdipdir. ªondan soò seljuklar Horasana göçmegi
ymykly ýüregine düwüpdirler. Jeýhuny geçen seljuklaryò ilkinji
baran ýeri Horezm bolupdyr. Özlerini penalan Gaznalylaryò
tabynlygyndaky Harun b.Altyndaºyò dildüwºik netijesinde öldürilmegi
(1035) sebäpli seljuklar Horezmi terk etmeli bolupdyrlar. 1035-nji ýylyò
Magtymguly aýynda Musa Ýabgunyò, Çagry we Togrul begleriò baºtutanlygyndaky
seljuklar Jeýhun derýasyndan geçip, Gaznaly soltany Mesutdan rugsat
almazdan, Horasana aralaºypdyrlar. Merwe we Nusaýa tarap barýan
seljuklara öò bu töwereklerde ýaºaýan baºtutansyz türkmenlerem
goºulypdyr. Mukaddes Ruhnamada nygtalyºy ýaly, ilki seljuklaryò
maksady Täk gala töweregine gelmek bolýar. Ony gowulyk bilen soltan
Mesuda düºündirip hat ýazýarlar. Nusaý we Paraw welaýatynyò özlerine
berilmegini haýyº edip, demirgazyk-günbatar tarapdan gaznalylaryò üstine
hiç hili duºmanyò aýagyny sekdirmejegini aýdypdyrlar (226s.). Emma
Mesut seljuklaryò haýyºyny kanagatlandyrman, gaýtam olaryò garºysyna
goºun sürüpdir. 1035-nji ýylyò Oguz aýynyò 29-ynda Nusaýyò golaýynda
bolan söweºde seljuklar ýeòiº gazanypdyr. Soltan Mesut, uzak wagta
çeken gepleºiklerden soòra, Dehistany Çagry bege, Nusaýy Togrul
bege, Parawy bolsa Musa ýabguwa bermäge razy bolupdyr. Bu seljuklaryò
uly syýasy ýeòºidi. San taýdan barha artýan seljuklar öòki
ýerleriò özlerine darlyk edýändigini, Merw, Sarahs, Abywerd
sebitleriniò hem özlerine berilmegini haýyº edipdirler. Seljuklar bu
ýerleri urºup almagyò däl-de, onuò özlerine kanuny taýdan
berkidilip berilmeginiò tarapdarydylar. Emma Mesut soltan türkmenler
barada adalatsyz syýasat ýöredipdir. Ençeme sapar üstlerine goºun
ýollapdyr. Çagry begiò ýolbaºçylygynda seljuklar Sarahsyò golaýynda
bolan söweºde (1038) ýeòiº gazanypdyrlar.
Horasanyò
Seljuklar tarapyndan zabt edilendigini eºiden soltan Mesut 300 söweº
pili bilen ýaraglanan agyr goºuna baº bolup Balhdan Sarahsa tarap
ýöriº edipdir. Bu wagt Çagry beg Owganystanyò demirgazyk
etraplaryny (Talikan, Farýap) boýun egdirmek bilen meºgul eken.
Togrul beg Niºapurdan, Musa Ýabgu bolsa Merwden dessine Sarahsa
gelipdirler. Harby geòeºde olar bu ýerleri taºlap, Eýranyò Peý,
Jybal, Gürgen ýaly günbatar etraplaryna çekilmegi teklip edipdirler.
Emma Çagry begiò bu ýerden hiç ýere çekilmezlik, bir ýumruga güýç
berip, gaznalylaryò merkini bermek baradaky teklibi kabul edilipdir.
Talhab söweºinde (1039ý. Gorkut aýynyò 27-si) ýeòlen seljuklar
gaznaly goºuny bilen gaça uruºlary alyp baryp, olary surnukdyrypdyr.
1040-njy
ýylyò Magtymguly aýynyò 22-24-i aralygynda bolan Daòdanakan söweºinde
seljuklar ajaýyp ýeòiº gazanmagy baºarypdyrlar. Bu ýeòiº olara
ata ýurduny ömürlik gaýdyp beripdi (Mukaddes Ruhnama, 226s.). Söweºden
soò, Maryda bolan uly türkmen gurultaýynda Beýik Seljuk-türkmen döwletiniò
dörändigi yglan edilýär. Togrul beg soltan diýlip yglan edilip, oòa
Niºapur berilýär. Çagry beg serkerde hökmünde bellenilýär. Ol
Maryda oturyp, 1040-1060-njy ýyllar aralygynda döwletiò gündogar bölegini
edara edipdir. Çagry beg ökde harby serkerde bolupdyr. Meºhur seljuk
soltany Alp Arslan onuò oglydyr.
ÇINGIZ
HAN (56, 131, 133,
150-151, 189, 224, 294) –
Mongol döwletini esaslandyryjy we onuò ilkinji hökümdary (1227 ý.
ýogalýar). Hakyky ady
Temuçin. Doglan wagty barada birnäçe maglumatlar bar. Hytaýyò
mongol hökümdarlygy döwründäki Ýuan neºilºalygynyò resmi
taryhyna görä, 1162-nji ýylda doglupdyr.
Reºideddin Çingiz han baradaky ýazan saldamly iºinde onuò
doglan güniniò, aýynyò, sagadynyò belli däldigini ýöne, ýylynyò
1155-nji ýyldygyny ýazýar. Çingiz hanyò 1227-nji ýylda 72 ýaºap
ýogalandygyny görkezýär. Biz maglumatlary deòeºdirip görüp we
onuò 51 ýaºynda (1206-njy ýylda) Çingiz han adyny alandygyny hasaba
alyp, Reºideddiniò maglumatyny
ygtybarly hasapladyk.
Temuçin birnäçe taýpalaryò serdary bolan Ýesugeý batyryò
maºgalasynda eneden dogulýar. Reºideddiniò kitabynda Ýesugeý batyr
tatarlaryò hany Temuçiniò üstüne ýöriº gurap, ýeòip, yzyna keýpikök
halda gelýärkä, yzynda oglunyò doglandygyny eºidip,oòa ºol ýeòiºiò
hatyrasyna Temuçin adyny dakandygy, bu çagajygyò 13 ýaºynda
ýetim galandygy barada aýdylýar.
Temuçin
kakasyndan miras galan nirun, kiýat we beýleki maýda taýpalaryò
kethudasy bolup, goòºy taýpalaryò üstüne alamanlary gurap, has-da
güýçlenipdir. Özüniò garºydaºlaryny ýeòmegi baºarypdyr.
1204-nji ýylda naýmanlaryò hany Kuçluk han Temuçinden ýeòlensoò
gaçyp, Yrtyº derýasynyò boýlaryna gelipdir. 1205-nji ýylda
merkitleriò baºtutany Togta han bilen birleºip, Temuçiniò garºysyna
çyksa-da, ony ýeòip bilmändir.
1206-njy
ýylda ähli mongol taýpalarynyò emeldarlarynyò gatnaºmagynda
gurultaý bolupdyr. Onda Beýik han saýlamak meselesine seredipdirler.
Garºydaºlaryny ýeòmegi baºaran Temuçin Çingiz han diýlip jar
edilipdir. Mongol dilindäki «çingiz» sözüni
türkmen diline geçirsek «beýik, güýçli» diýen manyny berýär.
ªundan soòra Temuçiniò ýörgünli ady Çingiz han bolýar. Çingiz
hanyò baºtutanlygynda dagynyk mongol taýpalary bir döwlete birleºdirilýär.
Gazaply, gujur-gaýratly we dogabitdi harby talantly Çingiz han özüniò
ähli gujur-gaýratyny goòºy ýurtlary talamaklyga gönükdiripdir.
Häkimiýet baºyna geçip, Çingiz han sada, emma harby düzgünlere
esaslanýan döwlet gurluºyny döredipdir. Çingiz han garamagyndaky ähli
ilaty tümenlere, urug-taýpa toparlanyºyklaryna bölüpdir. ªolaryò
bolsa her birini 10 müò esgerli tümenlere, müòlere, ýüzlere we
onlara bölüpdir. Tümenler we müòler Çingiz hanyò kowum-garyndaºlaryna
we mongol han-begleriniò wekillerine tabºyrylypdyr. Mongollaryò bir bölümden
beýlekisine özbaºdak geçmäge haklary bolmandyr. Harby-guramaçylyk
çäreleri düzgün-nyzamy we tertibi pugtalandyrypdyr.
Çingiz hanyò häkimýetiniò ähtibar daýanjy hemiºe onuò ýanynda
bolan 10 müò sany saýlama we güýçli ýaraglandyrylan atly goºundan
ybarat bolupdyr. Bu esgerleriò her biri tanymal adam bolupdyr we sada
esgerleriò serkerdelerinden ýokary hasap edilipdir. ªunuò ýaly goºun
söweºlere seýrek gatnaºypdyr. Mydama hanyò ýanynda bolupdyr.
Kernonda geçirilen gurultaýdan soòra Çingiz han Gara Hytaýy,
ýagny Gündogar Türküstany, Altaýda ýaºaýan uýgurlary boýun
egdiripdir. 1206-njy ýylda Tibeti eýeläpdir. 1211-nji ýyldan Çingiz
hanyò demirgazyk Hytaýyò üstüne ýöriºleri baºlaýar. ªol ýylda
onuò ªensi welaýatyny, 1213-nji ýylda ªanduny, 1215-nji ýylda
demirgazyyk Hytaýyò paýtagty bolan Pekini basyp alypdyr.
Hytaýda ele salnan ýaraglar, senetçiler, ýarag ýasaýjylar
Çingiz hana öz goºunyny ýarag bilen üpjün etmäge mümkinçilik
beripdir. Bu bolsa sähralylara ozal görülmedik güýç beripdir.
Hytaýda özüniò gazanan üstünliklerini berkidip, Çingiz han
Merkezi Aziýa ýöriºe taýýarlanypdyr. Merkezi Aziýanyò baýlyklary
hakynda ol Mongoliýa kerwenler bilen gelen täjirlerden bilipdir.
Çingiz hanyò Köneürgenç türkmenleriniò döwleti bilen
gatnaºyklary 1215-nji ýylda baºlanypdyr. 1218-nji ýylda özara ýiti
garºylyk döräp, oòa Otrarda mongol kerweniniò talanmagy we mongol
ilçileriniò öldürilmegi sebäp bolupdyr.
Bu wakany peýdalanyp, Çingiz han 1219-njy ýylda 150-200 müò
atlydan ybarat ägirt uly goºun bilen Köneürgenç türkmenleriniò döwletiniò
üstüne ýöriºe baºlapdyr.
Mongollaryò Merkezi Aziýa ýöriºi 1219-1222-njy ýyllary öz
içine alýar.
Çingiz han basyp alan ýerlerini ogullary Juçy, Çagataý,
Ugedeý, Tuluý dagylaryò arasynda ulus hökmünde paýlapdyr.
Mongollar basyp alan ýerlerinde Ilhanly, Altyn Orda ýaly döwletleri döredipdirler.
1226-njy ýylda Çingiz han Tangut döwletine garºy urºa baºlaýar.
Çingiz han 1227-nji ýylda Tangut topragynda
aradan çykýar. 1229-njy ýylda bolan gurultaýda mongol imperiýasynyò
baºyna onuò ogly Ugedeý (1229-1241) geçipdir.
Mukaddes
Ruhnamada Çingiz hanyò ady onuò wagºyçylykly hereketleri bilen
baglanyºyklylykda birnäçe ýerlerde agzalýar: «Çingiz hanyò wagºyýana
çozuºyndan soò, türkmen ösüºler, özgeriºler çarhyny Gündogardan
Günbatara tarap aýlady» (56s.). «Mahal-mahal agyr oýlara batyp, özümi
dert-azara goýýaryn: «Wah, lagnat siòmiº Çingiz hanyò wagºy
ordasy bolmadyk bolsa, taryhyò bu apaty pajarlap oturan ýüz müòlerçe
ilatly Köneürgenjiò, Maru-ºahu-jahanyò, ªährislamyò, Abywerdiò,
Amulyò, Zemmiò, Dehistanyò, ºäher-kentlerini boýnuna göwher
monjuk ýaly düzüp oturan Oguzboýunyò (Uzboýuò) üstünden sowa geçen
bolsa, müòlerçe kitaply kitaphanalar — «Ylym öýleri»
ýakylyp-ýandyrylmadyk bolsa, häzir Türkmenistan dünýäniò
ykdysady, syýasy, medeni, ylmy mertebesini göterip barýan kuwwatly döwlet
bolardy. Iskender Zülkarneýniò, Çingiz hanyò, Teýmir agsak we baºga-da
birnäçe basybalyjylaryò ýowuz sütemlerine, gyrgynçylygyna, weýrançylygyna
türkmen milleti döz gelmegi, Oguz han Türkmenden miras alan
mukaddesliklerini, adyny, mertebesini, däp-dessuryny, medeni mirasyny
ºu günki ºöhratly günlerimize ýetirmegi baºardy» (150-151s.).
Beýik
Saparmyrat Türkmenbaºy «Utupdyr» diýen goºgusynda taryhda özünden
soòra haraba galdyranlaryò hökümdarlaryò arasynda Çingiz hanyò
adyny agzaýar:
Çingiz
handan galan diòe haraba,
Sanjar
ýaly bina diken utupdyr.
|
