HALYL (139) – Akgoýunly türkmenleriň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1478-1479). Uzyn Hasan aradan çykansoň onuň ýerine 16 ýaşly ogly Halyl geçipdir. Halylyň hiç bir günäsi ýok ýerine dogany Maksut begi öldürtmegi beýleki doganlarynyň oňa garşy herekete başlamagyna getiripdir. Ol daýysy Jahangiriň ogullary Myrat we Ybraýym begiň gozgalaňyny basyp ýatyrypdyr. Ejesiniň döwlet işlerine goşulmasyny islemedik Halyl soltan ony beýleki oglunyň – Diýarbekiriň häkimi Ýakub begiň ýanyna ýollapdyr. Ýakup beg hem doganynyň garşysyna gozgalaňa başlapdyr. Hoý çaýynyň golaýynda bolan söweşde Ýakup beg Halyly ýeňipdir we öldürdipdir. Şeýlelikde, Halyl begiň Akgoýunly döwletindäki alty aýlyk hökümdarlygy pajygaly tamamlanypdyr. Halyl begiň Aly we Elwent Mürze atly ogullary bolupdyr.

HASAN ALY (138) – Garagoýunly türkmenleriň döwletiniň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1467-1469). Ol Jahanşanyň ogludyr.

Akgoýunly soltany Uzyn Hasan söweşde ýeňip, Garagoýynly hökümdary Jahanşany hem-de onuň oglu Muhammet Mürzäni öldürdüpdir, beýleki ogly Ýusubyň bolsa gözlerini oýdurdypdyr. Hasan Aly tagta geçen badyna kakasyny öldürden Uzyn Hasanyň garşysyna uly goşun toplapdyr. Merend diýen ýerde Akgoýunlylar bilen Garagoýunlylaryň arasynda uly söweş bolupdyr. Faruk Sümeriň «Akgoýunlylar» diýen işinde ýazmagyna görä, 1468-nji ýylyň Alp Arslan aýynda bolan bu söweşde Hasan Aly ýeňlip, Häzirbegjana gaçypdyr. Özüni yzarlaýan Uzyn Hasan begden gaçyp gutulmajagyna gözi ýeten Hasan Aly öz janyna kast edipdir (1469 ý. Magtymguly aýy). Onuň ölüminden soň, Uzyn Hasan 1469-njy ýylda Kermany, 1470-nji ýylda Bagdady eýeläp, Garagoýunly türkmenleriň döwletini ýykypdyr.

HEMZE (139) – Akgoýunly türkmenleriň döwletiniň hökümdary. Hemze Gara Ýülük Osman begiň 13 oglunyň arasynda gaýratlylarynyň biri bolupdyr. Gara Ýülük Osmanyň ölüminden soňra (1435) onuň ogullarynyň arasynda oňuşmazlyklar başlanypdyr. Agsak Teýmiriň ogly Şahruh Gara Ýülügiň mirasdar ogly Aly begi ykrar edipdir. Aly beg uýasyny Şahruhyň ogluna durmuşa çykaryp, özüniň häkimiýetini berkidipdir. Emma Teýmirileriň howpy sowlan badyna Hemze beg agasy Aly bege garşy göreşe başlapdyr. Hemze begi ýeňip bilmänsoň, Aly beg Müsüre gidipdir we şol ýerde aradan çykypdyr. Hemze beg ilkibada Akgoýunly döwletiniň Mardin şahasynyň häkimi bolupdyr. Ol 1437-nji ýylda Mardini eýelemek islän Garagoýunlylaryň Bagdatdaky häkimi Mürzäni ýeňmegi başarypdyr. Hemze beg dogany Ýakup begden Erzinjany alypdyr. Hemze begiň Jahangir Mürzeden (Aly begiň ogly) Urfany almak synanyşygy başa barmandyr. Jahangiri Birejigiň häkimi Uzyn Hasan (ol şol wagt 14 ýaşynda eken) goldapdyr. Hemze beg gyzyny bermek bilen Jahangiri özüne tabyn etmek isläpdir. Hemze beg 1444-nji ýylda aradan çykypdyr.

HEZRETI ALY (105, 194) — dördünji halyf, Muhammet pygamberiň doganoglany we ogullygy, giýewi (Patmanyň adamsy). Onuň doly ady Aly b. Abu Talyb Aby-l- Hasan al-Myrtada (ýogalan wagty 661-nji ýylyň Türkmenbaşy aýynyň 21-i). Yslam dini ugrunda edermenlik we batyrgaýlyk bilen göreşenleriň naýbaşylarynyň we Muhammet pygamberiň ýakyn egindeşleriniň biri. Yslamdaky şaýylar hereketiniň başlanmagy onuň ady bilen baglydyr.

Musulman halklarynda Alynyň ady, onuň gylyjy, aty – Düldüli bilen baglanyşykly rowaýatlar saklanýar. Rowaýatlarda Aly «Alla ýaramly», «Allanyň peleňi», «Keramatlylaryň şasy» diýen at bilen ýatlanýar. Aly Muhammetden miras galan gylyjy bilen söweşlerde aýratyn edermenlik görkezýär, kabir ýerlerde onuň ady bilen gudratlylyk baglanyşdyrylýar. Mysal üçin rowaýatlara görä Aly kesilen elleri bejeripdir, eýmenç ýolbarslary, aždarhalary gaçyp gider ýaly edipdir.

VII asyryň 50-nji ýyllarynyň ortalarynda Arap halyflygynda Osmanyň hökümdarlygyna garşy hereketler başlanypdyr. Halyflygyň ilaty Alynyň batyrlygyna, akyl-paýhaslylygyna, ugurtapyjylygyna, galyberse-de Muhammet pygambere iň ýakyn adamlaryň altysynyň biridigine bil baglap, Osmanyň ornuna Alynyň halyf bolmalydygy barada çykyş edipdir. Alynyň halkyň öňünde söz sözlemäge, ynandyryjy geplemege gaty ökde bolandygyny, «söz gudratyny» ulanmaga ussatlygyny hem aýtmalydyrys.

Ýurtda syýasy ýagdaý barha çylşyrymlaşyp, 656-njy ýylyň Gurbansoltan aýynda Medinäniň golaýynda Müsürden we beýleki sebitlerden gelen Alynyň tarapdarlary toplanyp, Osmandan Alynyň peýdasyna tagtdan ýüz öwürmegi talap edýärler. Olar şol ýylyň Oguz aýynda Osmanyň jaýyna zor bilen girip, ony öldürýärler. Müsürlileriň teklip etmegi bilen Aly halyf diýlip jar edilýar. Emma, Alyny ähli musulmanlar goldapdyr diýsek öte geçdigimiz bolar. Mysal üçin, musulmanlaryň arasynda täsiri uly bolan Muhammet pygamberiň söýgüli aýaly Aýşa Alyny goldamandyr. Aýşa däýanyp, Muhammet pygamberiň egindeşleri Talha we az-Zubaýr Ala garşy gozgalaň turuzypdyrlar. Olar Basrany basyp alypdyrlar. Gozgalaň bilen bir wagtda Siriýanyň baý hem-de täsirli hökümdary, öldürilen Osmanyň garyndaşy Mu‘awiýa hem Ala garşy çykypdyr. Ol Alyny Osmany ölüminde gatnaşygynyň barlygynda aýyplapdyr. 656-njy ýylyň Bitaraplyk aýynda «Düýeleriň söweşi» ady bilen taryha giren Basranyň golaýyndaky çaknyşykda Aly duşmanlary Talhanyň we az-Zubaýranyň az sanly goşunlaryny ýeňipdir. Emma, Mu‘awiýa garşy uruş uzaga çekipdir. Bu ikisiniň arasyndaky esasy söweş 657-nji ýylda bolup, onda Alynyň goşunlary ýeňiş gazanyp barýandygyna garamazdan Aly söweşi saklap, gepleşiklere başlamak baradaky garşydaşlarynyň teklibine razylyk beripdir. Alynyň bu hereketi onuň goşunyndan 12 müň esgeriň ondan ýüz öwürip gitmegine sebäp bolupdyr. Alynyň tarapdarlarynyň arasynda bölünişik başlanypdyr. Soňra şol 12 müň esger täze syýasy dini toparlanyşygy – harijitler toparyny döredipdirler. Harijitler diňe bir Mu‘awiýa garşy göreşmän, eýsem, Ala garşy hem göreşipdirler. 661-nji ýylyň Türkmenbaşy aýynyň 19-ynda häzirki Nejef şäherindäki metjitden çykyp gelýärkä harijit Ibn Muljam tarapyndan Aly ölüm howply ýaradar edilipdir. Iki günden soňra Aly aradan çykypdyr. Ony häzirki Nejef şäherinde jaýlapdyrlar.

Çeşmeler Alynyň maşgala ýagdaýy barada dürli maglumatlary berýärler. Onuň 8-9 sany aýalyndan 14-18 ogly, 17-19 gyzy bolupdyr. Olaryň arasynda iň meşhurlary Patma atly aýalyndan bolan al-Hasan we al-Hüseýindir. Şaýlar Alynyň nebereleriniň Marokkoda 789-926-njy ýyllarda Idrisiler nesli şalygyny, demirgazyk Afrikada, Musürde we Siriýada 909-1171-nji ýyllarda Fatimiler, Yemende IX-XIII asyrlarda Rassiler nesil şalygyny, Yemende we Tabaristanda Zeýdiler nesil şalygyny döredipdirler. Alynyň köp sanly nebereleri häzirki wagtda musulman dünýäsiniň dürli ýurtlaryna ýaýrandyr.

Magtymgulynyň döredijiliginde Hezreti Ala mynasyp orun berlipdir. Beýik akyldarymyz goşgularynda Alynyň adyny «Aly», «Hezreti Aly», «Şahymerdan», «Murtuza» görnüşinde 50-den gowrak ýerde ýatlaýar. Hezreti Alynyň Düldül atly meşhur atynyň, zülpükär gylyjynyň bolandygy mälim. Görogly kyn güne düşende elmydama özüniň piri Hezreti Alydan — Şahymerdandan goldaw isleýär.

HOJA AHMET YASAWY (79, 175) – yslam dininde sopuçylygyň ýasawylar mekdebini döreden, şygyrýet dünýäsinde türkmen dilinde hikmet ýazan uly pirdir. Ol 1103-nji ýylda Türküstanyň Saýram obasynda eneden dogulyp, 1166-njy ýylda aradan çykypdyr. Hoja Ahmet Ýasawy 7 ýaşynda wagty kakasy Ybrahym dünýäden ötýär. Onuň maşgalasy Ýassy şäherine göçýär. Ýasawy lakamy Ýassy şäherinde ýaşandygy bilen baglydyr. Ýasawy ýaş wagty örän bilesi geliji, ýatkeş, gujurly oglan bolupdyr. Ol ilkinji dini başlangyç mekdebini Ýassy şäherinde okapdyr. Onuň ilkinji mugallymy ýerli şyh, meşhur din adamy Arslan Baba bolupdyr. Arslan Baba oglana ruhy terbiýe bermegi öz boýnuna alypdyr. Ahmedi diniň ähli kada – kanunlary bilen tanyşdyrýar. Ony bilimli sopy edip ýetişdirýär. Bu hakda Hoja Ahmet Ýasawy öz goşgusynda-da:

Ýedi ýaşda Arslan Babam ýzlap tapdy,
Hurma berip, perde bilen syrym ýapty,
Behamdulla, gördüm diýdi ýüzüm öpdi,
Ol sebäpden altmyş üçde ýere girdim- diýip ýatlaýar.

Arslan Baba ýogalandan soň Hoja Ahmet Ýasawy din ugrundan bilimini ýokarlandyrmak maksady bilen Buhara barýar. Ol ýerde Hoja Ýusup Hemedanynyň (1048 – 1140) şägirtligine geçýär we yslam dinine, sopuçylyga degişli ugurlarda ylymyny kämilleşdirýär. Hoja Ahmet Ýasawa halypasy «Hakyň hakykata ýoluny özbaşdak wagz etmäge» rugsat berýär. Halypasy Hoja Ýusup Hemedany ýogalandan soň, Buharada onuň derwüşhanasyna ýolbaşçylyk edýär. sopuçylyk mekdebinde talyplara ders berýär.

Hoja Ahmet Ýasawy 30 ýaş töwereklerinde watanyna – Ýassa dolanýar. Ol sopuçylyk mekdebiniň taglymatyny işeňňirlik bilen ýaýradyp başlaýar. Emma, Türküstany garahytaýlylaryň basyp almagy (XII asyryň 30-40-njy ýyllary) bilen syýasy ýagdaý üýtgäpdir. Garahytaýlylaryň uýýan buddizm we şamanizim dinleri yslam dini bilen deňleşdirilipdir. Netijede, Hoja Ahmet Ýasawy öwüt-nesihatlarynda beýleki dinler bilen oňşuklylygy öňe sürüpdir. Muňa garamazdan, ol müňlerçe adamlary yslama çekmäge başarypdyr.

Hoja Ahmet Ýasawy din, ylym, durmuş, ahlak bardaky pikirlerini şygyr arkaly beýan etmegi başaran beýik pirdir. Ol «Hikmet» (Paýhas) ady bilen belli bolan sopuçylyk goşgulary bilen halkyň içinde meşhurlyga eýýe bolupdyr. «Hikmetlerde» din – ybadatlary, ahlak düzgünleri, adamlaryň arzuw hyýallary beýan edilipdir. Hoja Ahmet Ýasawynyň hikmetleri hemmeler düşüner ýaly sada we türkmen dilinde ýazylypdyr. Ony giň halk köpçüligi okap bilipdir. Hikmetlere atalar sözi, nakyllar, dana sözler siňdirilipdir. Hoja Ahmet Ýasawy türkmen halkynyň, türkmen diliniň hakyky watançysy hökmünde çykyş edipdir. Ol şygyrýetde arap we pars dilleriniň agalyk eden zamanasynda hikmetlerini türkmen dilinde ýazan beýik pirdir.

Türkmençiligiň dini ynançlarynyň päkligini saklamakda Hoja Ahmet Ýasawynyň tagallasy ulydyr. Onuň ýoly Döwletmämmet Azadynyň, Andalybyň, Magtymgulynyň şygyrlarynda-da öz ornuny tapypdyr.

Magtymguly Hoja Ahmet Ýasawynyň halk üçin din üçin ylym üçin eden aladalaryna ýokary baha beripdir. Onuň «Medinede Muhammet, Türküstanda Hoja Ahmet», «Türküstanyň Ahmedi, togsan ýerde söhbedi» diýen ganatly sözleri dilden-dile geçip, atalar sözüne öwrülip gidendir.

… Hyrka geýen Hoja Ahmet,
Saýramdadyr, Saýramda – diýip,

Pyragy piriň jaýlanan Watanyny özüniň şygrynyň üsti bilen beýan edipdir.

Hoja Ahmet Ýasawynyň mazarynyň üstünde agsak Teýmir aramgäh bina etdirýär. Ol düýşünde Hoja Ahmet Ýasawyny görüp, binägärlerine mongollaryň weýran eden aramgähini owadan görnüşde gurmagy buýurýar.

HULAGU (128) — Amyderýadan tas Ortaýer deňzine çenli, Kawkazdan Hindistana çenli mongollara tabyn edilen ýerlerde hökümdar bolan Ilhanylar döwletiniň ilkinji dolandyryjysy.

Hulagu 1217-nji ýylda dogulýar. 1253-nji ýylda Mongoliýadan çykyp gaýdyp, 1256-njy ýylda Eýrana gelýär we ony basyp alyp mongol döwletini döredýär. 1258-nji ýylda Bagdat halypasynyň goşunlaryny ýeňýär. Siriýany basyp almak üçin eden söweşi şowsuz tamamlanýar. Hulagunyň garşysyna Müsürdäki Memluk türkmenleriniň döwleti söweş guraýar. Hulagunyň 25 müň adamly goşuny Müsürli memlýuklar tarapyndan derbi-dagyn edilýär. Dogry, Hulagu söweşiň öň ýanynda dogany Munke hanyň ýogalandygy hakyndaky habary eşidip, Eýrana yzyna dolanýar. Söweşmäge galdyryp gaýdan 25 müňli goşunynyň ýok edilendigini bilip, täzeden güýç toplap urşy dowam etdirmek isleýär. Emma onuň ol islegi başa barmaýar.

Hulagu özüne tabyn halklaryň, illeriň hany diýen manyda özüne “Beýik ilhan” diýdirer eken. Şonuň üçin onuň döreden döwleti ilhanylar adyny alypdyr. W.W Bartoldyň berýän maglumatlaryna görä Hulagu aýaly Dokuz hatynyň gepine gidip, musulmanlary ýekirgäpdir, hresiýanlaryň bolsa arkasyny tutupdyr. Hulagu 1265-nji ýylyň Baýdak aýynyň 8-inde ýogalýar. Onuň ýerine ogly Abaka ilhan bolýar.

HUSAMEDDIN DEMIRBAŞ (124, 125) — Artykly türkmenleriň Mardin şahasynyň hökümdary. Ol Nejmeddin Ilgazynyň oglydyr.

Belegiň ölüminden soňra (1124) Mardin Artyklylarynyň başyna geçen Husameddin Demirdaş Halaba häkim bolupdyr. Onuň syýasy we harby tejribesizligi zerarly Halabyň halky ondan närazy bolupdyr. Şäheriň halky Mosulyň häkimi Aksuňgur Porsugy kömege çagyryp, Artyklylaryň tabynlygyndan çykypdyr (1124). Demirdaş dogany Süleýman ýogalansoň onuň edarasyndaky Maýýafarikini hem eýeläpdir (1125). Mosulyň atabegi Ymadeddin Zeňňi Demirdaşyň golastyndaky Nusaýbin, Serji, Dara ýaly şäherleri eýeläp, Artyklary özüne garaşly ýagdaýa salypdyr (1141-1142). Ymadeddin Zeňňi aradan çykansoň (1146) Demirdaş ol ýerleri yzyna gaýdyp almaga başlapdyr. Husameddin Demirdaş ikinji haçly ýörüşinde gelen haçparazlara garşylyk görkezen türkmen serkerdeleriniň biridir. Ol 1150-nji ýylda frank haçparazlarynyň elinden Sümeýsady, Kefersudy, Biräni alypdyr. Husameddin Demirdaş 1154-nji ýylda aradan çykypdyr we ýerine ogly Nejmeddin Alp geçipdir.

HUSAMEDDIN ÝÜLÜK ARSLAN (124, 125) — Artykly türkmenleriň Mardin şahasynyň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1184-1200). Ol Kutbeddin Ilgazy II-niň ogludyr.

Husameddin Ýülük Arslanyň kiçi ýaşda tagta geçendigi sebäpli döwlet işlerini Ahlatşalaryň memlügi Nyzameddin Alpguş dolandyrypdyr. Husameddin Ýülük Arslanyň döwründe Eýýuby hökümdary Salahaddin Artykly türkmenleriň içki işlerine goşulypdyr. Maýýafarikin, Sümeýsat Eýýubylaryň eline geçipdir. Salahaddinden soňky Eýýuby hökümdary Mälik el-Adyl Artyklaryň elinden Mardini almaga synanyşypdyr. Eýýubylaryň öz ülkesine hem howp salýandygyny gören Mosul atabegi Nureddin Arslan şa I Artykly türkmenlere kömege barypdyr. Eýýubylar birbada Mardinden çekilipdir (1199). Emma Mälik Eşrefiň döwründe Artykly türkmenler öz üstünden Eýýubylaryň häkimligini ykrar etmäge mejbur bolupdyrlar. Husameddin Ýülük Arslan ýogalansoň ýerine dogany Nasreddin Artyk Arslan geçipdir.

HÜSEÝIN (114) — seljuk türkmenleriniň Kermandaky döwletini esaslandyryjy Gara Arslan Gurduň ogly. Agasy Kerman şa ölensoň hökümdar bolýar (1074). Hemedanda tussaglykda oturan dogany Soltan şa gaçyp, Hüseýiniň ýerine Kerman seljuklarynyň tagtyna oturypdyr.

HÜSEÝIN ŞA (144) – Sefewi türkmenleriniň 9-njy şasy. Ol sekizinji hökümdar Süleýman şanyň ogludyr. Ol 1694-1722-nji ýyllarda hökümdarlyk edipdir.

Kakasy ýaly Hüseýin şa hem ýurda başarjaňlyk bilen ýolbaşçylyk edip bilmändir. Ýurduň gowşamagy, halkyň ýagdaýy erbetleşmegi dowam edipdir. XVII asyryň ahyrynda Eýranyň ykdysady babatda ýagdaýynyň üzül-kesil erbetleşýändigi hemmä aýan bolupdyr. 1798-1701-nji ýyllarda salgytlar 2-3 esse artdyrylypdyr. Täze salgytlar girizilipdir. Daýhanlar ýerlerini satyp köpçülikleýin şäherlere göçüp başlapdyrlar. Şa Hüseýin perman bilen daýhanlary ýere berkidipdir.

Şa Hüseýiniň ýurdy tozgunçylyga alyp barýan içeri syýasatyna garşy gozgalaňlar başlanypdyr. Şol gozgalaňlaryň iň irisi Gandagar welaýatyndaky gilzaý türkmenleriniň gozgalaňydyr. Gozgalaň 1709-njy ýylda başlanypdyr. 1722-nji ýylda gozgalaňçylar şa Hüseýini tagtdan agdaryp, öz baştutanlary Mir Mahmudy şa diýip jar edipdirler. Tagtyndan jyda düşen Hüseýin şa şol ýyl ýogalypdyr.

HYSROW MÄLIK TÄÇEDDÖWLE (142) — Gaznaly türkmenleriň döwletiniň iň soňky hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1160-1186). Ol Hysrow şa Muyzeddöwläniň ogludyr. Hysrow Mäligiň häkimligi esasan Penjap welaýatynda ýaýrapdyr. Bu döwürde Gurly hökümdar Gyýaseddin Muhammet Gaznany Muyzeddin Muhammediň ygtyýaryna beripdir. Muyzeddin Muhammet 1181-1182-njy ýyllaryň çatrygynda Lahora gelip, Hysrow Mäligiň ogly Mälik şany ýesir alyp, yzyna dolanypdyr. Hysrow Mäligiň hohar taýpasyna daýanyp, gurlulara garşy göreşmek niýeti başa barmandyr. Jammu rajasynyň dönüklik etmegi bilen Hysrow Mälik ýesir düşüpdir. Lahory we Penjaby eýelän gurlular, 1186-njy ýylda Gaznaly türkmenleriň döwletini ýykypdyrlar.