A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z

ELWENT (139) – Akgoýunly türkmenleriň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1499-1500). Elwent Uzyn Hasanyň Ýusup diýen oglundan bolan agtygydyr. Onuň dolandyran döwri Akgoýunly döwletini tagt ugrundaky dawalar gurşap, döwlet böleklere bölünipdir. Soltan Ýakubyň ogly Myrat Şirwanda, Muhammet Mürze Ýezdde, Elwent Mürze bolsa Harranda we Häzirbegjanda hökümdar bolupdyrlar. Muhammet Yspyhanda aradan çykansoň, döwleti Elwent we Myrat öz aralarynda paýlaşypdyrlar. Ylalaşyga görä, Amyd, Häzirbegjan, Harran Elwende, Kerman we Pars bolsa Myradyň eýeçiligine degişli bolupdyr. Akgoýunly döwletindäki tagt dawalaryndan peýdalanan Ysmaýyl sefewi 1501-nji ýylda Nahçywanyň golaýynda Elwendi ýeňip, Töwrize giripdir. Şol ýerde tagta oturan Ysmaýyl şa Sefewi 12 ymamyň adyna hutba okadyp, adyna pul zikgeledipdir. Şeýlelikde, Akgoýunly döwleti ýykylypdyr.

ENWERI (307-308, 322, 324) – Beýik Seljuk-türkmen soltany Sanjaryň köşgünde hemaýat görüp, döwet-galamyny işleden şahyrlaryň biri. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada Enweriniň adyny ençeme ýerde agzaýar. Onda Enweriniň külli seljuk türkmenleriniň, arap-ajamyň ajaýyp şahyry bolandygy, pygamber hasaplanýan üç şahyryň biri bolandygy, türkmeniň entek beýik şahyr Enwerini az bilýändigi nygtalýar (322, 324 sah.).

Auhadeddin Aly Enweri Mänäniň golaýyndaky Bedene obasyndan bolupdyr. Şahyr Enweriniň soltan köşgünde hormatynyň uly bolandygy barada edebiýatçy alym Aşyrpur Meredow şeýle ýazýar: «Enweriniň hormaty şeýle bir derejä ýetipdir, hatda soltan Sanjar özüniň şonça dabarasy bilen birnäçe gezek şahyry görmäge pyýadalap, onuň öýüne barypdyr. Beýle hormat goýmaklyk olaryň poeziýa arkaly görkezen hyzmatlarynyň netijesidir».

Edebiýatçy Şähribossan Geldimämmedowa «Enweri» diýen makalasynda Enweriniň halk arasyndaky meşhurlygy barada şeýle rowaýaty getirýär: «Bir gün Enweri Balh bazarynda aýlaň-çaýlaň edip ýörkä, bazaryň çetinde üýşüp duran jemendäni görüp, şo tarapa ýöreýär. Görse, jemagatdan biri goşgy okaýar ekeni. Enweri okalýan goşgynyň özüniňkidigine göz ýetirenden soň:

– Dogan, okap duran goşgyň şeýle ajaýyp ekeni, bu goşgy kimiňki? – diýip soraýar. Ol adam:

– Bu goşgy Enweriniňki, diýip jogap berende, ýene Enweri:

– Sen Enweri diýen şahyry, heý tanaýarmyň? – diýip, soraýar. Onda ýaňky adam:

– Siziň aýdýanyňyz näme, Enweri meniň özüm ahyry – diýip, jogap berýär.

Enweri bu hadysa geň galmakdan ýaňa ýylgyrýar-da:

– Käteler sygyr ogrusy bar diýip eşiderdik, ýöne şahyr ogrusynyň bardygyna ilkinji gezek gabat geldim – diýip, öz ýoluna gidiberipdir».

Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy özüniň mukaddes Ruhnama kitabynda soltan Sanjaryň Enweri bilen gatnaşyklary barada şeýle ýazýar: «Seljuk soltanlary zamanasynda türkmenleriň aga-ýana döwran sürüp ýaşan döwründe soltan Sanjar Enweriniň bir rubagysyny okap görüpdir-de, ony köşge çagyrypdyr.

Pelegiň gerdişi, melgun dünýesi,
Azap berip köp çekdirdi külpeti.
Ýerden-gökden gelýän bela soraýar
«Niredekä Enweriniň külbesi?!»

Soltan Enweriniň rubagysyny okap bolýar-da:

– Eý, şahyr, ähli bela-beterler diňe seniň öýüňi sorag-ideg edip, seniňkä gelýän bolsa, täleýiňden nalap oturman, oýlan. Meniň özümde bir günä bar bolaýmasyn diý. Sebäpsiz çöp başy gymyldaýan däldir. Şol gymyldaýan çöp seniň bolşuňdan habarlydyr – diýipdir.

Enweri soltanyň näme diýmek isleýändigine – kül üstünde otursa-da, göwnüniň Kap dagyndadygyny, islegi bilen ýaşaýşynyň deň gelmeýändigini, oňşuksyzlygyny, bir ýerde uzak durmaýandygyny göz öňünde tutýandygyna düşünipdir». (307-308 sah.).

Mukaddes Ruhnamada ýagşyzadanyň Enwerä Hakyň buýrugy bilen enesiniň hem atasynyň didaryny görkezendigi barada tymsal getirilýär (322).

Enweri öz goşgularynda dünýäde baýlyga imrinip ýaşamaly däldigini, akyla-paýhasa gulluk etmelidigini nygtapdyr:

Dünýe maly gara şaý, çünki aklyň guly men,
Paýhaslylar huzurymda gelendirler amana.

Enweri adamyň ruhubelent ýaşamalydygy barada:

Bilgin, on iki synasynda ynsan ruhy bolan kişi,
Çekmäge razy bolmaz, ruhsuzlygyň ezýetin.

Enweri goşgularynda parany, berim-peşgeşi ýazgarypdyr, adamyň puluň öňünde mertebesini saklamalydygyny ýazypdyr:

Berlen zatdan ýüz öwren, gör, nähili bagtly,
Alasy gelýän kişiden haýyr gözlemek çetin.

Şonuň üçin berimde näçe belentlik bolsa,
Almazlykda hem şonça belentlik bar ahbetin.

ERKIL HOJA (102, 103, 104) – türkmenleriň nesilbaşysy Oguz hanyň weziri. Ol Gün hanyň geňeşdary we iş dolandyryjysy bolýar. Oguz han türkmen ýogalandan soňra onuň wesýetine laýyklykda Gün han tagta çykýar. Erkil Hoja Gün hanyň ýanynda işleýär. Erkil hojanyň tertip-düzgünnamasynda toý-baýramçylyklarda, nahar iýlende olar dawalaşmaz ýaly her şahanyň paýyna etiň haýsy böleginiň degişlidigine takyk kesgitleýär.

Taryhy çeşmelerde Erkil hojanyň adynyň Yrgyl Hoja diýlip getirilýän ýerlerem bar. Yrgyl sözüniň manysy «özüne tartmak» we hoja manysy  «ýaşuly, baş, akyldar» (ulug) diýmekdir. Ol hyzmatyň hakyny ödejek bolup, Oguzyň ogullaryna örän wepaly we mähirli bolupdyr.

EÝRAN ŞA  (114) – Seljuk türkmenleriniň Kermandaky döwletiniň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1097-1101). Ol Beýik Seljuk-türkmen soltany Çagry begiň çowlugydyr, Gurt Gara Arslanyň agtygydyr, Turan şanyň ogludyr. Turan şanyň ölüminden soň onuň ogly Eýranşa Kermandaky Seljuk tagtyna oturypdyr. Beýik Seljuk-türkmen soltany Berkýaryk bolsa emir Ineri gaýtadan Parsyň häkimi edip belläpdir. Bu arada Parsda öz täsrini artdyran Şebankare emirleri emir Ineri bu ýerden kowmak üçin Eýran şadan ýardam isläpdirler. Eýran şa Parsy gaýtadan Kerman seljuklaryna tabyn etmegi başarypdyr.

Töweregindäki käbir adamlaryň täsiri bilen sünnüleriň ters  ýol hasaplaýan batini  akymyna giren Eýran şa halka zulum edip başlapdyr, birnäçe kazylary hem-de alymlary öldürdipdir. Döwlet adamlarynyň arasynda oňa bolan ýigrenç barha artypdyr. Onuň juma namazynda juma metjidinde dini ulamalaryň öňe saýlanýan adamlaryny öldürmekçi bolýandygy halka aýan bolupdyr. Onuň bu pikiri başa baraýsa, dini ýolbaşçysyz galan  halk aňsatlyk bilen batini mezhebine girjekdi. Onuň öňüni almak üçin Şeýh’ül yslam we beýleki kazylar dinden ýüz öwürmekde aýyplap, Eýran şanyň tagtdan mahrum edilýändigine karar berdiler. Halk aýaga galyp, hökümdary öz köşgünde gabapdyr. Ol özüniň bagyşlanmagyny hernäçe ýalbaryp haýyş etse-de, halk onuň günäsini geçmändir. Berdesirden Germsire gaçan Eýran şany tutup, 1101-nji ýylda  kellesini alypdyrlar.

A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z