IBN FADLAN (106) — X asyrda ýaşan arap syýahatçysy we taryhçysy. Hakyky ady Ahmet ibn Abbasdyr. Ibn Fadlan Abbasy halyfynyň ilçisi hökmünde 921-922-nji ýyllarda Buharanyň, Horezmiň üsti bilen Wolga derýasynyň boýlaryna syýahat edýär. Ol oguzlaryň, hazarýaka halklarynyň ençemesiniň (bulgarlar, hazarlar, peçenegler) däp-dessurlary, yrymlary, dini ynançlary barada ençeme gymmatly maglumatlary toplap, olary kitap edipdir. Ibn Fadlanyň kitabynyň ilkibaşdaky nusgasy ýitirilipdir. 1923-nji ýylda Maşatda onuň gysgaldylan görnüşi tapylypdyr. Ony XIII asyrda ýaşan arap alymy al-Ýakut peýdalanypdyr. «X asyr taryhçysy Ibn Fadlan: «Türkmenler goňşyy halklary ýaly aýal-gyzlarynyň ýüzlerini ýapdyrmaýarlar, olaryň zenanlary has erkin, ýöne şol bir wagtda hem olar azgynlyk diýen zady asla bilmeýärler» diýip ýazypdyr» (Mukaddes Ruhnama, 106s.).

IL ARSLAN (132, 228) — Köneürgenç türkmenleriniň döwletiniň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1156-1172). Il Arslan Atsyzyň ogludyr, Kutbeddin Muhammediň agtygydyr, Anuş hökümdaryň çowlugydyr.

Il Arslan kakasy aradan çykansoň 1156-njy ýylyň Alp Arslan aýynyň 23-inde tagta çykypdyr. Ol Köneürgenç türkmenleriniň döwletini garaşsyz döwlet diýip resmi taýdan yglan edipdir. Akademik W.W. Bartold «Il Arslan musulman dünýäsiniň gündogar böleginiň iň güýçli patyşasy bolupdyr» diýip belläpdir. Il Arslan ilki Gürgeni we Dehistany boýun egdiripdir. 1160-njy ýylda ýazyrlaryň ýurduny tabyn etmek maksady bilen Balkan daglaryna tarap ýöriş edipdir. Ýazyrlaryň baştutany Ýagmyr goňşulykda ýaşaýan beýleki türkmenlere ýüz tutup, Köneürgenç türkmenleriniň Etrek-Gürgende goýup giden dikmesi Ygtyýar ed-Dine garşy bilelikde çykyş etmäge çagyrypdyr. Netijede ýazyrlary goldan birleşen türkmen taýpalarynyň güýji üstün çykypdyr. Diňe köp gan döküşlikden soň Il Arslana ýazyrlary özüne tabyn etmek başardypdyr.

Il Arslan garlyk taýpasy bilen Mawerannahryň Garahanlylar hanlarynyň özara dawasyna goşulypdyr. Ol 1158-nji ýylda horezm goşunlary bilen Mawerannahra ýöriş edipdir, garlyklaryň Samarkandy we Buharany eýelemek ugrundaky söweşine gatnaşypdyr. Il Arslan horasanly guzlara garşy göreşde käbir üstünlikleri gazanypdyr. 1165-nji ýylda ol Nyşapura ýöriş edipdir, emma üstünlik gazanyp bilmänsoň Horasana yzyna dolanypdyr. Ol diňe 1167-nji ýylyň Gurbansoltan aýynnda Nyşapurda öz adyna hutba okadyp bilipdir. Ýurduň içersindäki gapma-garşylygyň ýitileşmegi sebäpli Il Arslan garahytaýlaryň çozmak howpundan goranmak üçin çäreleri geçirmäge mejbur bolupdyr. 1171-1172-nji ýyllarda Horezme tarap ýörişe ugran garahytaýlaryň çozuşyndan Il Arslan diňe Syrderýadaky bendi ýykyp dynypdyr.

Il Arslan 1172-nji ýylyň Magtymguly aýynyň 19-ynda aradan çykypdyr. Ýerine kiçi ogly Soltanşa geçipdir.

ILEK HAN (140) — Garahanly türkmenleriň döwletiniň hökümdary. Hakyky ady Nasyr bolup, Ilek han derejesini göteripdir. Ol Abu Hasan Aly Arslan hanyň ogludyr, Baýdaş Arslan hanyň bolsa agtygydyr.

Nasyr Ilek han Garahanly hökümdarlarynyň arasynda Abbasy halypalaryny ilkinji bolup ykrar edipdir. Nasyr Ilek han Garahanly döwletiniň günbatar bölegini edara edip, Samanlylara garşy göreşi dowam etdiripdir. 996-njy ýyldan ýörüşiň netijesinde Samanlylaryň ýerleriniň bir bölegi (Syrderýanyň Katwan çölüne çenli kenarlary) Garahanlylaryň eline geçiripdir.

Nasyr Ilek han Samanlylar döwletini ýykmak maksady bilen onuň paýtagty Buhara iki gezek ýöriş edipdir. Birinji ýörişiň (997ý.) şowsuz gutarandygyna garamazdan, ikinji ýörişde (999ý.) Garahanlylar üstünlik gazanmagy başarypdyrlar. Samanly neberesine degişli hökümdar maşgala agzalary Ötüken şäherine äkidilip, zyndana taşlanypdyr. Şeýlelikde, Nasyr Ilek han taryhda Samanlylar döwletini ýykan hökümdar hökmünde mälimdir. Samanlylar neberesinden bolan Abu Ybrahym Muntansir zyndandan gaçyp, döwleti dikeltmäge synanyşsa-da, ol şowsuz tamamlanypdyr. 1040-nji ýylda onuň öldürilmegi netijesinde bütin Mawerannahr Garahanlylaryň golastyna geçipdir.

1001-nji ýylda Horasanyň hökümdary bolan Gaznalylar bilen Mawerannahryň hökümdary Garahanlylaryň arasynda ylalaşyk baglaşylypdyr. Oňa laýyklykda Jeýhun derýasy (Amyderýa) iki döwletiň serhedi bolmalydy. Mahmyt Gaznaly Garahanlylar bilen dostluk gatnaşyklaryny pugtalandyrmak maksady bilen Nasyr Ilek hanyň gyzyna öýlenipdir.

Nasyr Ilek han Mahmyt Gaznalynyň Hindistanda ýörişdediginden peýdalanyp, Horasany ele geçirmek isläpdir. Sübaşy Teginiň serkerdeligindäki goşuny Nyşapura we Tusa ýollapdyr. Inisi Japaryň (Jafer) ýolbaşçylygyndaky kuwwatlary bolsa Balha iberipdir. Emma Hindistandan yza dolanan Mahmyt Gaznaly olary derbi-dagyn edipdir. Ýeňlendigine garamazdan Nasyr Ilek Han Hatanyň häkimi — Garahanlylaryň beýik hökümdary Ýusup Kadyr handan kömek sorapdyr. Ýöne Balhyň golaýynda bolan söweşde (1008 ý. Türkmenbaşy aýynyň 5-i) Garahanlylaryň birleşen güýçleri gaznalylaryň piller bilen ýaraglanan güýçlerinden asgyn gelipdir. Bu ýöriş Garahanlylaryň Horosany eýelemek üçin iň soňky ýörüşdi. Bu ýeňliş Garahanly neberesiniň arasynda agzalalygyň tutaşmagyna sebäp bolupdyr. Nasyr Ilek han gaznalylara garşy özüne kömek bermedik agasy – beýik Hakan Dogan han (Ahmet bin Aly) bilen dawa giripdir. Döwleti Kaşgarda oturyp edara edýän Dogan han Nasyr han bilen göreşmek üçin Mahmyt Gaznaly bilen ylalaşyk baglaşypdyr. Nasyr Ilek hanyň Kaşgara ýörişi (1011-1012) şowsuz tamamlanypdyr. Mahmyt Gaznalynyň araçyllygynda doganlaryň arasynda ylalaşyk gazanalypdyr. Aradan köp wagt geçmänkä Nasyr Ilek han aradan çykypdyr. (1012-1013 ý. aralygy).

ILGAZY (123, 230, 231) — Artykly türkmenleriniň Mardindäki şahasyny esasladyryjy (hökümdarlyk ýyllary 1108-1122). Ilgazy Artykly nesilşalygynyň baştutany Artyk begiň oglydyr. Kakasynyň ölüminden soň (1091) Ilgazy dogany Sukman bilen bilelikde Ierusalymy 5 ýyl töweregi doladyrypdyr. Şam seljuklarynyň tagt dawasynda ol Dukagy goldapdyr. Onuň atabegi Tugtegin bilen bilelikde haçparazlara garşy göreşipdir. Ierusalymyň Fatymylar tarapyndan eýelenmeginden soň, Ilgazy Bagdada gelip Beýik Seljuk türkmen döwletiniň soltany Muhammet Taparyň hyzmatyna durupdyr. Muhammet Tapar ony Bagdadyň hökümdary belläpdir. Bu wezipäni 4 ýyl ýerine ýetirensoň, Ilgazy ondan boşadylypdyr (1105). Munuň üçin ol Muhammet Tapara gahar edip, Diýarbekire gidipdir. Mardini eýeläp, bu ýerde Artykly türkmenleriň özbaşdak şahasyny gurupdyr. Nusaýbini öz tabynlygyna alypdyr.

Ilgazy Sukman we Mewdud bilen bilelikde Muhammet Taparyň emri bilen Urfany haçparazlardan arassalamaga gatnaşypdyr. Emma bu ýörüş şowsyz gutarypdyr (1112). Ilgazy Mosulyň häkimi Çawly Sakawy Rum seljuklarynyň soltany Gylyç Arslan I-ä garşy göreşde goldapdyr (seret: Gylyç Arslan I). Harrany haçparazlardan azat etmäge gatnaşany üçin bu ýeriniň edarasy Ilgaza berilipdir.

Mosulyň häkimi Maudud Damaskda juma namazynda batyniler tarapyndan öldürülensoň Muhammet Tapar ol ýere Aksuňgur Porsygy häkim belläpdir. Haçparazlara garşy goşun toplaýan Aksuňgur özüne göwünsüz kömek beren Ilgaza gaharlanyp, Mardini talapdyr we ogly Aýazy ýesir alypdyr. Ilgazy derhal ogluny ýesirlikden boşadyrdyr (1115). Muhammet Tapar Ilgazynyň bu hereketini gozgalaň hökmünde häsiýetlendiripdir.

Atabeg Tug hökümdar bilen ýaran bolan Ilgazy 1117-nji ýylyň Magtymguly aýynda Halaby eýeläp, Şam seljuklarynyň Halap şahasyny syndyrypdyr. Halabyň edarasyny ogly Demirdaşa tabşyrypdyr.

Yslam dininiň goragçysy Nejmeddin Ilgazy haçparazlara garşy göreşen türkmen serkerdeleriniň biridir. Onuň haçparazlardan gazanan ajaýyp ýeňişi Tel Afrin jülgesinde bolupdyr. Bu söweş 1119-njy ýylyň Oguz aýynyň 28-inde bolupdyr. Dilmajogullary begi Dogan Arslanyň güýçleri bilen bilelikde 20000 adama ýolbaşçylyk eden Ilgazy ýeňişiň ajaýyp nusgasyny görkezipdir. Haçparazlaryň baştutany, Antakýanyň häkimi Roger bu söweşde öldürilipdir.

Yslam dünýäsinde uly söýgi döreden bu ýeňiş netijesinde Halap haçparazlaryň zulmundan azat edilipdir. Esarib we Zerdane galalary yzyna alnypdyr. Şol ýylyň Alp Arslan aýynyň 14-inde Tell-Danisde Ierusalymyň koroly Baoduin II hem agyr ýeňlişe sezewar edilipdir.

Gürji koroly Dawid II gypjaklara daýanyp, Tiflis musulmanlaryna azar beripdir. Tiflis musulmanlarynyň haýyşy boýunça Yrak seljuklarynyň soltany Mahmyt Ilgazyny Gürjüstan saparyna ýollapdyr (1121). Bu sapardan şowsyz dolanmagyna garamazdan Ilgaza ähtibarlygy uly bolan Mahmyt oňa Meýýafarykyny ykta edip beripdir.

Ilgazy ýegeni Belek, atabeg Tug hökümdar bilen bilelikde Zerdane galasyny haçparazlardan almak üçin çykan ýörüşinde keselläpdir. Şol keselden gutulman 1122-nji ýylyň Sanjar aýynyň 19-nda 60 ýaş töwereginde aradan çykýar. Ogullaryndan Süleýman Meýýafarykyna, Demirdaş Mardine, ýegeni Süleýman bolsa Halaba häkim bolupdyr.

ILTERIŞ GUTLUG HAN (216) — Göktürkmenleriň döwletiniň hökümdary. Ol Bilge hanyň kakasydyr. Ilteriş kagan barada bize hytaý çeşmeleri we göktürkmenleriň guburynyň başynda daşa ýazylan ýazgylary tas birmeňzeş habar berýär. Hytaý çeşmelerinde Ilteriş kagan özüniň 5 müň atlysy bilen gozgalaň turuzdy diýilse, göktürkmen çeşmelerinde 70 adamly Ilteriş kaganyň tarapdarlarynyň sanynyň 700-e ýeten wagty «türkmen ilini düzgün-tertibe getirip, gula öwrülen halkyny azatlyga çykarandygy, türkmen däp-dessurlaryny, kanunlaryny dikeldiji bolandygy ýazylýar. N.Ý.Biçuriniň maglumatlaryna görä, Ilteriş kaganyň 632-nji ýylda göktürkmen ilatyny birleşdirip, 633-nji ýyldan başlap, Beýik Hytaý diwarynyň ugry boýunça hereket edip, Hytaýyň 5 harby welaýatyny basyp alandygy nygtalýar. Maglumatlaryň ählisinde türkmen atly goşunynyň söweşe ukyplylygy, onuň harby täliminiň hytaý goşunyndan artykmaç bolandygy nygtalýar. Göktürkmenleriň görnükli hökümdarlarynyň biri bolan Tonýukugyň mazarynyň başynda galdyrylan ýazgydaky «Biz Garagumy we Kuz-Çugaýy özümize watan edindik» diýen sözlerin Beýik Serdarymyzyň türkmenleriň dörän, dünýä ýaýran ýeriniň Türkmenistandygy hakyndaky tekrarlamasynyň anyk maglumatlara daýanýandygyna nobatdaky subutnamadyr. Maglumatlar 686-njy ýylda Ilteriş kaganyň garşysyna uly hytaý goşunynyň sürlendigini, göktürkmen serdarlarynň duşmana garşy açyk söweşe çykandygy, gandöküşikli söweşde hytaýlylaryň 5 müň adamsyny ýitirip, ýeňlendigi habar berilýär.

686-njy ýyldaky ýeňlişden soňra Hytaý Çan-Çži atlşy zehinli serkerdäniň ýolbaşçylygynda uly harby güýji göktürkmenlere garşy sürýär. Bu söweş 687-nji ýylda bolýar. Hytaý serkerdeleriniň söweşe düýpli taýýarlyk görendigi sebäpli göktürkmenler ýeňilýär. Göktürkmenler yza çekilip, 20 km. çemesi gaçan bolup, gurt oýnuny gurap, hytaýlylary ýeňlişe sezewar edýär. 688-nji ýylda hem hytaýlylar uly söweş guraýar (şol ýyly göktürkmenleriň ikinji kaganlygynyň dörän ýyly hasaplamak mümkin). Göktürkmen ýazgylarynda Ilteriş kaganyň 47 ýörişi we hytaýlylara garşy guran 20 söweşi barada maglumat berlip,«ol duşmanyny parahatçylykly ýaşaşmaga boýun etdi, dyzçanagy baryny dyza çökerdi, gedemleri bolsa boýun egmäge mejbur etdi» diýilýär. Ilteriş kagan 693-nji ýylda aradan çykýar. Tagta onuň dogany Gapagan han geçýär.

IMADEDDIN ALY ALPY ADYL (124) — Artykly türkmenleriň Mardin şahasynyň hökümdary. Ol Nejmeddin Gazy II Mansuryň ogludyr. Kakasy ýogalansoň (1312) häkimiýete gelipdir. Bary-ýogy iki hepde hökümdarlygyndan soňra ýerine dogany Şemseddin Salyh geçipdir.

IMADEDDIN ŞAHANŞAH (120, 121) — Zeňňi türkmenleriniň atabegliginiň Sanjardaky şahasynyň hökümdary. Eýýuby hökümdary Mälik-Eşref 1219-njy ýylda gowşan Zeňňi atabegligini boýun egdirmek üçin ilki Nusaýbine, soňra Sanjara ýöriş edipdir. Imadeddin Şahanşah Rakkanyň özüne berilmegi şerti bilen Sanjary Eýýubylara beripdir. Şeýlelikde, türkmenleriň Sanjardaky atabegliginiň soňuna çykylypdyr.

IMADEDDIN ZEŇŇI b.MAUDUD (120, 121) — Zeňňi türkmenleriniň atabegliginiň Sanjardaky şahasynyň esaslandyryjysy (hökümdarlyk ýyllary 1170-1197). Ol Kutbeddin Maududyň ogludyr.

Kakasy mirasdar diýip yglan edenem bolsa, emirler Seýfeddin Gazy II-ni tagta geçiripdirler. Mosula ýöriş eden Nureddin Mahmyt Sanjary eýeläp, Imadeddini bu ýere häkim belläpdir. Şeýlelikde, Zeňňileriň Sanjar şahasy emele gelipdir. Imadeddin Zeňňi b. Maudud Seýfeddin Gazy II-niň eýýubylar bilen göreşinde Salahaddiniň tarapyny tutupdyr. Salahaddin 1193-nji ýylyň Oguz aýynyň 13-inde Halaby eýeläpdir. Sanjar, Habur, Nusaýbin we Serujy alan Imadeddin Nusaýbiniň golaýyndaky Mosul şahasyna degişli birnäçe obalary tabyn edipdir. 1197-nji ýylda aradan çykan Imadeddiniň ýerine ogly Kutbeddin Muhammet geçipdir.

ISA (20, 21, 34, 321) — Allatagalanyň keramatly «Injil» kitabyny iberen pygamberi. Milady ýyl hasaby onuň doglan gününden başlanýar. Diýmek, Isa pygamberiň doglanyna 2003 ýyl geçipdir. Keramatly Gurhanda Isa Pygamberiň ady keramatlylaryň, Allatagala ýakynlaryň arasynda aýratyn hormat bilen birnäçe gezek ýatlanylýar. Gurhanda onuň Adam ata ýaly beýik Taňry tarapyndan gudrat bilen ýaradylyşy, onuň ýarymperişde gelip çykyşy nygtalýar. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Mukaddes Ruhnamasynda onuň üýtgeşik ýaradylyşy barada şeýle diýilýär: «How enäniň ýaradylmagy bilen Allatagala ýaradyjylyk hukugyny özünde galdyryp, döredijilik ukybyny ene bilen paýlaşypdyr. Şondan soň, Allatagala adamy atasyz ýaratsa-da, enesiz döredip bilmändir. Muňa Isa pygamberiň ýaradylyşy şaýatdyr. Isanyň ýaradylyşy hakynda beýik Magtymguly şeýle diýýär:

Atasyz bar bolan ene garnynda.

Elbetde, Ýaradan gudratlydyr. Ol islese, Isany enesiz hem ýaradyp bilerdi» (321). Gurhanda Isa pygamber haja çüýlenilişi bilen baglanyşykly görnüş onuň ölümini synlaýanlaryň gudrat bilen gözüne görnendigi, hakykatda onuň Hakyň huzuryna çagyrylandygy aýdylýar. Ol tä ahyrzamana çenli Hudaýyň huzurynda bolup, har Tejjaly (Dejjaly) ýok etmek üçin Isanyň asmandan injekdigi aýdylýar. Gurhanda Isanyň Tejjaly öldürip, adalatlylygy dikeldip, edil beýleki adamlar ýaly aradan çykjakdygy, onuň Medinede jaýlanjakdygy aýdylýar. Bu barada Magtymguly atamyz:

Isa-sahypzaman geler şol demde,
Adyl gurlar, wezir bolar şol günde,
Tutarlar Deçjaly, öldirler şonda,
Haýhat günden, zulmat günden aman heý.

— diýip belleýär («Aman heý»).

Isa 31 ýaşynda ýogalýar. Hristianlar Isany Iusis Hristos diýip atlandyryp, onuň duşmanlar tarapyndan haja çüýlenilip öldürulendigine we iki günden soň dynç güni (woskresenýe) täzeden janlanandygyna ynanýarlar. Şol güniň atlandyrylyşy «woskres» (täzeden janlanmak) sözünden bolup, häzire çenli hepdäniň dynç güni hokmünde ýylda bir gezek bolsa dini baýramçylyk hökmünde bellenilýär.

Rowaýatlarda Isanyň elmydama eşekli gezendigi aýdylýar. Bu barada Magtymguly Pyragynyň döredijiliginde ençeme ýerde agzalýar:

Eşek münüp Isa dek, ýeldirdigim bilmezmiň? («Bilmezmiň»).

Günde kyrk at bezäp berdiň Karuna,
Isa mydar berdiň ýeke har bilen («Ar bile»).

Isa eşegin münende,
Sygyr Musa ulagydyr («Pelegidir»).

— diýip belleýär.

Allatagala tarapyndan Isa pygambere Injil atly mukaddes kitap inderilipdir. Magtymguly Pyragy bu barada şeýle ýazýar:

Gözel Alla nazar salan,
Merýemiň mährinde galan,
Dört kitabyň birin alan,
Ol Isa Beruhylladyr. («Bir alladyr»).

Hakdan nuzul oldy Musaga «Töwrat»,
«Injil» waspyn Isa eýledi ispat. («Ynsan ýaratdy»).

ISGENDER (138) — Garagoýunly türkmenleriň döwletiniň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1420-1437). Isgender Gara Ýusubyň ogludyr. Taryhy çeşmelerde oňa Isgender Mürze hem diýilýär.

Gara Ýusup aradan çykansoň (1420) ogullary Abu Seýit, Ispend, Şamämmet (türk çeşmelerinde şah Mehmet), Jahanşa, Isgender öz arasynda hökümdarlyk tagtyny eýelemek üçin bäsleşipdirler.

Akgoýunly hökümdary Gara Ýülük Osman beg özünüň garşydaşy Gara Ýusup Akgoýunlynyň ölüminden peýdalanyp, Mardini eýelemäge synanyşypdyr. Isgender Mürzäniň Gara Ýülügi yzyna serpikdirmegi onuň abraýyny artdyrypdyr. Ahmyrly Gara Ýülük Osman Wan kölüniň töweregine gelen Teýmiriň ogly Şahruha ilçi ýollan, ony Garagoýunlylaryň üstüne ýörişe küşgüripdir. Faruk Sümeriň «Garagoýunlylar» diýen işinde ýazmagyna görä, Gara Ýülük Şahruha «Gara Ýusubyň ogullarynyň hemmesini ýok etmeseň, bu ülkede tertip-düzgüniň bolmajagyny, halkyň asudalykda ýaşamajakdygyny» aýdyp, ony ynandyrypdyr. Isgender dogany Ispend bilen birlikde Şahruhyň ýanyna ýaraşyk üçin ilçi ýollasa-da, netije bermändir. Eleşkirdiň golaýynda, Ýagşy diýen ýerde Garagoýunlylar bilen Şahruhyň arasynda söweş bolupdyr. Şahruhyň söweş pilleri bilen kuwwatlandyrylan goşuny Garagoýunlylaryň 40 müň adamly goşunyndan 4-5 esse köp bolupdyr. Gara Ýülük Şahruhyň goşunynyň çep ganatynda ony goldapdyr. Üç güne çeken gazaply söweşde Isgender Mürzäniň hut özi gahrymançylygyň nusgasyny görkezip, esgerlerini ruhlandyrypdyr. Ilkibada ýeňiş Garagoýunlylaryň tarapynda ýaly hem bolup görnüpdir. Ýöne dogany Ispendiň şehit düşendigi baradaky ýalan habar Isgenderi lapykeçlige düşüripdir. Ýadaw Garagoýunly goşuny bu söweşde ýeňlipdir. Isgender Kerkuga gidipdir, Ispend bolsa gündogar Anadoluda galypdyr.

Şahruh Töwrize, ol ýerdenem Horasana gidipdir. Mundan peýdalanan Ispend Töwrizi eýeläpdir. Ýöne uzak wagt geçmänkä Isgender Töwrizi onuň elinden alypdyr. Döwletiniň çäklerini giňeltmek üçin Isgender birnäçe ýörişleri gurapdyr. Ahlat galasyny eýelemek synanyşygy şowsuz tamamlansa-da (1423), ol Wan kölüniň töwereklerini eýelemegi başarypdyr. Şirwana ýöriş gurapdyr (1427-1428).

Isgenderiň Soltaniýe töwereklerini eýelemek islegi onuň garşysyna Şahruhyň ikinji sapar ýöriş guramagyna sebäp bolupdyr. 1429-njy ýylyň Ruhnama aýynda bolan iki günlük söweş ýene-de Şahruhyň bähbidine tamamlanypdyr. Şahruh Häzirbegjanyň häkimligini Gara Ýusubyň körpe ogly Abu Seýide tabşyryp, Horasana gidipdir.

Isgender Abu Seýidi aradan aýyryp, Häzirbegjanyň häkimligini eline alypdyr. Teýmiriň ogly Şahruh Garagoýunlylary egdirmek üçin Reýe gelen mahaly (1435ý. Baýdak aýy). Isgender başka ähli Garagoýunly begleri onuň ýanyna gelip tabynlygyny bildiripdirler. Şahruh özüne boýun egen Garagoýunly beglerini Jahanşanyň emrine berip, ondan Isgenderiň tabynlygyndaky ýerleri eýelemäge talap edipdir. Erzuruma tarap çekilen Isgenderiň öňüni Akgoýunly soltany Gara Ýülük Osman kesipdir. Isgender aman dilese-de, ezeli duşmany ony ret edipdir. Iki türkmen beginiň arasynda bolan gandöküşikli söweşde, ýeňiş Garagoýunly begi Isgenderiň peýdasyna tamamlanypdyr. Söweşde Gara Ýülük Osmanyň ogly Baýezit we giýewsi öldürilipdir. Özi bolsa agyr ýaralanyp, biraz wagtdan aradan çykypdyr.

Isgenderiň galan ömri dogany Jahanşa bilen häkimiýeti paýlaşmak ugrundaky dawalarda geçipdir. F.Sümeriň berýän maglumatlaryna görä, Isgender serhoş halynda uklap ýatyrka, ogly Şah Kubad tarapyndan öldürilipdir (1438ý. Türkmenbaşy aýynyň 21-i).

IZZEDDIN BALBAN (126) — Ermenistandaky türkmen şalarynyň iň soňky hökümdary. Ol öň Nasyreddin Sökmen II-niň gulamy bolupdyr. Mansur Muhammediň hökümdarlygyndan närazy bolan Ahladyň halky Izzeddin Balbany çagyryp, şäheriň häkimligini oňa tabşyrypdyrlar (1206). Bu döwürde Eýýubylaryň Ahlada zor salmasy güýçlenipdir. Izzeddin Balban Erzurumyň häkimi Mugyseddin Togrulşanyň kömegi bilen Nejmeddin Eýýubynyň goşunlaryny yzyna serpikdiripdir. Soňra Togrulşa Izzeddine haýynlyk edipdir – Erzurumy eýelemeginden ätiýaç edip, ony öldüripdir (1207). Şeýlelikde Ermenistandaky türkmen şalarynyň bir asyra golaý dowam eden hökümdarlygy tamamlanypdyr.

IZZEDDIN GYLYÇ ARSLAN II (115) — Seljuk türkmenleriniň Anadoludaky döwletiniň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1156-1192). Ol Masut I-niň ogludyr. Kakasy Gylyç Arslan II-ni tagt mirasdary diýip yglan edenem bolsa, doganlary Döwlet we Şahynşa muňa razy bolmandyr. Mundan peýdalanyp, türkmenleriň Danyşmentli begliginiň hökümdary Ýagybasan Kaýsara ýöriş edipdir. Gylyç Arslan II 1163-nji ýylda ýanyna Artykly hökümdarlary Gara Arslanyň, Nejmeddin Alpynyň, Erzeniň we Bitlisiň häkimi Fahreddin Döwletşanyň goldamagynda Ýagybasany yza serpikdiripdir. Garşydaşy Nureddin Mahmyt Zeňňiniň aradan çykmagy (1174) bilen Gylyç Arslan II-niň Anadoludaky häkimligi berkäpdir.

Gylyç Arslan II-niň syýasy abraýynyň artmagyna wizantiýalylar bilen bolan Mýrikefalon söweşi (1176) uly täsir edipdir. Imperiýasynyň gündogar çäkleriniň türkmenler tarapyndan eýelemegine närazy bolan Wizantiýa imperatory Manuel bu ýerlerden türkmenleri kowup çykarmak maksady bilen uly goşun çekip, Konýa tarap ýöriş gurapdyr. Gylyç Arslan II wizantiýa goşunynyň boýnuna türkmenleriň gaça uruş tilsimini dakypdyr. Uzak ýoldan alyp gelen wizantiýa goşuny Mýrikefalon diýen dar geçitli ýerde türkmenler tarapyndan agyr ýeňlişe sezewar edilipdir (1176ý. Ruhnama aýynyň 17-si). Mýrikefalon söweşi wizantiýalylaryň türkmenleri Anadoludan kowmak hyýallaryny puja çykaran söweşdir. Gylyç Arslan II-niň bu ýeňşi baradaky habarlar Abbasy halyfy El-Müstezä we German imperatory Fridrih I Barbarossa iberilipdir.

Gylyç Arslan II 1178-njy ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 25-inde dört aýa çeken gabawdan soňra Malatyýany Anadoly seljuklaryna tabyn edipdir. 1179-njy ýylda Raban galasyny eýelemek üçin Gylyç Arslan II Salahaddin Eýýuby bilen dawalara başlapdyr. Emma parasatly wezir Ygtyýareddin Hasanyň araçyllygynda iki hökümdaryň arasyndaky urşuň öňi alnypdyr. Olar öz güýçlerini haçparazlara garşy göreşe birleşdiripdirler.

Gylyç Arslan II-niň 11 sany ogly bolupdyr. Ol türkmenleriň döwlet dolandyryş däplerine eýerip, şazada ogullarynyň hersine döwletiň bir künjeginiň häkimligini beripdir (1188). Kutbeddin Mälikşa Siwasa we Aksaraýa, Rukneddin Suleýman şa Tokat sebtine, Nureddin Soltanşa Kaýsara, Mugyseddin Togrulşa Elbistana, Muyzeddin Kaýsarşa Malatyýa, Muhyýeddin Mesud Çankyry, Kastamonu, Eskişehir etraplaryna (Merkezi Ankara), Gyýaseddin Keý Hysrow Ulyborly we Kütahýa, Nasreddin Berkýarykşa Niksara we Koýulhisara, Nyzameddin Argunşa Amasýa, Arslanşa Nigdä, Sanjarşa bolsa Eregli etrabyna häkim bolupdyrlar.

1190-njy ýylda german imperatory Fridrih Barbarossanyň baştutanlygynda III haçly ýörişine gatnaşyjy haçparazlar seljuklaryň topraklaryna giripdirler. Şol ýylyň Magtymguly aýynyň 17-sinde haçparazlar Konýany eýeläpdirler. Barbarossa Konýadan Küdüse tarap barýarka ýolda Tarsus çaýyndan geçýärkä, gark bolup, aradan çykypdyr.

Gylyç Arslanyň ömrüniň ahyrynda ogullarynyň arasynda tagt dawalary güýçlenipdir. Gylyç Arslan 1192-nji ýylda takmynan 80 ýaşynda Konýada aradan çykypdyr. Ýerine körpe ogly Gyýaseddin Keý Hysrow geçipdir.

IZZEDDIN KEÝ KOWUS I (115) — Seljuk türkmenleriniň Anadoludaky döwletiniň soltany (hökümdarlyk ýyllary 1210-1219). Ol Gyýaseddin Keý Hysrow I-niň uly ogludyr.

Kakasynyň ölüminden soň döwlet adamlary toplanyp Izzeddin Keý Kowus I tagta çykarypdyrlar. Şol wagt ol Malatyýanyň häkimi eken. Ol soltanlyga dalaş eden inisi Alaeddin Keý Kubad I-ni tussaglykda saklapdyr.

Izzeddin Keý Kowus I kakasy ýaly, Anadolynyň söwda gatnaşyklaryny galkyndyrmak syýasatyny ýöredipdir. Kipriň koroly bilen söwda ylalaşygyna gol çekipdir. Biraz soňra wenesiýalylar bilen hem şeýle şertnama baglaşylypdyr. Ortaýer deňzinde söwda ýollarynyň asudalygyny ýola goýansoň, Gara deňziniň üsti bilen edilýän söwda gatnaşyklaryny düzgünleşdirmäge girişipdir. Seljuk türkmenleriniň Gara deňizde söwda güzerini edinmeginiň zerurdygyna düşünen Izzeddin Keý Kowus I Sinopa ýöriş edipdir. Ýöriş mahalynda aw awlap ýören Trabzonyň imperatory ýesir alnypdyr. Abul Ferejiň maglumatlaryna görä, Sinop 1214-nji ýylyň Sanjar aýynyň 3-inde hepdäniň ruhgüni seljuklaryň tabynlygyna geçipdir. Şähere giren soltan Izzeddin bu ýerde öz diwanyny gurdurypdyr. Aleksios diwan kätipleri tarapyndan taýynlanan, özüniň seljuklara tabyndygy hakda ähtnama gol çekipdir. Şu döwürden başlap mongol çozuşyna çenli döwürde Trabzondaky Komnenoslar nesilşalygy seljuklara tabynlykda galypdyr. Sinopy almakdaky bu ýenişi üçin Izzedine «Sultan’ül Galib» derejesi berilipdir.

Sinopyň eýelenmeginden soň Izzedin Keý Kouws Antalýany eýelemäge girişipdir. Konýada goşun toplap, Antalýa gelen soltan şähere deňizden we gury ýerden bir aýlap gabapdyr. Manjykyklar (daş zyňýan enjamlar) bilen gala diwarlaryny berbat edip, 1216-njy ýylyň Türkmenbaşy aýynyň 23-inde şäheri eýeläpdir. Gozgalaň edip, şäheriň türki ilatyny gyran rumlular we olary goldan kipr franklary jezalandyrylypdyr.

1218-nji ýylda Izzedin Keý Kowus I Anadolydaky ermenileri seljuk döwletine tabyn edipdir. Netijede Anadoly-Siriýa arasyndaky söwda ýolunyň howpsuzlygy üpjün edilipdir. Izzeddin Keý Kowus I-niň Halaba ýörişi şowsyz tamamlanypdyr. Hökümdarlygynyň ahyrynda Artykly türkmenleriniň hökümdary Nasreddin Mahmyt we Erbiliň häkimi Muzafareddin Gökböri Izzeddin Keý Kowusa tabyn bolupdyrlar.

IZZEDDIN KEÝ KOWUS II (115) — Seljuk türkmenleriniň Anadolydaky döwletiniň soltany. Ol Gyýaseddin Keý Hysrow II-niň ogludyr.

Gyýaseddin Keý Hysrow II aradan çykansoň (1245) döwlet adamlary onuň 3 oglunyň (Izzeddin Keý Kowus II, Rukneddin Gylyç Arslan, Allaeddin Keý Kubat) arasyndan Izzeddin Keý Kowusy tagta çykarypdyrlar. Emma mongol hany Güýük handan ýarlyk getiren Rukneddin Gylyç Arslan IV soltanlygyny yglan edipdir (1249). Anadoly seljuklarynyň taryhynda ortalyk soltanlyk döwri başlanypdyr (1249-1254). Üç dogana Jelaleddin Garataý atabeglik edipdir. Alaeddin Keý Kubat Erzurumda zäherlenip öldürilipdir (1254). Izzeddin bilen Rukneddiniň arasynda bolan söweşde Izzeddin ýeňiş gazanyp, özbaşdak soltanlygyna başlapdyr.

Bu döwürde Anadoly mongollaryň täsiri güýçlenipdi. Kösedag söweşindäki şowsuzlykdan soňra (1243) seljuklar mongollara salgyt tölemäge mejbur edilipdi. Mongol hany Müňke han (1251-1260) Eýranyň we ondan günbatardaky ülkeleriň edarasyny dogany Hulaguwa (1256-1264) tabşyrypdyr. Aksaraýyň golaýynda mongol noýony Baýju bilen bolan söweşde (1256-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 14-i) ýeňlen Izzeddin Keý Kowus II Konýadan Antalýa, ol ýerdenem Alaiýä çekilpidir. Izzeddin Wizantiýa sygynmagy netijesinde Anadoly Seljuklarynyň tagtyna Rukneddin Gylyç Arslan IV geçipdir ( 1257 ý. Nowruz aynyň 5-i) Yznyk imperatorlygyndan üç müň frank esgerini kömek alan Izzeddin tiz wagtda tagtyny gaýdyp alypdyr.

Seljuk soltanlary Izzeddin Keý Kowus II bilen Gylyç Arslan IV-niň arasyndaky dawalaryň soňuna çykmak maksady bilen Müňke han Rum seljuklarynyň ülkesini ikä bölmäge karar berýär. Gyzylyrmak derýasyndan günbatarsy Izzeddine, gündogary bolsa Gylyç Arslana berilýär. Seljuklar mongollara 200 müň dinar, 500 at we 500 gatyr her ýyl tölemäge borçly edilipdir. Izzeddin Keý Kowus II birbada Töwrize gidip (1259), Hulagu hana tabynlygyny bildirse-de, soňabaka oňa salgyt tölemekden boýun gaçyrypdyr. Alynjak noýonyň serkerdeligindäki mongol goşunlaryndan ýeňlen Izzedin Keý Kowus II Müsürdäki memlük türkmenleriniň soltany Barsbaýdan kömek sorapdyr. Mongollaryň Konýany gabandygyny eşiden Izzedin Antalýadan gämä münüp, Ystambula gýdýpdýr. Wizantiýa imperatory Mihail Paleoglog VIII (1259-1282) ony ilkibada oňat garşylasa-da, soň ony Meriç derýasynyň golaýyndaky Enez galasynda tussaglykda saklapdyr (1262). 20 müň adamly goşun bilen Wizantiýa ýöriş eden Altyn ordanyň hany Berke han (ol musulmançylygy kabul edipdir) Izzeddini tussaglykdan boşadypdyr. Sudak şäherini oňa bagş edipdir. Izzeddin Keý Kowus II Krymda 1249-njy ýylda aradan çykypdyr.

IZZEDDIN MASUT I (120) — Zeňňi türkmenleriniň atabegliginiň Mosul şahasynyň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1180-1193). Ol Seýfeddin Gazy II-niň inisidir.

Seýfeddin Gazy II-niň wesýetine laýyklykda ol aradan çykansoň (1180) inisi Izzeddin Masut atabeg bolupdyr. Daýysy, Halabyň häkimi Mälik el-Salyhyň ölüminden soň (1181 ý.) onuň mülkleri hem Izzeddine geçipdir. Sinjaryň häkimi Ymadeddin Zeňňi II Halabyň özüne berilmegini ondan talap edipdir. Ýogsam ol Sinjary Salahaddin Eýýubä tabşyrjakdygyny aýdypdyr. Izzeddin onuň talabyny kanagatlandyrypdyr. Salahaddin gowşak hökümdar Ymadeddiniň Halaba häkim bolmagyndan peýdalanyp, Zeňňileriň üstüne ýörişe ugrapdyr. Ufrany, Hymsy, Rakkany, Serujy we Nusaýbini alypdyr. 1182-nji ýylyň Sanjar aýynda Mosula gelip, ony bir aý gabasa-da, alyp bilmändir.

Salahaddiniň barha güýçlenýän çozuşyna garşy Izzeddin Masut Artykly hökümdary Nejmeddin Ilgazy, Erzeniň we Bitlisiň häkimi Döwlet şa, Ahlatşalardan Sökmen II bilen ylalaşypdyr. Emma iki tarapyň arasynda söweş bolmandyr. 1183-nji ýylyň Gurbansoltan aýynyň 29-ynda Amydy eýelän Salahaddin Halaba tarap çekilipdir. Ylalaşyga görä Ymadeddin Zeňňi II Halaby Salahaddine berip, ýerine Sinjary we käbir obalary almalydy.

Salahaddin Eýýubynyň Mosuly ikinji we üçünji gezek gabamagy (1185 ý.) netije bermänsoň, ol Harrana çekilipdir. Izzeddin Masut bolsa oňa garşy uzak wagtlap göreşip bilmejekdigine göz ýetirip, ylalaşyk üçin ilçilerini ýollapdyr. Ylalaşyga görä, Izzeddin Salahaddine tabyn bolup, Şehrizury we Zabyň aňyrsyndaky ýerleri oňa beripdir. Şundan soň Masut Salahaddiniň ýanynda bolup, haçparazlara garşy birnäçe söweşlere gatnaşypdyr. Ol Salahaddiniň Taberiýe ýörişinde, Hittin söweşinde, Küdüsiň alynmagynda gahrymançylyk görkezipdir. Salahaddiniň ölüminden soňra (1193) onuň öňki ýitiren ýerlerini yzyna almak synanyşygy başa barmandyr. Ol keselläp, Mosula dönüpdir we şol ýerde aradan çykypdyr (1193ý. Alp Arslan aýynyň 28-i).

Izzeddin Masudyň ýerine ogly Nureddin Arslan şa I atabeg bolupdyr.