Gurt hökümdarlyk tagtyna oturan gününden başlap bu ýeriň halky bilen görüşip, olaryň hal-ýagdaýyny öwrenipdir. Ol her welaýatyň ýolbaşçylaryna adalat ýolundan ýöremegi emr edipdir. Onuň döwründe Kermana türkmenler köpçülikleýin göçüp gelip ugrapdyrlar. Onuň häkim bolan Serdsir etraby bolsa onça ilaty ekläp-saklap biljek däldi. Gara Arslan Gurt Dawut Kufs diýlen bir dagly kowumyň elinden Kermanyň köp Garmsir welaýatyny hem alypdyr. Şeylelikde, 1050-nji ýylyň ahyrynda 1051-nji ýylyň başynda seljuklar tutuş Kermana hökümdar bolupdyrlar.

Gara Arslan Gurt seljuk türkmenleriniň taryhynda ilkinji sapar deňiz ýörişini amala aşyran soltandyr. Ol Omany boýun egdirip, onuň halkyna-da öz adyl sýýasaty bilen özüni söydürmegi başarypdyr. Öz adyna hutba okadandan, zikge kakdyrandan soň, ýerli halkdan emeldarlary belläp, özi Kermana dolanypdyr.

Oman saparyndan soň Gurt Kermanyň günbatarynda ýerleşen, goňşy welaýat bolan Parsa tarap ýönelipdir. Parsyň merkezi Şirazy eýeläp, bu ýerde hem seljuklaryň häkimligini berkarar edipdir (1062). Gurt Seýistan ülkesini ele geçirmegi Emirhanşa atly ogluna tabşyrypdyr. Ol seýistanlylar bilen alty ýyllap uruşsa-da, olary tabyn edip bilmändir.

Gara Arslan Gurt Togrul beg aradan çykansoň Beýik Seljuk-türkmen döwletinde yüze çykan tagt dawalaryna goşulupdyr. Hat-da ol kakasynyň inisiniň tagtyny eýelemek üçin Yspyhana çenli gelipdirem. Emma ol Alp Arslanyň soltan bolanyny bilensoň, Kermana çekilipdir. Onuň soltanlygyny kabul edip, ilki onuň adyna, soňra öz adyna hutba okadypdyr.

Alp Arslan Gurtdan çekinip, oňa garşy onuň köne duşmany Parsyň häkimi Fazluýäni küşgüripdir. Alp Arslan oňa ýardamçy kuwwatlar berip, Parsa ugrapdyr. 1065-nji ýylyň başynda Şiraza gelen Alp Arslan Parsy Fazluýä gaýtaryp berensoň, yzyna dolanypdyr. Gurt bolsa Alp Arslanyň edenine boýun bolup, Parsy terk edip, Kermana gidipdir.

Gurt özüniň weziriniň maslahat bermegi bilen soltana garşy gozgalaň turzupdyr. Alp Arslan 1067-nji ýylda Kermana ýöriş edip, gozgalaňy basyp yatyrypdyr. Alp Arslana tabyndygyny bildirip ilçi ýollan Gurt özüniň bagyşlanmagyny sorapdyr. Soltan onuň günäsini geçip, Kermany täzeden Gurda beripdir.

Emma Gurt iki ýyldan soň, köne duşmany Fazluýe bilen birleşip, ýene-de Alp Arslana garşy gozgalaň turzupdyr. Alp Arslan Fazluýäni ýesir alsa-da onuň günäsini geçipdir, Gurdy hem bagyşlapdyr.

Alp Arslan ölmeziniň öň ýanyndaky eden wesýetinde Gurda Kermany we Parsy berýändigini aýdypdyr. Ol Gurduň Şirazda oturmagyny hem-de golastyndaky ülkeler bilen Soltan Mälik şanyň gözegçiliginde bolmagyny wesýet edipdir.

Gurt heniz 18 ýaşynda tagta geçen Mälik şany äsgermän, Beýik Seljuk-türkmen döwletiniň tagtyny özi eýelemek isleýär. Öz maksadyna ýetmek üçin ol Reý bilen Hemedanyň aralygynda ýaşaýan türkmenleriň kömegine bil baglapdyr. Emma onuň bu pikirinden habarly bolan Mälik şa we wezir Nyzamylmülk ondan öňürdip, Reý şäherine giripdirler. Şäheriň hazynasyndan bol mukdarda pul, egin-eşik we ýarag alyp, türkmenleriň arasyna gidipdirler. Bu zatlary türkmenlere paýlan Mälik şa olaryň Gurdy goldamagynynyň öňüni alypdyr.

1073-nji ýylyň Gurbansoltan aýynyň 15-nde Hemedanyň golaýyndaky Kerek sebitinde Mälik şa bilen Gara Arslan Gurduň arasynda söweş bolupdyr. Esgerleriniň darganyny görensoň, Gurda Hemedan daglaryna gaçmakdan başga alaç galmandyr. Mälik şanyň Demirel atly bir emiri Gurdy tutup, soltanyň huzuryna getiripdir. Ondan gowulygyň çykmajagyny aňan soltan birnäçe wagt tussaglykda saklansoň, Gurdy öldürmek barada buýruk beripdir.

Gara Arslan Gurduň Soltanşa Emirhanşa, Kermanşa, Turanşa, Merdan şa, Omar Hüseýin, Nuh we Dawut atly ogullary bolupdyr. Emirhanşa kakasy bilen birlikde Mälik şa garşy söweşe gatnaşyp, wepat bolupdyr. Kakasy ölensoň Kermanşa onuň ýerine hökümdar bolupdyr.

GARA ARSLAN MUZAFFAR (124) – Artykly türkmenleriň Mardin şahasynyň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1260-1292). Nureddin Gazy I Seýidiň ogly. Gara Arslan Muzaffar mongolaryň Ilhanly döwletine tabyn bolmaga mejbur bolupdyr. Ol mongollaryň Mosula (1260), Siriýa (1281) ýörişlerine hem gatnaşypdyr. Otuz ýyldan gowrak Artykly türkmenleriň döwletine ýolbaşçylyk eden Gara Arslan Muzaffaryň ýerine ogly Şemseddin Dawut geçipdir.

GARA HAN (I) (211) – Türkmenleriň nesilbaşy Oguz hanyň kakasy. «Nesil beýany, şejeresi Nuh pygamberden gelip, kakasyna Gara han diýlipdir. Oguz han Türkmen öz şejere beýanyny bize miras goýup gidipdir» (Mukaddes Ruhnama, 211). Mukaddes Ruhnamada şahsyýet hökmünde ir kemala gelen Oguz hanyň kakasy bilen gapma-garşylyga girendigi, onuň kakasynyň dini ynanjyndan ýüz öwrüp, täze bir ynanja gol ýapandygy aýdylýar. Oguz han ýekehudaýlylyk ynanjynyň, kakasy bolsa köphudaýlylyk ynanjynyň tarapynda bolupdyr (161).

Garajaoglan galan ömrüni Türkiýede geçirýär. Şonuň ýaly-da ol Kawkazda, Balkan ýurtlarynda-da bolýar. Şahyr ol ýerleri obama-oba aýlanyp, şahandazlyk edip, saz çalypdyr, aýdym aýdypdyr.

Garajaoglany türkmenlerem, türklerem, eý görýärler, özüniňki hasaplaýarlar.

Ömür boýy öz djgduk iline dolanyp gelip bilmedik hem bolsa, bütewi görnüşde bolmasa-da, Garajaoglanyň edebi mirasynyň belli bir bölegi dürli ýollar bilen Türkmenistandaky okyjylara gelip gowşupdyr. Onuň «Gyrmyzy», «Gara dälmidir?», «Gül ynjamasyn», «Diýsem öldürerler, diýmesem ölem» ýaly ençeme goşgulary halk dessanlaryna siňip gidipdir. Şahyryň özi hem söýgülisi barada çaklaňja dessan döredipdir.

Garajaoglanyň edebi mirasy täze açylan ter güllerden bogulan çemene meňzeýär.

Garajaoglanyň Kozanyň Gökje, Çukur oba diýen ýerlerinde ýaşandygy barada-da pikir ýöredilýär. Hamdy Ependiniň ýazgylaryna salgylansaň, Garajaoglan garaýagyz, selçeň sakgally, uzyn boýly, syratly, pälwan sypat, şadyýan adam bolupdyr.

Garajaoglan Türkiýäniň Mut ilçesiniň Çukuroba diýen ýerinde aradan çykýar. Ony şol ýerdäki bir çeşmäniň başynda, uly bir depäniň üstünde jaýlaýarlar. Şol depe hem Garajaoglan depesi diýlip atlandyrylypdyr. Onuň golaýynda Garaja gyz depesi hem bolmaly diýýärler. Halk arasynda olar aşyk-magşuklar hasaplanýarlar. Her ýyl şol ýerde şahyryň hatyra güni geçirilýär.

Gara Mämmet Artykogullary hökümdarlygynyň Mardin şasynyň hökümdary Mälik’üz-Zahyr Isanyň gyzyna öýlenmek üçin sawçy ýollapdyr. Teklibi kabul edilmänsoň, Gara Mämmet goşun ýollap Isany ýeňipdir (1384). Ýeňlen Isa öz gyzyny Gara Mämmede durmuşa çykaryp, onuň bilen ýaraşyk baglaşypdyr.

Akgoýunly we Garagoýunly türkmenleriň arasyndaky oňuşmazlyk Gara Mämmediň döwründe hem dowam edipdir. Bu iki türkmen neberesiniň ikisi-de Erjinjan ýerlerini eýelemek isläpdirler. Erzinjan Eratnaogullary begligine degişlidi. Erzinjanyň begi Mutahharten Akgoýunlylara garşy göreşmek üçin Garagoýunly hökümdary Gara Mämmede güýçlerini birikdirmegi teklip edipdir. Olardan asgyn gelen Garagoýunly begleri Ahmet, Pir Hüseýin, Gara Ýülük Osman Kazy Burhaneddiniň ýanyna gaçypdyr.

Gara Mämmet ücin agsak Teýmir uly howp bolup döräpdir. Gündogar Anadolynyň käbir şäherlerini, Häzirbegjany eýelän Agsak Teýmir 1387-nji ýylyň gyşynda Garabagda özüniň karargähini gurupdyr. Erzurumy eýelänsoň Agsak Teýmir ogly Miranşanyň baştutanlygyndaky bir ordany Gara Mämmediň garşysyna ýollapdyr. Agsak Teýmir daglarda gizlenen Gara Mämmedi bir bada boýun egdirip bilmän ýurdyny talap, Eýrana gidipdir.

Teýmiriň howpy sowlansoň, Gara Mämmet Jelaýyrlaryň arasyndaky dawalardan peýdalanyp, olaryň elindäki Töwriz şäherini eýelemegi başarypdyr (1388). Töwriz Garagoýunlylaryň paýtagtyna öwrülipdir. Gara Mämmet bu ýerden Müsüriň memlük soltany Berkuga ilçi ýollap, şäherde onyň adyna hutba okadandygy, pul zikgeledendigini habar beripdir. Gara Mämmet 1389-njy ýylda Gara Hasan atly bir türkmen begi bilen çaknyşykda aradan çykypdyr.

1393-nji ýylda Yragy tabyn eden Agsak Teýmir bu ýerden Akgoýunly we Garagoýunly türkmen beglerine habar ýollap, olaryň özüne tabyn bolmagyny talap edipdir. Gara Ýusup barmasy kyn gaýaly daglara çekilipdir. Teýmirleňiň Hindistan saparyndan dolanyp, gündogar Anadolyda gaýtadan peýda bolmagy Gara Ýusuby ýene kyn güne goýupdyr. Ol ata-babalaryň özüne miras galdyran ýurduny – Wan kölüniň töweregindäki ýerleri taşlap, Mosula çekilipdir. Gara Ýusup Jelaýyr hökümdary soltan Ahmet bilen bilelikde ilki bada Müsür memlüklerine sygynmak üçin ýola düşüpdir. Emma Halabyň naýyby Demirdaş olaryň ýolun kesip, Müsüre goýbermändir. Şeýle bolansoň olar Osman-türkmen soltany Ýyldyrym Baýezitden delalat isläp, onuň huzuryna barypdyrlar.

1400-nji ýylda Agsak Teýmir Osman-türkmen topraklaryna aralaşyp, Siwasy eýeläpdir. Agsak Teýmir Baýezidiň ilçilerine öz duşmany Gara Ýusubyň berilmegini talap edipdir. Emma Baýezid bu talaby ýerine ýetirmändir. Gara Ýusup Osmanly topraklaryny taşlap, Yraga gelipdir. Bagdady eýeläp, gysga wagtlygam bolsa Yragyň esasy böleginiň häkimi bolupdyr.

Ankara söweşinde (1402 ý. Oguz aýynyň 28-i) Ýyldyrym Baýezidi ýeňen Agsak Teýmir Gara Ýusuba agyr zarba urmak üçin Miranşany uly goşun bilen ugradypdyr. Olaryň arasynda bolan uly söweşde (1403) Gara Ýusup ýeňlipdir. onuň bir aýaly we ähli söweşlerde ýanynda bolan dogany Ýaraly teýmirileriň eline ýesir düşüpdirler we öldürilipdirler. Gara Ýusubyň özi zordan gaçyp janyny gutarypdyr we Damaska gidipdir. Damaskyň häkimi Gara Ýusuby we Ahmet Jelaýyry ilki oňat garşylapdyr. Agsak Teýmir Müsür soltany Ebul Ferejden düşmanlarynyň öldürülmegini talap edensoň zyndana taşladypdyr. Zyndandan boşansoň (1404) Gara Ýusup ilki Mardine, ol ýerdenem Mosula gelipdir. Onuň Akgoýunly begi Gara Ýülük Osman bilen çaknyşygy netijesiz tamamlanypdyr.

Teýmir ýogalansoň (1405) Gara Ýusup özüniň öňki hökmürowanlyk eden ýerlerini gaýtaryp alypdyr. Teýmiriň agtygy Ebu Bekiri iki sapar agyr ýeňlişe sezewar etmegi (1407) Gara Ýusubyň abraýyny artdyrypdyr. Bu ýeňiş netijesinde ol Teýmiriň imperiýasynyň möhüm bir parçasyny bölüp aýryp, ol ýerde Garagoýunly türkmenleriň döwletini gurupdyr.

1409-njy ýylda Akgoýunly begi Gara Ýülük Osman Mardini gabap, Artykogullaryny gysaja salypdyr. Artykly hökümdary Mälik Salyh kömek sorap Gara Ýusuba ýüz tutupdyr. Şäheri Akgoýunlylaryň howpundan halas eden Gara Ýusup gyzlarynyň birini Mälik Salyha nikalap berip, ony Mosulyň häkimligine belläpdir. 1410-njy ýylda Erzinjany alypdyr. Özüne garşy çykyp, Töwrüzi eýelän köne dosty Ahmet Jelaýyry söweşde ýeňipdir. Häzirbegjany ogly Pir Pudaga, Yragy bolsa şa Muhammede beripdir. 1411-nji ýylda Gara Ýusup Töwrizde türkmen beglerini ýygnap, ogly Pir Pudagy mirasdar diýip yglan edipdir. Taryhçy O.Ekäýew Gara Ýusubyň döwletini kuwwatlandyrmak üçin güýçli atly goşuny döredendigini, taýpa serdarlaryny öz tarapyna çekmek üçin öz goşunynda harby gulluk edenlere ýer mülküni – soýurgal paýlap berendigini ýazýar. 1412-nji ýylyň ahyrynda Kura derýasynyň boýunda bolan söweşde Gara Ýusup Kahetiýanyň patyşasy Konstantiniň, Şirwanşasy Ybraýymyň we Şekanyň hökümdarynyň goşunlaryny derbi-dagyn edipdir. Gara Ýusup 1415-nji ýylda Häzirbegjandaky Soltaniýäni alýar, soňra Bagdady eýeleýär.

Gara Ýusup ömrüniň ahyrynda günbatarda Müsüriň memlük soltanlaryna, gündogarda bolsa Teýmiriň ogly Şahryha garşy göreşmeli bolupdyr. Mirasdar ogly Pir Pudagyň biwagt ölümi Gara Ýusubyň bilini büküpdir. Teýmiriň ogly Şahruh atasynyň köne duşmanynyň ejizländigini duýup, 1420-nji ýylyň Alp Arslan aýynyň ahyrynda Hyratdan ýörişe ugrapdyr. Ýöne Şahruh onuň bilen soweşmeli bolmandyr. Sanjar aýynyň 13-nde Gara Ýusup aradan çykypdyr. Gara Ýusubyň ogullyrynyň (Muhammet, Isgerder, Ispend, Jahanşa, Abu Seýit) hersiniň bir ýerde bolmagy netijesinde goşunda agzalalyk başlanypdyr. Mundan peýdalanyp Şahruh Soltaniýäni, Töwrüzi eýeläpdir.

Gara Ýusup Garagoýunly türkmenleriň döwletiniň asyl gurujysy hasaplanýar. Mukaddes Ruhnamada Gara Ýusubyň hökümdarlygy döwründe Garagoýunly türkmenleriň döwletiniň sebitde iň güýçli döwlet halyna gelendigi nygtalýar (237). Döwletiniň çäklerini Gazmyndan Erzinjana, Bagdatdan Şirwana çenli giňelden Gara Ýusup başarjaň serkerde bolupdyr. Söweşde birnäçe harby tilsimleri ussatlyk bilen ulanypdyr. Gara Ýusubyň gubury Erjişde ýerleşýär.

Akgoýunly türkmenleriň döwletindäki içki oňşuksyzlyklar zerarly Gara Ýülük Osman beg Kazy Burhaneddin Ahmediň hyzuryna giripdir. Ol Burhaneddiniň iň bir ynamdar emirleriniň birine öwrülipdir. Kazy Burhaneddin ony Garahisaryň gündogar bölegine häkim belläpdir (1397). Emma uzak wagt geçmänkä Gara Ýülük Osman beg bilen Burhaneddiniň gatnaşyklary ýaramazlaşyp, 1398-nji ýylda Siwasyň golaýynda gije bolan söweşde Gara Ýülük Burhaneddini öldürdipdir. Gara Ýülük Osman Siwasy gabamaga başlapdyr. Şäheriň halky Akgoýunlylara boýun egmejek bolup, Osman-türkmen soltany Ýyldyrym Baýezide ýüz tutupdyr. Şazada Süleýman Çelebiniň serkerdeligindäki Osmanly goşuny Gara Ýülük Osmany ýeňip, Siwasy eýeläpdir.

Osmanlylara tabynlykdan çykmak üçin Gara Ýülük Osman beg Müsürdäki memlük soltany Berkuga sygynypdyr. Berkugyň ölüminden soňra onuň ýerine ýaşajyk ogly Ferejiň geçmeginden peýdalanyp, Ýyldyrym Baýezit memlükleriň Anadolydaky eýeçiliklerini (Elbistan, Malatyýa, Darande, Diwrigi, Kahta, Behisni) Osmanly topraklaryna goşupdyr. Munuň bilen çäklenmän memlükleriň elinde bolan Siriýa garşy ýörişe taýýarlanypdyr. Bu ýagdaýy gören Gara Ýülük Osman beg 1399-nji ýylda Garabagda gyşlaýan Agsak Teýmiriň ýanyna gidip, oňa özüniň tabynlygyny bildiripdir. Teýmirleň özüne hemişe garşylyk görkezen Garagoýunly türkmenleriň duşmany Akgoýunlylaryň öz tarapyna geçmegini ýerlikli ulanypdyr. Agsak Teýmir özüniň Siwasy gabamagyna we Siriýa ýörişine işjeň gatnaşany üçin Gara Ýülük Osmana Amydy (Diýarbekir) beripdir.

Gara Ýülük Osman beg Agsak Teýmir bilen Osman soltany Ýyldyrym Baýezidiň arasyndaky Ankara söweşine hem gatnaşypdyr (1402). Bu söweşde Gara Ýülük agalary Ahmet we Pir Aly beg bilen bilelikde Teýmiri goldapdyr. Söweşde Osman goşunynyň Süleýman Çelebiniň serkerdeligindäki sag ganatyna hüjüm eden Gara Ýülük ony dargadyp, Teýmiriň ýeňiş gazanmagyna uly goşant goşupdyr. Gyşyny Anadolyda geçiren Teýmir 1403-nji Siwasa gelip, Gara Ýülük Osman bege bu hyzmaty üçin halat geýdiripdir. Diýarbekiriň töwerekleriniň häkimligini oňa tabşyrypdyr. Ahmet we Pir Aly begler Ankara söweşinde toplan oljalaryna el gatanlygy üçin Teýmir tarapyndan tutulypdyr (seret: Ahmet). Şeýlelikde, Akgoýunly neberesiniň ulusy bolup galan Gara Ýülük Osman beg Akgoýunly türkmenleriň döwletiniň hakyky gurujysyna öwrülipdir.

Gara Ýülük Osman beg Agsak Teýmiriň ölüminden soň onyň ogly Şahruha tabyn bolupdyr. Osman-türkmen döwleti bilen dostana gatnaşyklary ýola goýmaga synanyşypdyr. Müsürdäki memlük tagtyna Barsbaýyň geçmeginden soňra Akgoýunlylar bilen dostana gatnaşyklary ýaramazlaşypdyr. Memlükler Diýarbekiri gabasalar-da (1407), ony Akgoýunlylaryň elinden almagy başarmandyrlar. Bu söweşde Gara Ýülügiň edermen ogly Ybraýym wepat bolupdyr.

XV asyryň başlarynda Garagoýunlylaryň hökümdary Gara Ýusup Akgoýunlylar üçin uly howpa öwrülipdir. 1409-njy ýylda Mardini, 1410-njy ýylda Erzinjany eýelän Gara Ýusup Akgoýunly döwletini iki tarapdan gurşapdyr. Gara Ýülük Garagoýunlylara garşy göreşmek üçin Müsür memlüklerine ýüz tutupdyr. Gara Ýusup 1417-nji ýylda Gara Ýülügiň üstüne ýöriş edip, ony ýeňlişe sezewar edipdir. Gara Ýusup tä aradan çykýança (1420) Akgoýunly döwletiniň üstüne yzygider ýörişleri gurap durupdyr. Şol ýörişleriň birinde ol Gara Ýülük Osman begiň ogly Ýakuby ýesip alypdyr.

Gara Ýülük Osman 1422-nji ýylda Erzinjany, 1432-nji ýylda Çoruh etraplaryny döwletine birikdiripdir. Şeýlelikde, Trabzondan başlap Urfanyň günortasyna çenli aralyk Akgoýunly döwletiniň serhetlerine goşulypdyr.

Gara Ýusubyň ogly Isgender Mürzäniň düwründe-de Garagoýunly we Akgoýunly türkmenleriň aralygyndaky duşmançylyk dowam edipdir. Erzurumyň golaýynda bolan söweşde Isgender Mürze Gara Ýülük Osmany ýeňipdir. Ebu Bekir Tähranynyň «Kitaby Diýarbekir» atly kýtabynda getirýän maglumatlaryna görä söweşde Gara Ýülük Osman beg atyndan agdarylyp, birnäçe ýerinden ýaralanypdyr. Söweşde onuň ogly Baýazit we giýewsi öldürilipdir. Çeşmelerde Gara Ýülük Osmanyň 80 ýaşlarynda şol söweşdäki ýaranyň netijesinde aradan çykandygy aýdylýar.

Gara Ýülük Osman beg döwrüniň meşhur türkmen hökümdarlaryndan we serkerdelerinden biridir. Ol memlüklere tabyn bolan owşar, baýat, ýynal taýpalaryny Siriýadan göçürip getirip öz goşunyna alypdyr. Erzinjan, Harput, Kemah, Çemişgezek, Mardin, Erzurum, Baýburt, Çoruh etraplarynyň türkmenleşmeginde Gara Ýülük Osman begiň mynasyp paýy bardyr. Gara Ýülük Osmandan soňra Akgoýunly türkmenleriň başyna ogly Hemze geçipdir.

GORKUT ATA TÜRKMEN (26, 29, 43, 79, 105, 108, 109, 148, 153, 156, 162, 163, 164, 165, 170, 192, 197, 252, 272, 275, 276, 291, 311, 316, 336, 341, 371, 404) – dana il ýaşulysy we parasatly döwlet işgäri, şahyr we sazanda, ötenden, geçenden, geljekden habar berýan keramatly ozan, üç patyşanyň weziri. Onuň ady Gorkut bolup, lakam hökmünde «ata» we «däde» ýüzlenmeleri soň goşulypdyr. Gorkut atanyň kakasynyň ady Gara hojadyr. Beýik Serdarymyz Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamamyzda Gorkut atanyň halkymyzyň taryhynda bitiren işlerini, birnäçe nesilleriň ruhy tekgesidigini ölçerip, onuň türkmeniň milli ruhynyň ikinji eýýamynyň ýolbaşçysy bolandygyny kesgitledi. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy «Pygamber alaýhyssalam zamanyna ýakyn döwürde Baýat boýundan Gorkut ata döredi. Ol Oguz kowumynyň danasydy. Näme aýtsa bolardy, gaýypdan habar bererdi. Allatagala onuň köňlüne ylham bererdi» diýip ýazýar (Mukaddes Ruhnama, 105s.). Alyşir Nowaýy XV asyryň ahyrynda ýazan işleriniň birinde Gorkut atany özünden näçe ýyl öň bolan we özündan näçe ýyl soň boljak zatlary bilen, keramatly, pähimli, öwüt-nesihatly beýik akyldar hökmünde häsiýetlendirýär. Nowaýy yslam äleminde Gorkut atany tanamaýan adamyň ýokdugyny belläp, ony tanyşdyrjak bolup oturmagyň artykmaçdygyny aýdypdyr.

Beýik Serdarymyz Saparmyrat Türkmenbaşynyň tagallasy bilen Gorkut atanyň 1500 ýyllygyna bagyşlanylyp, çäreleriň birnäcesi geçirildi. Alymlaryň ünsi oňa çekildi. Gorkut atanyň taryhy hyzmatlary anyklanyldy.

Gorkut atanyň taryhy hyzmatlarynyň biri yslam dinini öz halkyna meýletin kabul etdirmegi başaranlygydyr. Onuň özi türkmenleriň içinde ilkinjileriň biri bolup yslam dinini kabul edipdir. Mekgä, Medinä gidip hajy bolup gelýär, halkyň arasynda yslam dinini wagyz edýär. Gorkut atanyň at-abraýynyň halkyň arasynda uly bolanlygy üçin onuň din baradaky öwüt-undewleri türkmenleriň arasynda täze dine uýýanlaryň köpelmegine hem-de olaryň yslam dinini meýletinlik bilen kabul etmegine kömek berýär. Ol türkmenleriň milli däp-dessurlaryny yslam dininiň talaplary bilen utgaşdyryp täze dünýägaraýyşa esas goýýar. Mukaddes Ruhnamamyzyň saldamly setirlerine ýüzleneliň: «Yslamy meýletin kabul eden Gorkut ata türkmen ruhynyň täze bir giňişligini açdy. Özünuň iman, aňyýet hakyndaky pelsepeleri bilen Gorkut ata ahlagyň täze gymmatlyklaryny işläp düzdi» ( 291 ). Gorkut atanyň pähim – paýhasynyň diňe türkmen milletiniň däl, eýsem, beýleki türki dilli halklaryň hem dünýägaraýşyna eden täsiri örän ulydyr. Onuň aýdan öwüt-ündewleriniň, pähim-paýhaslarynyň köpüsi häzirki wagtda şol halklaryň arasynda nakyllar, atalar sözi hökmünde ulanylýar. Türkmenleriň «Görogly», «Tulum hoja», «Şasenem – Garyp» ýaly, türki halklaryň köpüsiniň arasyna ýaýran «Alpamyş», «Manas», Ýedigeý» onlarça dessanlarynda bolsa «Gorkut ata» şadessanynyň uly täsiri duýulýar.

Gorkut atanyň ýene-de bir hyzmaty öz iliniň toýunda we ýasynda aýratyn-da çaga at goýmaly bolanda baş bolanlygydyr. Mysal üçin, hanyň ogluna at goýmaly bolanda Gorkut atany çagyrýarlar. Gorkut ata: «Bu oglan gaýda bolany üçin, goý munuň ady Tuman bolsun. Çünki tumanyň soňy güneş we ýagtylykdyr» diýýär. «Kitaby Däde Gorkutda» Derse hanyň ogly buga bilen göreşip, ony ýeňenden soň oglana at goýmak üçin Gorkut atany çagyrýarlar. Gorkut Ata: «Bu oglan bugany ýeňdi, şonuň üçin munuň ady Bugaç bolsun!» diýýär. Abulgazynyň «Şejereý-i terekimesiniň» «Ynal Ýawynyň han bolganynyň zikri» atly bölüminde şeýle setirler bar: «Gara hojanyň ogly Gorkut ata, Salur, Enkeş hoja, we Iwe Şaban hoja dagylaryň baştutanlygyndaähli oguz ili ýygylyp, Ynal Ýawyny patyşa göterdiler. Weziri Gorkut ata erdi. Gorkut ata her name diýse, Ynal Ýawy anyň sözünden çykmas erdi. Gorkut atanyň keramatlary köp erdi. Üç patyşaga wezir boldy».

Gorkut ata diňe bir şahyr bolman, ol kyssaçy hem bolupdyr. Öten-geçenden, geljekden habar beren keramatly şahs bolupdyr. Ol özüniň «Kitaby Däde Gorkut» kitabynda türkmen edebiýatyna mahsus bolan kyssa bilen şygry utgaşdyryp aýtmak usulyny ulanypdyr. Gorkut atanyň döreden dessany biziň günlerimize üç nusgada gelip ýetdi. Olaryň birinjisi Germaniýanyň Drezden şäheriniň kitaphanasynda saklanýar. Ikinji nusga Watikan kitaphanasyndan tapyldy. Gorkut atanyň «Drezden nusgasy» adyny alan birinji nusgada 12, «Watikan nusgasynda» 6 boý bardyr. «Gorkut ata» şadessanyň üçünji nusgasy Ata Rahmanow tarapyndan Daşoguz welaýatnyň Boldumsazrabynda ýaşap geçen bagşy Gurbangylyç Çakan oglundan ýazylyp alnypdyr. Ylymda «Gorkut atanyň çowdur nusgasy» adyny alan bu nusga 16 boýdan we şygyr bilen ýazylan öwüt-ündewlerden – girişden baratdyr.

Bu kitabyň her boýunyň ahyrynda şol boýy hut Gorkut atanyň özüniň düzendigi we goşandygy aýdylýar. Meselem, «Derse han ogly Bugaç han boýuny beýan eder» boýunyň soňunda şeýle diýilýär: «Dädem Gorkut boý boýlady, söý söýledi, bu «Oguznamaýy» düzdi, goşdy, beýle diýdi:

GÖROGLY (26, 29, 30, 31, 63, 74, 78, 96-97, 148, 153, 156, 164, 165, 170, 171, 180, 191, 192, 193-194, 197, 274, 292, 340, 341)  – pygamber derejeli, türkmeniň milli ruhunyň V eýýamynyň üçünjüsiniň ruhy ýolbaşçysy. Onuň eýýamynyň aýratynlygyny düşündirip, Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy  Mukaddes Ruhnamamyzda şeýle belleýär: «Bu döwürde türkmen ruhy bürgüt bolup, kertden kert gaýalara çykdy. Şeýdip, türkmen ruhy beýiklik, howalalylyk häsiýetine eýe boldy. Howada, ýeriň ýüzünde öz awuny uçuryp, gaçyryp aldy. Şeýdip, hereketlilik, janlylyk häsiýetlerini aldy» (293). «Bu eýýamyň ruhunda daş ýarýan, dagy ýykýan gujur jemlendi. Ol diňe bir ýeriň ýüzünde haýdaman, eýsem gögüň ýüzüne-de göterildi. Oguz hanyň harby-syýasy tizligi medeni-taryhy tizlige öwrüldi, bu döwrüň ruhy ýolbaşçysy Görogludyr» (292). Beýik Serdarymyz mukaddes Kitabymyzda Göroglyny taryhda ýol goýan, öz taglymatyny döreden ägirtleriň hatarynda goýýar: «Görogly begiň taglymaty halkyň hakydasynda Görogly ýoly; Magtymguly atamyzyň taglymaty halkyň hakydasynda Magtymguly ýoly bolup galypdyr» (164). Dogrudan-da Görogly bir ýa-da iki nesliň sygynany bolman, ýüzlerçe ýyllaryň dowamynda ata-babalarymyzyň aňynda ymykly orun alan, ýalňyzlyk basanda, horluga, süteme sezewar bolunanda ruhundan medet dilenilýän, milletiň ruhy yolbaşçylarynyň biridir. Mukaddes Ruhnamamyzda bellenilişi ýaly «Görogly, Alp Arslan ýaly adamlar ýöne adamlar däl, olar keramatly adamlar» (197).

Beýik Serdarymyz mukaddes Ruhnamada ömrüniň talyplyk ýyllaryndan bir pursady ýatlap, özüniň keselläp, hiç kimden haraý tapmadyk wagty, dadyna ýetişjek adamyň bolmadyk wagty, Göroglynynyň ruhundan delalat agtarýar, Görogla jyga geýdiren Jygalybegden ak pata sorap, köňle gelenlerini «Jygalybeg» şygrynda taraşlap şagladýar:

Meniň bir bedew atym bar, seýisläp ber, Jygalybeg!
Meniň bir däli göwnüm bar, seýikläp ber, Jygalybeg!
Göroglynyň düýrme gyljyn, jyzaňy ber, Jygalybeg!
Başym goýup söweşer men, jygaňy ber, Jygalybeg!..

Mukaddes Ruhnamamyzyň 20-den gowrak sahypasynda 48 gezek Göröglynyň ýatlanylmagy oňa türkmeniň goýýan hormatyndan bir nyşan dälmidir! Nesilleriň ençemesiniň ýow gününde Göröglydan medet diläp, duşmanyň üstüne at debsändigine taryh şaýat. «Şu günem diýara howp abansa, Görogly bolup gara başyny orta goýup söweşjek ärdemli ýigitlerimiz bar biziň!» ( Mukaddes Ruhnama, 26).

Görogly Türkmen halkynyň aňynda Watana, il-güne wepalylygyň, mertligiň, gaýduwsyzlygyň, batyrlygyň, şahandazlygyň, namyslylygyň, bir sözde aýtsak- türkmençiligiň ajaýyp nusgasy hökmünde mydamalyk ýaşaýar. Halk kyn gününde-de, gowy gününde-de Görögly dessanyny dilden-dile, nesilden-nesle geçirip saklap bilipdir. Bu dessany dolulygyna diýen ýaly saklan ýeke-täk halk türkmenlerdir. Görögly Türkmeniň at-owazasy dünýä ýaýrap, onuň başdan geçirmeleri hasaplanýan dessan beýleki halklaryň: özbekleriň, azerbaýjanlaryň, gazaklaryň, araplaryň, gürjileriň, ermenileriň, täjikleriň... döredijiliginde-de düýpli orun alypdyr. Ol halklarda bar bolan Görögly dessanlarynyň ählisinde, dürli ýurtlardan bolan alymlaryň ylmy işlerinde Göröglynyň türkmendiginiň tekrarlanylmagy her bir türkmen üçin büýsançlydyr.

1996-njy ýylda Türkmenistanyň Garaşsyzlygynyň 5 ýyllygyna bagyşlanylyp, türkmen we doganlyk türk dillerinde türkmenlerde saklanylyp galan nusgasy boýunça 30 jiltden ybarat Görögly dessany sekiz toma ýerleşdirilip, Türkiýede neşir edildi. Onuň başynda mertebesi belent Serdarymyz Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy türk dünýäsiniň okyjylaryna şeýle ajaýyp jümleler bilen ýüzlenýär: «Bu eposyň gahrymany Görögly begiň obrazynyň eposdaka garanyňda, türkmen halkynyň ýüreginde has baýlaşdyrylyp, ezizlenip saklanylýandygyny aýdyp bilerin. Halk ony hemişe ýüreginde götermek bilen oňman, oňa sygynýar, gerek wagty ony arkadagy hasaplaýar. Görögly geçmişde Çandybil iliniň jebisligini, erkinligini goramaga hyzmat edipdir. Bu gün ol türk dilli halklary dostlaşdyrmaga, olary jebisleşdirmäge örän uly goşant goşýar».

GURBANSOLTAN EJE (32, 41-42, 148, 153, 154, 156, 276, 314, 324, 325, 326, 337, 339, 338, 342) – - Garaşsyz, Baky Bitarap Türkmenistanyň ilkinji we ömürlik Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň käbesi, Türkmenistanyň Gahrymany. Ol 1915-nji ýylyň Gurbansoltan aýynyň 5-nde Ahal welaýatynda Gurbangeldi aganyň maşgalasynda dogulýar.

Gurbansoltan eje tanymal mugallym, Türkmenistanyň Gahrymany Atamyrat Nyýazowa durmuşa çykypdyr. Bularyň maşgalasynda Nyýazmyrat (1938), Saparmyrat (1940), Muhammetmyrat (1942) atly üç ogul dünýä inýär. Adamsy Atamyrat Nyýazowyň 1941-nji ýylda fronta gitmegi bilen maşgalanyň eklenjiniň ähli agramy Gurbansoltanyň gerdenine düşýär. Gurbansoltan ejäniň esasy käri türkmeniň nepis senedi bolan haly dokamak bolupdyr. Bu agyr günler barada Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada şeýle ýatlaýar: «Ejem uzakly gün halydan düşmezdi. Daragyň birsydyrgyn sesi, bedew atyň toýnak kakyşy ýaly, garypja öýümizde ýaňlanyp durandyr. Ertir irden, endigime görä oýanyp, ejemiň haly dokaýan otagyna barsamam işläp oturandyr, bizi ýatyrybam işläp oturandyr... Meniň haýpym gelerdi, ejem illeriň ejesi ýaly dynjam almazdy, gezmäge-de gitmezdi... Ejeden aýrylyp, soň-soň akylym ýetdi, ol görgüli iş bilen derdini ýeňýän eken, iş bilen bizi bolelinlikde ýaşatjak bolup, gijesini gündiz edip işleýän eken...» (338).

Gurbansoltan eje 1943-nji ýylyň başlarynda adamsynyň wepat bolandygy baradaky ajy habary alypdyr. Onda Atamyrat Nyýazowyň 1942-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 24-nde Kawkazda wepat bolandygy ýazylypdyr. Gurbansoltan eje bu gynançly habara hernäçe gyýylsa-da, durmuşyň öňünde ejizlemän, çagalaryny hor-zar etmän ýetişdirmegiň aladasy bilen ýaşapdyr. Emma 1948-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 5-nden 6-syna geçilen gijede Aşgabatda bolan ýer titremesi 33 ýaşyndaky Gurbansoltanyň we nowça ýaly iki oguljygynyň ömür tanapyny biwagt kesipdir. Bu pajygaly waka barada Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada şeýle ýatlaýar: «Ol heläkçilik biziňem maşgalamyza degdi, ilki agşam ýatanymyzda dört başdyk, 33 ýaşly mähriban ejem, 10 ýaşly uluja doganym Nyýazmyrat, 6 ýaşly jigijigim Muhammetmyrat, şol gije şehit boldular, ertir daň atanda ýykylan öýümiziň üstünde, entek sekiz ýaşy dolmadyk men otyrdym. Şeýdip, alty gije-gündiz ýeke özüm oturdym, ejemiň, kakamyň garyndaşlary ýedinji gün gelip ölen käbämi, doganjyklarymy äkidip Ymam Kasym öwlüýäsinde jaýladylar.» (42). Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy «Ejem düşýär ýadyma» diýen goşgusynda pu pajygaly waka barada şeýle setirleri ýazýar:

Alty gije ah çekip?
Alty ýyllap ýas tutdum.
Seni alan dünýäde
Men özümi ýat tutdum.

Gurbansoltan eje mertligi, çydamlylygy, zähmetsöýerliligi, ojaga wepalylygy, umuman ähli babatda türkmen zenanynyň nusgalygy. Gurbansoltan ejäni tanaýan aýallar ol barada ýakymly ýatlamalary galdyrypdyrlar. Mukaddes Ruhnamada şol ýatlamalar barada şeýle diýilýär: «Meniň eziz ejemi tanaýan aýallar: «Wah, balam-eý, seniň ejeň Gurbansoltan adamyň jany ýalydy» diýse, kakamy tanaýan adamlar: «Saparmyrat, seniň kakaň merdi-merdanady, edip bilse, ile-güne kömek ederdi, edip bilmese-de kömek etjek bolup ylgardy. Ýüzüniň nuruna, sözleriniň şuglasyna kalbyňy çoýup oturmaly ýigitdi» diýerdiler. Görüp otursam, olar maňa şalaryň golundan gelmejek beýik baýlygy miras galdyrypdyrlar, şeýlelikde, men mähriban ejem bilen kakama mynasyp ogul boljak bolup, özümi terbiýeledim...» (324-325).

Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamanyň bäşinji bölüminde «Aglasa – enem aglar, galany ýalan aglar» diýen bölümçäni ýazmak bilen dünýäde eneden beýik mukaddesligiň ýokdugyny örän ussatlyk bilen tolgundyryjy beýan edýär. Ene ýylgyryşynyň gudraty barada Mukaddes Ruhnamada ýürek gopduryjy şeýle setirler bar: «Elli ýyldanam köp wagt geçdi, emma mähriban ejemiň ýylgyryşlary şindizem gözlerimiň öňünde. Men ol ýylgyryşy gözlerimi ýumubam görüp bilýärin, gijäniň tümünde hem...Ýadymda, käte-käte:

— Eje, eje jan, dynjyňy alaýsana, seret, elleriň ýadap gidipdir — diýerdim. Ol şonda halysyny goýup, meni gujagyna alyp, bäbejigi üwreýän ýaly çalaja yranyp, ezizlärdi. Ýüzüme bakyp, gara gözlerini balkyldadyp şeýle bir ýylgyrardy, ana, şol ýylgyryş şindem meniň aňymda, kalbymda, ýüregimde, dünýämde ýaşap ýör... Men onuň onlarça, ýüzlerçe ýylgyryşyny hakydamda saklap ýörün, haýran galmaly ýeri, ony ýyllaram, ýellerem meniň hakydamdan süpürip aýryp bilenok. Men agyr hupbatlar başyma düşeninde, çykalga tapmadyk halatlarym ejem janyň mundan elli ýyl ozalky ýylgyryşyny ýatlaýaryn, şol pursat onuň mähriban ýylgyryşy kalbyma, dünýäme çaýylyp, dünýä ezizlenip gidýär, ýadawlygym edil el bilen aýrylan ýaly bolýar. Men, ertekilerdäki goja kişi ýaly, ähli keselimden gutulýaryn. Men, ertekidäki garry ýaly, şol ýylgyryşyň güýji bilen altmyş ýaşymdan ýedi-sekiz ýaşly oglanjyga öwrülýärin. Meniň ruhum algyr guş ýaly, al-asmana pel-pelläp uçýar, ana, men şol pursat, adamlar-a beýlede dursun, guşlaryňam, janly-jandarlaryňam, ösümlikleriňem diline düşünýärin. Ejem janyň gözlerindäki ylahy nur meniň kalbyma şuglasyny saçýar, meniň ömrüm, ýaşaýşym ene ýylgyryşyndan süýjeýär. Ol ýylgyryş maňa ylahy gudraty berýär!» (337-339).

Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy «Türkmen ilim aman bolun» atly şygyrlar diwanynda mähriban käbesi Gurbansoltan ejäni ýatlap, oňa ençeme şygyrlary bagş edipdir. Bu şygyrlar türkmen edebiýatynda ene mertebesiniň beýikligi barada ýazylan iň ajaýyp eserlerdir. Olaryň hiç birini hem tolgunman okamak mümkin däl:

Ejem, ejem, eziz ejem,
Müň ejeden saýlanardyň.
Gündiz Gün deý, gije Aý deý
Daşymyzdan aýlanardyň. («Janym ejem, jan ejem!»)

Gelinbarmak üzüm deý,
Ýürek üzüm-üzüm-leý,
Ýer ýok ýeriň ýüzünde-ýeý,
Barmaga ýerim eje!.. («Eje»)

Merdem bolup gezsem-de men pany-da,
Ýalňyz galsam jaý tapmadym janyma.
Oýalykda gelip bilmän ýanyma,
Bagtyýar eder sen düýşlerim, eje! («Käbäm ejem»)

Ejem janyň ýylgyrşy
Doýrardy ak çörek deý.
Mähribandy ol dünýä –
Goýlan eziz ýürek deý! («Eje – keramatdyr, keremdir»)

Türkmen enäni Käbä deňeýär, mukaddeslikleriň mukaddesi hasaplaýar. Bu günki gün mähriban Serdarymyz Beýik Saparmyrat Türkmenbaşyny dünýä inderen enäni türkmen milleti öz Käbesi hasaplaýar. Türkmen  halky türkmen enesiniň nusgasy Gurbansoltan ejäniň hatyrasyny belent derejede hatyralaýar. 1996-njy ýylyň Oguz aýynyň 18-ne döredilen «Gurbansoltan eje» ordeni döwletimizde özüniň asylly ahlak sypatlary, jemgyýetçilik-syýasy, medeni durmuşdaky hyzmatlary, zähmetdäki aýratyn bitiren işleri üçin türkmen aýal-gyzlaryna berilýär. Ýurdumyzyň ýokary okuw mekdepleriniň iň göreldeli talyp gyzlaryna Gurbansoltan eje adyndaky talyphaky berilýär. Aşgabatda Gurbansoltan ejäniň hormatyna gurlan «Ene mähri» ýadygärligi belent mertebeli zenana bolan halk söýgüsiniň nyşanydyr. Gypjak obasyndaky Ymam Kasym gonamçylygynda Gurbansoltan ejäniň hormatyna ýadygärlik toplumy bina edildi. Türkmenistanyň aýal-gyzlar birleşigi mähriban Serdarymyz Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň käbesi Gurbansoltan ejäniň adyny göterýär. 2002-nji ýylda Türkmenistanyň Mejlisiniň karary bilen Gurbansoltan ejä Türkmenistanyň Gahrymany diýen belent at dakyldy. Ýurdumyzyň Mejlisi 2003-nji ýyly «Gurbansoltan eje ýyly» diýip yglan etdi.

GUTLY BEG (239) – Akgoýunly türkmenleriň döwletiniň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1362-1388). Tur Aly begiň ogludyr. Faruk Sümeriň ýazmagyna görä Akgoýunlylaryň çozuşyndan çekilen Trabzon Rum imperatory Aleksios III özüniň dogany Despýnany Gutly bege beripdir. Tur Aly beg ölenden soň Akgoýunlylaryň baştutany Fahreddin Gutly beg bolupdyr. 1365-nji ýylda Gutly beg aýaly Despina bilen bilelikde Trabzona imperator Aliksiosyň ýanyna gidip, ol ýerde 8 günläp myhman bolupdyr.

Gutly beg Erzinjanyň emiri Mutahharteniň haýyşy bilen Dülkadyroglullary bilen bilelikde Eratnaogullary begliginiň tagt dawalaryna gatyşypdyr (1378).

Gutly beg Baýburtyň Sinop obasynda jaýlanypdyr. Çeşmelerde onuň Hüseýin, Ahmet Pir Aly we Gara Ýülük Osman atly oglullarynyň atlary agzalyp geçilýär. Ýogalansoň ýerine Ahmet beg geçipdir.

GUTUZ (234) – Müsürdäki memlük türkmenleriniň döwletini dolandyran soltan (hökümdarlyk ýyllary 1259-1260). Onuň doly ady Saýfed-Din Gutuz bolupdyr. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamasynda Gutuz barada «Onuň hökümdarlygy 1260-njy ýylda mongollara garşy ýeňşi bilen şöhratlandy» diýip belläp, türkmen memlükleriň Müsüri mongollardan batyrgaý gorandygy sebäpli bu ýurda basybalyjylaryň girip bilmändigini düşündirýär.

Gutuz hem memlük türkmenleriniň döwletini esaslandyryjy Aýbeg ýaly memlüklikden soltan derejesine çenli ýeten, tagta geçýänçä Aýbege gulluk eden batyr esgerleriň biridir. Gutuz Aýbek Türkmen soltan bolýança hem iki soltanyň goşunynda gulluk edýär, meşhurlyk gazanýar. Ol ilkibaşda Müsüriň öňki soltany Mälik Salyhyň memlügi – esgeri bolýar. Turan şa soltan bolan wagty ýurtdaky abraýly üç emiriň biri bolupdyr. Aýbege garşy Müsüriň tagtyna dawa eden asly Siriýaly bolan Müsüriň goşunyndaky memlük Nasyr Ýusup urşa başlaýar. Ol öz siriýalylaryna daýanyp Müsüriň tagtyny eýelemek isleýär. Oňa garşy uruşda Aýbeg Türkmen bilen Faris Oktaý atly abraýly emir birleşip, bilelikde ýeňipdirler. Haçan-da Aýbeg türkmen tagta geçmeli bolanda Faris Oktaý tagta dawa salypdyr. Ine şu pursatda hem emir Gutuz Aýbeg Türkmeni goldap, Oktaýy öldürmäge gatnaşýar. Wepalydygy üçin Aýbek Gutuzy hormatlapdyr, derejeläpdir. Haçan-da bilelikde birnäçe soweşlere gatnaşan, öz dosty Aýbeg türkmen Müsürde soltan tagtyny eýeläp, mamlýuklaryň döwletini döredende Gutuz onuň ýakyn maslahatçysy, geňeşdary bolupdyr. Aýbeg Türkmen gabanjaň aýaly tarapyndan öldürilenden soňra ol aýalyň özi-de öldürilip, Gutuz Müsürde 1259-njy ýylda soltan tagtyna geçipdir.Ol gysga wagtlyk hökümdar bolan döwründe ýurdy mongol basybalyjylaryndan goramagyň ajaýyp nusgasyny görkezipdir.

GUTULMYŞ (228, 230) – Beýik Seljuk-türkmen nesilşalygynyň agzasy. Gutulmyş Seljuk begiň agtygydyr, Arslan ýabgunyň ogludyr.

Daňdanakan söweşinden soňra (1040) Togrul begiň ýolbaşçylygynda türkmenler täze ýurda – Anadola tarap göç edip başlapdyrlar. Wizantiýa imperatory Konstantin (1025-1055) türkmenleriň Anadola göçleriniň öňüni almak üçin 1045-nji ýylda gürji şazadaly Liparidi Dwin tarapa ýollapdyr. Togrul beg bolsa Gutulmyşy Liparidiň garşysyna iberipdir. Şeýlelikde, seljuklar bilen wizantiýalylaryň arasynda ilkinji çaknysyk Genjäniň töwereginde bolupdyr. Gutulmyş Diýarbekir we Mosul etraplarynda ýurt tutunmak bilen meşgul bolup ýören türkmenleri töweregine jemläp, Liparidi agyr ýeňlişe sezewar edipdir. Bu ýeňişden soň Gutulmyşyň serkerdeligindäki seljuk goşunlary Araz derýasynyň ugry boýunça öňe hereket edipdirler.

Hasangala söweşinde (1048ý.Ruhnama aýynyň 18-i) seljuklardan ýeňlen Wizantiýa imperatory bu ýeňlişiň öwezini dolmak üçin gürji koroly Bagratyň gatnaşmagynda Genjä goşun ýollapdyr. Gutulmyş bu goşunyň öňünde durup bilmän, Töwrize çekilipdir.

Beýik Seljuk-türkmen soltany Togrul beg aradan çykansoň (1063) Gutulmyş tagt ugrundaky dawa başlapdyr. Ol 1063-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 15-nde Reý şäherine gelip, özüni soltan diýip yglan edipdir. Soltan Alp Arslan Musa Ýabgunyň gozgalaňyny basyp ýatyransoň, Merwden uly goşun bilen Reýe tarap hereket edipdir. Alp Arslanyň ýazan haty Gutulmyşy pälinden gaýtaryp bilmändir. Şol ýylyň Bitaraplyk aýynyň ahyrynda Damganyň golaýyndaky el-Milh jülgesinde Alp Arslan bilen Gutulmyşyň arasynda uly soweş bolupdyr. Soweş Alp Arslanyň peýdasyna tamamlanypdyr. Taryhçy Ibn’ül-Esiriň maglymatlaryna görä, söweş meýdanyndan Gutulmyşyň jesedini tapyp getirenlerinde, Alp Arslan onuň ölümüne gaty gynanypdyr. Gutulmyşyň Süleýman şa, Mansur, Alp Arslan, Dolat (Döwlet) atly ogullary bolupdyr. Mukaddes Ruhnamada Anadolydaky seljuk türkmenleriniň döwletiniň Gutulmyşyň ogullary tarapyndan 1075-nji ýylda gurlandygy aýdylýar (228s.)

GÜNDOGDY (236) – Osman-türkmenleriniň nesilşalygynyň baştutany Ärtogrul Gazynyň dogany. «Ärtogrul gazy dogany Dündar bilen Anadolynyň ýollaryny baglaýar. Beýleki iki dogany Gündogdy bilen Sungur hökümdar Horasana dolanýar» (Mukaddes Ruhnama, 236).

GÜN HAN (79, 80, 86, 98, 99, 102, 351, 405) – Oguz han Türkmeniň uly ogly. Gün hanyň dört sany ogly bolupdyr : gaýa, baýat, agöýli, garaöýli. Oguz han ölmezinden öň ata ýurduna uly toý tutup, özünden soň ýerine Gün hanyň geçmegini wesýet edipdir. Gün han kakasynyň garry weziri Erkil Hojanyň teklibi bilen doganlaryny, akyldarlary, serdarlary, kethudalary çagyrdyp mejlis gurdurýar. Şol mejlise döwleti mundan bu ýana edara etmegiň, özüňi alyp barmagyň, däp-dessurlaryň, edep-ekramyň kada-kanunlaryny bir ýere toplap, ýörelge kitabyny döretmegi müwessa bilýärler. Oguz begleri şol aýdylan sözlerden çykmajakdygy barada ähtnamanyň aşagyna atlaryny ýazyp, möhürlerini goýup, bu ähtnamany Gün hanyň hazynasynda goýupdyrlar.

Mukaddes Ruhnamada Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Gün hana türkmeniň garry atasy, düýp babasy diýip ýüzlenýär: «Tylla şuglaly gündizler bu türkmeniň depesinden garry atasy, düýp babasy Gün han bilen Aý han gorap dur!» (79).

GYLYÇ ARSLAN DAWUT (115, 230) – Seljuk türkmenleriniň Anadolydaky döwletiniň ikinji soltany (hökümdarlyk ýyllary 1092-1107). Gylyç Arslan Süleýman şanyň ogludyr, Gutulmyşyň agtygydyr, Arslan Ýabgunyň çowlugydyr, Seljuk begiň ýuwlugydyr.

Süleýman şanyň ölümünden soňra Beýik seljuk soltany Mälik şa onuň ogullary Gylyç Arslany we Gulan (Dawut) Arslany Yspyhanda zamunlykda saklapdyr. Mälik şanyň ölümine çenli (1092) seljuk türkmenleriniň Anadolydaky döwletiniň tagty alty ýyllap boş galypdyr. Mälik şa aradan çykansoň Gylyç Arslan Yznyga gelip, özüni soltan diýip yglan edipdir. Gylyç Arslan Izmirdäki türkmen begi Çakan beg bilen dostana gatnaşyklarda bolupdyr, onuň gyzyna öýlenipdir. Gylyç Arslan ilkibada Çakan beg bilen bilelikde wizantiýalylara garşy göreşipdir. Olary Mermer deňziniň kenarlaryndan yza çekilmäge mejbur edipdir. Çakan beg Bosfor (Ystambul) bogazynyň töwereginde işjeň hereketleri alyp baryp, Ystambuly almagy synanyşypdyr. Wizantiýa imperatory Aleksios öz döwşetine howp salýan bu iki türkmen beginiň arasyna çöp atmagy başarypdyr. Taryhçy Anna Komnenanyň sözlerine görä, Gylyç Arslan gaýynatasy Çakan begi öldüripdir (1093). Gylyç Arslanyň bu ýalňyş hereketi Ystambulyň türkmenler tarapyndan eýelenmegini birnäçe asyr yza tesdirdi.

Gylyç Arslan 1095-nji ýylda Malatyýa şäherini uzak wagtlap gabasa-da ony eýeläp bilmändir. Bu döwürde 1-nji haçly ýörişine gatnaşyjylar Izmite howp salypdyrlar. Ýöne esasy köpçüligi ýaragsyz daýhanlardan, senetçilerden düzülen haçparazlaryň esasy bölegi türkmenler tarapyndan derbi-dagyn edipdir (1096ý.Ruhnama aýy). Haçparazlaryň az bölegine Konstantinopola çekilmek başardypdyr. Emma ryslarlardan düzülen haçparazlaryň toparynyň öňünde Gylyç Arslan birbada durup bilýändir. Yznygy haçparazlara galdyrmaga mejbur bolupdyr (1097). Ol Danyşment türkmenleriniň hökümdary Kümüştegin hem-de Kaýsarynyň häkimi Hasan beg bilen haçparazlara garşy güýjüni birleşipdir. 1097-nji ýylyň Oguz aýynyň 30-nda Eskişehiriň golaýynda birnäçe günläp dowam eden söweşiň netijesinde türkmenler ýene-de haçparazlardan yza çekilmäge mejbur bolupdyrlar. Şundan soň Gylyç Arslan haçparazlara garşy gaça uruş alyp barypdyr. Haçparazlar Konýanyň, Kaýsarynyň üsti bilen Antakýa tarap hereket edipdirler. Gylyç Arslan I haçly ýörişiniň howpy sowlansoň, Konýany Rum seljuklarynyň döwletiniň paýtagtyna öwrüpdir.

Danyşment hökümdary Kümüş tegin Malatyýanyň golaýynda bir haçparaz goşunyny yeňip, serkerde Bohemundy ýesir alypdyr ( 1100 ). Gylyç Arslan Kümüş tegin bilen bilelikde Merzifonyň golaýynda haçparazlaryň bir tarapyny ýeňipdir. Gylyç Arslan Elbistany, Maraşy haçparazlaryň zulumyndan halas edipdir (1103). Kümüş hökümdaryň Malatyýany eýelemeginden soň güýçlenmegine razy däldi. Gylyç Arslan Kümüş hökümdaryň üstüne ýöriş edip, ony ýeňipdir (1103). Kümüş hökümdar ölensoň (1105) Malatýa Gylyç Arslanyň eline geçipdir.

Gylyç Arslanyň Mosuly eýelemegi (1107ý. Nowruz aýynyň 22-si) onuň Beýik Seljuk-türkmen döwleti bilen dawalarynyň başlanmagyna sebäp bolupdyr. Muhammet Tapar Mosulyň häkimligini Çawly bege tabşyrypdyr. Mosuldan çekilen Çawly Gylyç Arslanyň duşmany mälik Rydwan we Ilgazy bilen bileleşip, onuň üstüne ýörişe ugrapdyr. Habur derýasynyň golaýynda bolan söweşde Gylyç Arslan mertlik bilen söweşipdir. Emma ýeňlenini bilip, janyny gutarmak için aty bilen özüni derýa oklapdyr. Emma atynyň we özüniň agyr demir lybasda bolany üçin derýada gark bolupdyr (1107ý.Oguz aýynyň 13-i). Şeýlelik-de Gylyç Arslanyň ömri Mälik şanyň ogly Muhammet Tapara garşy göreşde pajygaly tamamlanypdyr. Emir Çawly Gylyç Arslanyň ogly Şahynşany Muhammet Taparyň ýanyna ýollapdyr. Gylyç Arslanyň Mesut, Arap we Togrul diýen ogullary hem bolupdyr. On bäş ýyllyk soltanlygy döwründe halka özüni söýdüren Gylyç Arslan Anadolynyň türkmenleşmeginde, haçparazlara garşy göreşde uly hyzmatlary bitiripdir. Urfaly Mateosyň ýazmagyna görä, «Gylyç Arslanyň ölümi hristiýanlar üçin hem matam bolupdyr».

GYLYÇ ARSLAN  III (115) – Seljuk türkmenleriniň Anadoludaky döwletiniň soltany (hökümdarlyk ýyllary 1203-1204). Ol Rukneddin Süleýman şa II-niň ogludyr. Izzeddin lakamy berlen, heniz kämillik ýaşyna ýetmedik Gylyç Arslan III-ä sekiz aý soltanlyk etmek miýesser edipdir. Gyýaseddin Keý Hysrow ony häkimiýetden mahrum edip, ikinji gezek Anadoly seljuklarynyň başyna geçipdir.

GYÝASEDDIN ABU ŞUJA MUHAMMET (113, 134, 231) – Beýik Seljuk-türkmen döwletiniň ýedinji soltany (hökümdarlyk ýyllary 1105-1118). Taryhy çeşmelerde Muhammet Tapar ady bilen mälim bolam bu soltan Mälik şanyň ogludyr, Alp Arslanyň agtygydyr, Çagry begiň çowlugydyr. Muhammet Tapar dargap barýan döwleti gaýtadan birleşdiren hem-de haçparazlara garşy göreşen Beýik seljuk türkmen soltanydyr. Muhammet Tapar 1082-nji ýylda Beýik soltan, Mälik şanyň maşgalasynda dünýä inýar. Onuň ejesi Mälik şanyň söýgüli aýaly Sapariýe hatyndyr. Muhammet Tapar Beýik Seljuk türkmen soltany Sanjaryň süýtdeş doganydyr.

Mälik şanyň ölüminden soňra onuň ogullarynyň arasynda tagt dawalary başlanypdyr. Bu dawalara şazada Muhammet Tapar hem gatnaşypdyr. Genjaniň hökümdary bolan 17 ýaşly Muhammet Tapar 1099-njy ýylda enebaşga dogany Berkýarygyň garşysyna tagt dawalaryna başlapdyr. Ony bu dawa wezir Nyzamylmülküň ogly Muýeýýedül-Mülk küşgüripdir. Bu göreşde ony dogany Sanjar hem gollapdyr. Alty ýylyň içinde doganlaryň arasynda bäş gezek çaknyşyk bolup, olaryň ählisinde Muhammet Tapar ýeňlipdir. Berkýaryk atasyndan miras galan Beýik döwletiň synmazlygy üçin inisine eglişik edip, onuň köp talaplaryny kanagatlandyrypdyr – döwletiň Kawkazdan Siriýa çenli bölegini oňa beripdir.

Berkýaryk aradan çykansoň (1104ý. Bitaraplyk aýynyň 23-i ) onuň kiçi ýaşly ogly Mälik şa II tagta çykarylypdyr. Ýöne Muhammet Tapar Bagdada ýöriş edip, ýaşajyk şazadany aradan aýyryp, özi Beýik Seljuk-türkmen döwletiniň tagtyna oturypdyr (1105ý. Baýdak aýy).

Muhammet Tapar soltanlygynyň başynda nesilşalygyň agzalary Börübarsyň (Alp Arslanyň ogly) Meňgübarsyň hemde Tutuşyň ogullarynyň tagt dawalarynyň soňuna çykypdyr.

Muhammet Tapar Emir Çawly Sakawy Mosulyň häkimligine belläpdir. Çawly Mosuly eýelemek isläp Rum seljuklarynyň soltany Gylyç Arslan I-ni ýeňmegi başarypdyr. Bu söweşde Gylyç Arslan I wepat bolupdyr (1107). Muhammet Tapar Çawlyny Parsa, emir Maududy bolsa Mosula häkim belläpdir (1108).

Anadolynyň günbatarynda haçparazlaryň hereketiniň güýçlenmegi bilen Muhammet Tapar Maududy olara garşy göreşe borçlandyrypdyr. Haçparazlaryň Siriýada üstünliklere eýe bolup ugramagy Böri türkmenleriniň baştutany Tug hökümdary Muhammet Tapardan kömek soramaga mejbur edipdir. Emir Maududyň, Tug hökümdaryň, Emir Aýazyň serkerdeliginde seljuk, böri we artykly türkmenleriň birleşen güýçleri haçparazlara uly zarba urupdyrlar. 1113-nji ýylyň Oguz aýynyň 28-nde bolan Taberiýa söweşinde haçparazlar ýeňlipdir. Iýerusalimiň koroly Baudoin ýesir düşenem bolsa, ugruny tapyp gaçypdyr.

Emir Mawdudyň Şamda juma namazyndan soň metjitde öldürilmegi (1113 ý. Ruhnama aýynyň 10-y) Seljuklar bilen Damaskdaky türkmen atabegleriniň arasyna sowuklygyň düşmegine sebäp bolupdyr. Şundan soň Muhammet Tapar Mosulyň häkimligine hem-de haçparazlara garşy göreşmek üçin emir Aksuňgur Porsugy belläpdir. Emma ol Damask atabegi Tugtegin, Artykly emiri Ilgazy bilen düşünişip bilmänsoň onuň haçparazlara garşy göreşi şowsuz bolupdyr. Muhammet Tapar 1116-njy ýylda Siriýany dolandyrmagy Damask atabegi Tug hökümdara tabşyrypdyr.

Muhammet Tapar hökümdarlyk ýyllarynda batiniler (ysmaýylar) atly bölünişijilik toparyna (sektasyna) garşy göreş alyp barypdyr. Döwlete howp salan gürjülere we gypjaklara garşy göreşipdir.

Muhammet Tapar 1118-nji ýylyň Gurbansoltan aýynyň 18-nde 36 ýaşynda aradan çykypdyr. Ol 13 ýaşly ogly Mahmydy tagt mirasdary diýip yglan edipdir.

GYÝASEDDIN KEÝ HYSROW I (115) – Seljuk Türkmenleriniň Anadoludaky döwletiniň hökümdary. Ol soltan Izzeddin Gylyç Arslan II-niň körpe ogludyr. Entek kakasy diri mahaly ony Konýa häkim belläpdir. Gyýaseddin Keý Hysrow I kakasynyň ölüminden soň tagta geçipdir (1192). Ol Wizantiýalylaryň Konýa-Ystambul aralagynda gatnaýan kerwenleriň mallaryny talaýandygy üçin olara garşy ýöriş gurapdyr. Wizantiýanyň Menderes derýasyna çenli topraklaryny eýelemegi başarypdyr.

Keý Hysrow I-iň birinji hökümdarlygy uzak dowam etmändir. Dogany – Tokadyň häkimi Süleýman şanyň Konýany gabamagy netijesinde, soltanlygy oňa tabşyryp (1196ý.Ruhnama aýynyň 7-si), şäherden çykmaga mejbur bolupdyr. Tagty elden gidiren Gyýaseddin Keý Hysrow birnäçe wagtlap Anadolyny aýlanansoň, Ystambula gelipdir. Bu ýerde Wizantiýanyň abraýly begzadalarynyň biri Manuel Mawrozomesiň gyzyna öýlenipdir. Rukneddin Suleýman şanyň ölendigini eşidip, soltanlyk täjini gaýdyp almak üçin göreşe başlapdyr. Inisiniň ogly Gylyç Arslan III-ni tagtdan agdaryp, özüniň ikinji hökümdarlygyna başlapdyr (1204-1211). Bu döwürde Eýýubylar, Artykly we Meňgüýçli hökümdarlary öz üstünden Seljuklaryň ýokary häkimýetini tanamaga mejbur bolupdyrlar.

Dördünji haçly sapary mahaly, 1204-nji ýylda haçparazlaryň Ystambuly eýelemegi sebitdäki ýagdaýyň üýtgemegine getiripdir. Haçparazlar Wizantiýa imperiýasyny ýykypdyrlar. Öňki Wizantiýa şazadasy Teodoros Laskaris Yznyga gaçyp, ol ýerde döwlet gurmaga synanşypdyr (1206). Komnenler neberesine degişli bolan hem-de gürji şazada aýaly Tamaranyň ýegeni bolan Aleksios bolsa Trabzona gelip, Komnenler nesilşalygyny esaslandyrypdyr (1204-1461). Onuň inisi Dawid bolsa Sinopda ornaşypdyr. Ystambulyň haçparazlar tarapyndan eýelenmegi, Gara deňziň kenarlarynda Komnenleriň täsirniň artmagy seljuklaryň Anadoludaky kerwen söwdasyna agyr zarba urupdyr. Gyýaseddin Keý Hysrow Samsuna ýöriş gurap, Alekseos III-ni ýeňmegi hem-de Gara deňzindäki söwda agalygyny gaýdyp almagy başarypdyr.

Gyýaseddin Keý Hysrow I-niň iň uly hyzmatlarynyň biri hem onuň Antalýany eýelemegidir (1207ý. Nowruz aýynyň 5-i). Ortaýer deňzindäki bu möhüm söwda güzerini ele geçirmegi seljuklaryň Anadoludaky häkimiýetini barha berkidipdir. Hut şu döwürden başlap seljuklaryň wenesiýalylar bilen ýygjam söwda aragatnaşyklary başlapdyr.

Gyýaseddin Keý Hysrow Aleksios III-niň teklibi bilen onuň giýewsi Teodoris Laskarisiň garşysyna ýöriş gurapdyr. Alaşehiriň golaýynda bolan söweşde Gyýaseddin Keý Hysrow bir frank esgeri tarapyndan öldürilüpdir (1211ý. Oguz aýynyň 6-sy). Gubury Konýa şäherinde ýerleşýär. Gyýaseddin Keý Hysrowyň Izzeddin Keý Kowus (I), Alaeddin Keý Kubat (I) we Jelaleddin Keýferidun atly ogullary bolupdyr.

GYÝASEDDIN KEÝ HYSROW II (115) – seljuk türkmenleriniň Anadoludaky döwletiniň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1236-1245). Ol Alaeddin Keýkubat I-niň asly hristiýan bolan Mahperi atly aýalyndan bolan oglydyr.

Gyýaseddin Keý Hysrow II takmynan 15-16 ýaşlarynda tagta geçipdir. Keý Hysrow II Halabyň hökümdary Mälik’ül-Nasyryň gyzy Gazyýa Hatyna öýlenipdir. Eýýuby we Artykly türkmenleriň hökümdary Gyýaseddine tabynlygyny bildirip, Müsür memlüklerine garşy göreşde bileleşik döredipdir. Gyýaseddin Keý Hysrow II gürji şazada aýaly Rusudanyň saltykly türkmenleriň şazadasy Muzaffaredin bilen nikasyndan bolan gyzy Tamara hem öýlenipdir.

Gyýaseddin Keý Hysrow II-niň döwründe Anadola mongol howpy abanypdyr. Baýju noýonuň baştutanlygyndaky mongol goşuny Erzurumy aýylganç talaňa sezewar eipdir (1242). 1243-nji ýylyň Gorkut aýynyň 3-nde Siwas bilen Erzinjanyň aralygynda Kösedag diýen ýerde mongollar bilen Seljuk türkmenleriniň arasynda söweş bolýar. Mongollar yza çekilýän ýaly görnüş döredip, umumy sany 80 müňden geçýän seljuk goşunynyň ylgar sapyny ýeňilişe sezewar edýärler. Bu bolsa seljuk goşunynyň galan böleginiň söweşe girmezden dargamagyna sebäp bolupdyr. Siwas, Kaýsary, Erzinjan mongollar tarapyndan tabyn edilipdir. Orta asyr taryhçysy Ebul Ferejiň maglumatlaryna görä, mongollar Kaýsarynyň halkynyň köpüsüni gylyçdan geçiripdir, şäheri talap, oda beripdirler.

Kösedag söweşinden soňra mongollar bilen seljuklaryň arasynda ylalaşyga gol çekilipdir. Oňa laýykda seljuklar mongollara ýylda 360 müň kümüş dirhem möçberinde salgyt, 10 müň sygyr, 10 müň düýe bermäge borçlanypdyrlar. Bu şertnama ýörite ilçiler tarapyndan äkidilip, Atail (Wolga) derýasynyň aşak akymynyň ugrunda ýerleşen Baty hana tassykladylypdyr.

Kösedag söweşi sebitde seljuklaryň syýasy täsiriniň peselmegine sebäp bolupdyr. Öň seljuklara tabyn bolan ermeniler, rumlylar mongollaryň agalygyna boýun bolupdyrlar.

Gyýaseddin Keý Hysrow II 1245-nji ýylyň ahyrynda aradan çykypdyr.

GYÝASEDDIN KEÝ HYSROW III (115) – seljuk türkmenleriniň Anadoludaky döwletiniň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1267-1283). Ol Rukneddin Gylyç Arslan IV-niň oglydyr.

Gyýaseddin Keý Hysrow III-niň ýaş tagta geçendigi üçin ähli işleri atabegi Süleýman Perwana ýöredipdir. Mongol hökmürowanlygynyň artmagy netijesinde Anadolynyň halky hem-de türkmen begleri Müsürdäki memlük türkmenleriniň soltany Beýbarsa kömek sorap ýüz tutupdyrlar. Beýbars mongollara garşy Elbistan söweşinde (1277ý. Gurbansoltan aýynyň 15-i) ajaýyp ýeňiş gazanyp, Kaýsaryda seljuk türkmenleriniň tagtyna oturupdyr. Mongol hökümdary Abaka handan gorkusyna käbir seljuk begleri Beýbarsy bu ýeňişi bilen gutlamaga gelmänsoň, ol gahar bilen Müsüre dolanypdyr. Abaka 30 müň adamly goşun bilen Elbistanda, Kaýsaryda we Siwasda bigüna adamlaryň müňlerçesini jezalandyrypdyr. Abaka Gyýaseddin Keý Hysrow III-niň uýasy Seljuk hatyny ogly Argun hana alyp beripdir.

1277-nji ýylyň Magtumguly aýynyň 15-nde Garamanogullary turkmen begligniň hökümdary Mämmet beg Konýany eýeäp, seljuklaryň tagtyna Alaeddin Syýawuşy oturdypdyr. Gyýaseddin Keý Hysrow III şol ýyl Sahybataogullary begliginiň hem-de Ilhanlaryň kömegine daýanyp, häkimligi gaýdyp alypdyr.

Abakanyň ölümindeň soňra (1282) Ilhanly tagtyna dogany Tekudar han geçipdir. Musulmançylygy kabul edenligi üçin onuň adynyň öňüne Ahmet sözi goşulypdyr. Ahmet Tekudar Seljukly ülkesini Gyýaseddin Keý Hysrow III bilen Masut II-niň arasynda paýlapdyr. Bu Gyýaseddine ýaramandyr. Ol Abakanyň dogany Goňurtaý, Sahybata begi Fahreddin Aly bilen bilelikde Tekudaryň ýanyna gitmek üçin ýola çykypdyr. Bu döwürde Ilhanly döwletiniň tagtyndaky dawalar netijesinde Ahmet Tekudar öldürlip, ýerine Abakanyň ogly Argun han geçipdir. Ol Seljuk tagtyna Masut II-ni oturdypdyr. Gyýaseddin Keý Hysrow III-ni Ilhanlar ýaýyň kirşi bilen bogun öldüripdirler.

GYÝASEDDIN MASUT II (115) – Seljuk türkmenleriniň Anadolydaky döwletiniň soltany (hökümdarlyk ýyllary 1283-1296). Ol Izzeddin Keý Kowus II-niň alty oglynyň biridir. Ol Ilhanly hökümdary Ahmet Tekudar tarapyndan tagta çykarylypdyr.

Gyýaseddin Masut II-niň döwründe Ilhanlaryň Anadolydaky täsiri barha artypdyr. Seljuklar Argun hanyň dogany Geýhatunyň serkerdeligindäki 20 müňden gowrak mongol goşunyny ekläp-säklamaga, salgyt tölemäge mejbur edilipdir. Bu arada Gyýaseddin Keý Hysrow II-niň ejesi iki sany agtygyny Konýada tagta çykarmaga synanyşyp, türkmenleriň Garamanogullary we Eşrefogullary begligini kömege çagyrypdyr. Garamanogullary begligi hem seljuklaryň käbir ýerlerine dawa edipdir. Gyýaseddin Masut II özüne garşy giden bu beglikleri mongolaryň kömegine daýanyp, tabyn etmegi başarypydyr (1288).

Ilhanly hökümdary Argun hanyň döwründe (1284-1291) mongollaryň Anadolynyň halkyna zulumy artypdyr. Onuň dikmeleri Fahreddin Kazwini, Müjüreddin Emirşah, Sadduddöwle dagylar seljuklaryň abraýly begleriniň birnäçesini öldüripdürler, halkyň boýnuna agyr salgytlary ýükläpdirler. Mongol zulumy Argunyň dogany Geýhatunyň döwründe (1291-1295) dowam edipdir. Geýhatu Garamanogullary, Eşrefogullary, Menteşeogullary türkmen begleriniň üstüne ýöriş gurapdyr (1291). Gyýaseddin Masut II dogany Gylyç Arslan Çopanogullary begi Muzaffareddin Ýawlak Arslan han bilen birleşip, tagt dawalaryna başlansoň Geýhatudan kömek sorapdyr. Kastamonuwyň golaýynda bolan söweşde tagt dawagärleri ýeňlip, wepat bolupdyrlar.

Ilhanly tagtyndaky dawalar Geýhatunyň ýerine Baýdu hanyň geçmegine sebäp bolupdyr. Emma ol hem uzak wagt geçmänkä ýerine Mahmyt Gazan han (1295-1304) geçipdir. Ebul Ferejiň maglumatlaryna görä, musulmançulygy kabul eden Gazan han birnäçe özgertmeleri geçiripdir. Ol Anadoluda tertip-düzgüni ýola goýmak üçin Togaçar noýony eline ýarlyk berip, bu ýere ugradypdyr. Emma Togaçar halka zulum edip, onuň gözünden düşen soň, ony öldürdipdir. Ilhanly dikmeleri Baldu noýon, Sülemiş noýon yzly-yzyna Gazan hana garşy gozgalaň turzupdyrlar.

Baldunyň gozgalaňy basylyp ýatyrylandan soňra soltan Masut II tagtyndan düşürilipdir. Seljuk neberesinden hiç kim soltan yglan edilmänsoň Anadoly seljuklarynyň tagty iki ýyllap boş galypdyr. Döwlet dört bölege (Kastamonu, Amasýa we Samsun, Nigde, Diýarbekir) bölünip, Ilhanlaryň tabynlygyna düşüpdir. Bu dörtli dolandyryşyň peýdasyzdygyna düşünen Gazan han 1298 ýylda seljuklaryň tagtyna Alaeddin Keý Kubat III-ni çykarypdyr. Gyýaseddin Masut II tagtdan agdarylandan soň alty ýyllap (1296-1302) Hemedanda ýaşapdyr. Alaeddin Keý Kubat III-niň öldürilmeginden soňra (1302) seljuk tagtyna Gyýaseddin Masut II gaýtadan getirilipdir. Emma onuň ikinji hökümdarlygy (1302-1308) ýüzleýlikden başga zat däldi. Masut II-niň ölmeginden soňra Anadoly seljuklarynyň başyna iň soňky soltan Gylyç Arslan V (Keý Hysrow III-niň ogly) getirlipdir. Onuň ýogalmagy bilen (1318) Anadoly seljuklarynyň döwleti ornuny taryha beripdir.

GYZYLARSLAN (127) – Häzirbegjandaky türkmen atabegliginiň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1186-1191). Ol atabeg Şemseddin Ildeňiziň ogludyr. Onuň doly ady Muzaffareddin Osman Gyzylarslan bolupdyr. Gyzylarslan agasy Muhammet Jahan Pälwandan soň atabegligiň başyna geçipdir (1186). Gyzylarslan kakasy we agasy ýaly Yrak seljuklarynyň döwletini öz täsirinde saklamagyny dowam etdiripdir. Yrak seljuklarynyň hökümdary Togrul II onuň atabeg bolmagyny islemese-de, emirleriniň talaby bilen ony Hemedana çagyrdypdyr. Soltanyň elini öpýän pursadynda onuň hajyby Garagöz tarapyndan öz janyna kast ediljek bolnandygyny duýan Gyzylarslanyň soltan bilen arasyna tow düşüpdir. Emma sabyr-tagatly atabeg bir aýyň dowamynda jemi 150 müň dinarlyk sowgat-serpaý eltip, soltanyň göwnüni awlapdyr. 100 müň dinary bolsa emirlere harçlap, olary öz tarapyna çekmegi başarypdyr.