JAHANGIR (139) — Akgoýunly türkmenleriň döwletiniň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1444-1466). Ol Aly begiň ogludyr, Gara Ýülük Osman begiň agtygydyr. Jahangir agasy (kakasynyň dogany) Hemze begiň döwründe Urfanyň häkimi bolupdyr. Taryhy çeşmelerde onuň ady Jahangir Mürze görnüşinde hem gabat gelipdir. Jahangir Hemze beg ýogalansoň (1444) Akgoýunlylaryň başyna geçipidir. Jaberiň häkimi bolan Uzyn Hasan hem onuň hyzmatyna geçipdir. 1450-nji ýylda Erzinjanyň golaýynda bolan söweşde Jahangir Garagoýunlylardan ýeňlipdir. Garagoýunlylaryň Mardini gabap, özlerini kyn güne salandygy sebäpli, Jahangir Jahanşanyň ýokary häkimligini ykrar edipdir. Bu ylalaşyga razy bolmadyk Uzyn Hasan (ol Jahangiriň kakasynyň doganydy) Jahangire garşy göreşe başlapdyr. Uzyn Hasanyň täsirini gowşatmak islän Jahangir Garagoýunly hökümdary Jahanşadan goldaw isläpdir. Emma Uzyn Hasan Diýarbekiriň golaýynda Garagoýunlylardan kömek alan Jahangiri ýeňipdir (1457). Jahangir şundan soň Uzyn Hasanyň täsirine düşüp, özbaşdak syýasat ýöredip bilmändir.

JAHANŞA (138, 238, 240) — Garagoýunly türkmenleriň döwletiniň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1437-1467) Ol Gara Ýusubyň ogludyr. Jahanşa agasy Isgenderiň öldürilmeginden soňra döwletiň başyna geçipdir. Mukaddes Ruhnamada onuň Bagdat, Soltaniýe, Kazwin, Pars hem Yspyhan sebitleri bilen bilelikde Kermana hökümdar bolandygy, onuň döwründe döwletiň gaty güýçli ýagdaýa gelendigi nygtalýar (238).

Jahanşanyň ilkinji harby ýörişi Gürjüstana guralypdyr. Özüne boýun egmegi we salgyt tölemegi ret edendigi üçin gürji koroly Aleksandryň garşysyna goşun dartypdyr. Tbilisini eýeläp (1440), yzyna dolanypdyr. 1444-nji ýylda ol Gürjüstana ikinji ýörüşini gurapdyr.

Agsak Teýmiriň ogly Şahruhyň ölüminden soň (1447) Jahanşa teýmirilere tabynlykdan çykýar. Özbaşdak hökümdar hökmünde «soltan» we «hakan» derejelerini alýar. Soltaniýe, Kazwin, Yspyhan şäherlerini eýeleýär. Şahruhyň ogly Mämmet soltan goşun toplap, Jahanşanyň garşysyna çykmakçy bolýar. Emma eneligi Göwherşat begimiň töwellasy bilen Garagoýunlylar bilen ylalaşýar. Oňa görä Jahanşa gyzyny Mämmede durmuşa çykarýar.

1450-nji ýylda Jahanşa Akgoýunlylaryň elinden Erzinjany alypdyr. Akgoýunly Jahangir Jahanşanyň ýokary häkimiýetini ykrar etmäge mejbur bolupdyr (1452).

Jahanşa Şahruhyň mirasdary hökmünde orta çykan Baýsuňgur ogly Babyryň Garagoýunlylaryň öňküsi ýaly teýmirilere tabyn bolmalydygy we salgyt tölemelidigi baradaky talabyny ret edipdir. Ogly Pir Pudagy Eýrana - teýmirileriň garşysyna ýörişe ugradypdyr. Pir Pudak Reý, Şiraz, Yspyhan şäherlerini Garagoýunlylara tabyn edipdir. Jahanşa ol ýerleriň edarasyny Pir Pudaga, Yrag’y-Ajamy (Yragyň türki ilatly bölegi) bolsa kiçi ogly Muhammet Mürzä beripdir.

Jahanşa gudasy, Akgoýunly hökümdary Jahangire (Jahangir gyzyny Jahanşanyň ogluna durmuşa çykarypdyr) Uzyn Hasana garşy göreşde kömek beripdir. Emma Diýarbekiriň golaýynda bolan söweşde Uzyn Hasan Jahanşany ýeňipdir (1457).

Teýmirileriň gowşamagyndan peýdalanan Jahanşa Horasana ýörişler gurapdyr. Ilki bilen Damgany, Semnany, Reýi, Gürgeni eýeläpdir (1458). Maşat, Nyşapur, günbatar Horasan Garagoýunlylaryň tabynlygyna geçipdir. Jahanşa Teýmirileriň Horasandaky paýtagty Hyrady hiç hili garşylyksyz ele geçiripir. Horasana häkim bolan Jahanşa teýmirileriň Mawerenahrdaky häkimi Abu Seýidiň garşysyna ýörişe taýynlanypdyr. Pir Pudak 18 müň atlysy bilen kakasynyň ýanyna gelipdir. Emma beýleki ogly Hasan Alynyň Töwrizde özüni soltan diýip yglan etmegi Jahanşany bu ýörişden el çekmäge mejbur edipdir. Jahanşanyň beýleki ogly Pir Pudak hem soň gozgalaňçy Hasan Alynyň tarapyna geçipdir. Jahanşa ýanyna beýleki ogullary Muhammedi, Ýusuby, Abulkasym Mürzäni alyp, pitneçi şazadalary jezalandyrmak üçin Bagdady gabapdyr (1465). Gabaw uzaga çekensoň, şäheriň halky boýun egipdir. Jahanşa käbir emirleriniň gyjalatyna gulak gabardyp, aman dilänem bolsa, ogly Pir Pudagy öldürdipdir. Türk alymy Faruk Sümeriň «Akgoýunlylar» kitabynda ýazmagyna görä, muny eşiden duşmany Uzyn Hasan ataly-ogul Jahanşany we Pir Pudagy göz öňünde tutup: «Ikidi, bir boldy, ýigitdi, pir boldy» diýipdir. Gozgalaňçy Hasan Aly Maku galasyna tussaglyga iberilipdir.

Jahanşa esasy garşydaşy — Akgoýunly hökümdary Uzyn Hasan bilen birnäçe gezek çaknyşypdyr. Şolaryň birinde — 1467-nji ýylyň Sanjar aýynyň 10-nda Jahanşa öldürilipdir. Jahanşanyň hazynasyny ele geçiren Uzyn Hasan onuň mirasdar ogly Muhammet Mürzäni öldürdip, beýleki ogly Ýusubyň gözlerini oýdurypdyr.

63 ýaşynda öldürilen Jahanşanyň jesedi Töwrizde jaýlanypdyr. Şol döwrüň taryhçysy Abdyrazzak Samarkandy Jahanşanyň adyl, kuwwatly soltan bolandygyny ýazypdyr. Jahanşa yslam dininde bölünişijilik akymy bolan hurufileri Töwrizde toplap, öldürdipdir.

Jahanşa alymlara we şahyrlara hormat goýan hökümdar bolupdyr. Onuň özem «Hakyky» lakamy bilen şygyrlar ýazypdyr. Jahanşa Töwrizde mermer daşyndan haşamladyp, owadan Gökmedresäni bina etdiripdir. Onda ders beren meşhur alym Jelaleddin Dewwany pars dilindäki «Risaleý’i-Huruf» eserini Jahanşa bagyşlapdyr. Şeýh Şüjaeddin b.Kemaleddin Kermany «Hadykat’ül-Mearif» eserini Jahanşa sowgat beripdir.

Jahanşanyň Farruhzat, Abulkasym, Abu Ýusup, Muhammet, Hasan Aly, Pir Pudak atly alty ogly bolupdyr. Ýerine ogly Hasan Aly hökümdar bolupdyr. Jahanşadan soňra Garagoýunly türkmenleriň döwleti dargap başlapdyr.

JELALEDDIN MEŇBURUN (131, 132, 171, 228, 233, 275) — Köneürgenç türkmenleriniň döwletiniň iň soňky hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1220-1231). Jelaleddin Meňburun Alaeddin Muhammediň türkmen aýaly Aýçiçekden bolan uly ogludyr.

Soltan Muhammet 1215-nji ýylda Owganystanyň Gur we Gazna etraplaryny boýun egdirensoň, Jelaleddini merkezi Gazna hasaplanýan Gur, Hyrat, Garçystan we Seýistan ülkelerine mälik edip, wezirligine Şyhabeddin Alp’ül Herewini belläpdir. Emma soltan iň eziz gören hem-de geljegine uly ynam bildiren ogly Jelaleddini paýtagtda – öz ýanynda alyp galmagy makul bilip, agzalan welaýatlara Kerber Mälik atly emirini ýollapdyr.

Muhammet şanyň ejesi Türkan hatyn şazada Jelaleddiniň paýtagtda alnyp galynmagyna garşy bolupdyr. Onuň tagt mirasdary hukugyna eýe bolmazlygy üçin elinden gelenini edipdir. Muhammet şanyň Jelaleddini tagt mirasdary etmek isländigine garamazdan, Türkan hatynyň täsiri bilen soltanyň kaňly-gypjak aýalyndan bolan ogly Ozlag şa tagt mirasdarlygyna taýyn edilipdir. Oňa döwletiň Horezm, Horasan we Mazenderan ýaly möhüm welaýatlary bölünip berlipdir.

Emma taryh ähli zady başgaça çözüpdir: ýurdunyň köp bölegini mongol ordalary harap edensoň, Hazar deňziniň Abesgun adasyna özüni atan Muhammet şa ölüm ýassygynda ýatan pursaty ogullary Jelaleddini, Ozlag şany we Ak şany ýanyna çagyrypdyr. Özüniň Ozlag şanyň tagt mirasdary bolmalydygy baradaky atalyk ähdini (weliäht) üýtgedýändigini aýdypdyr. «Meniň mongollarda galan arymy diňe Jelaleddin oglum alyp biler, siziň hemmäňiz oňa boýun egmelisiňiz!» diýip, öz gylyjyny onuň biline dakypdyr. Bu Jelaleddiniň kanuny ýagdaýda tagt mirasdary bolandygyny aňladýardy.

Doganlary bilen Horezme tarap ugran Jelaleddine Gürgenje baryp, häkimiýeti öz eline almak nesip etmändir. Paýtagtda gypjak serdarlarynyň gozgalaň turzandygyny eşiden soltan atynyň jylawuny Horasana tarap öwrüpdir. Onuň mongollar bilen ilkinji çaknyşygy 1221-nji ýylda Nusaýyň golaýynda bolupdyr. Jelaleddin şu ýerde özüniň 300 adamlyk kiçijik ýygyny bilen 700 adamly mongol ordasy bilen çaknyşyp, ajaýyp ýeňiş gazanypdyr. Jelaleddiniň mongollaryň üstünden gazanan bu ilkinji ajaýyp ýeňşi hakda soltanyň ömür beýanyny ýazan Muhammet an-Nesewi öz ýazgylarynda «Jelaleddiniň gylyjy mongollaryň ganyna boýalan, olaryň göwrelerini para-para edip oýnan ilkinji musulman gylyjy boldy» diýip ýazypdyr.

Bu ýeňişden soň Jelaleddin Nyşapur we Bust şäherleriniň üsti bilen Gazna gelipdir. Gaznanyň halky ony uly hormat bilen garşylapdyr. Murgabyň ýokary akymlarynda oňa Merwiň öňki häkimi – türkmen serkerdesi Han Mälik 40 müň goşuny bilen, türkmen hany Seýfeddin Bugrak hem 40 müň adamly goşuny bilen goşulypdyr. Gaznada bolsa Jelaleddine doganoglany Emin al-Mülk we serkerde Demir Mälik birigipdir. Garlyk türkmenleriniň hany Azam Mälik we owganlaryň goşunbaţysy Muzaffar Mälik hem Jelaleddin soltana wepalydygyna kasam edipdirler.

Özüne birigen güýçler bilen bilelikde Jelaleddin uly goşunly bolupdyr. Ol esasy güýçlerini Perwanada galdyryp, Toharystandaky Weliýan galasyna hüjüm edipdir. Bu galany mongol serkerdeleri Tetejük we Molghor gabapdy. 1221-nji ýylyň tomsunda bolan söweşde Jelaleddiniň güýçleri mongol goşunynyň öňçülerinden müň adamy öldüripdirler. Mongol goşunynyň galan bölegi derýanyň aňyrsyna geçip, köprini ýykyp, zordan halas bolupdyr.

Weliýanyň eteginde mongollaryň ýeňilendigini eşiden Çingiz han Jelaleddiniň üstüne Şygy Kutlugyň ýolbaşçylygynda uly ýygyn ýollapdyr. Bu gezek mongol goşuny türkmenler bilen Gaznanyň golaýyndaky Perwana galasynda duşuşypdyr. Jelaleddiniň goşunynyň sag ganatyna Emin Mälik, sol ganatyna Seýfeddin Bugrak, merkezine bolsa Jelaleddiniň özi ýolbaşçylyk edipdir. Agşama çenli dowam eden gazaply çaknyşykda taraplaryň hiç birem artykmaçlyk gazanyp bilmändir. Mongollar gije boş atlaryň üstüne adam sypatyna çalym edýän garantgylary oturdypdyrlar. Ertesi irden muny gören türkmenleriň käbir goşunbaşylary «mongollara goşmaça kömek gelendir» diýip düşünipdirler. Serkerdeler bilen geçiren mejlisinde Jelaleddin goşunyň yza çekilmegi barada öňe sürlen teklibi düýbünden ret edipdir. Mongollaryň hüjümi bilen söweş täzeden başlanypdyr. Mongol goşununa garşy türkmenleriň sol ganaty ýaý okuny ýagdyryp, duşmanyň öňe süýşmegine ýol bermändir. Jelaleddin dowullaryň çalnyp, söweş tebilleriniň kakylmagyny, atlara münüp, hüjüme geçmegi emr edipdir. Söweşde mongollar ýeňlip, ýaraglaryny taşlap gaçypdyrlar. Türkmenler şol gezek mongollaryň 45 müň adamly goşunyny çym-pytrak edipdirler. Mukaddes Ruhnamada Jelaleddiniň mongollary uly ýeňlişe sezewar edişi barada şeýle diýilýär: «Jelaleddin mongol basybalyjylaryna garşy gaýduwsyz söweşip, mertligiň ajaýyp nusgasyny görkezipdir. Ol mongollaryň ýeňilmezekligi hakyndaky toslamany ýalana çykaryp, olary ilkinji gezek uly ýitgä we ýeňlişe sezewar edýär» (131).

Ykbalyň oýny Perwananyň golaýyndaky ýeňşiň netijesini Jelaleddiniň güýjüniň berkemegine däl-de, tersine onuň gowşamagyna sebäp bolar ýaly edipdir. Olja paýlaşylanda serkerdeleriň arasynda dawa ýüze çykyp, ol hem goşunyň bölünmegine getiripdir. Dürli tire-taýpalardan düzülen Jelaleddiniň goşunynda agzybirlik bolmandyr. Bu bolsa, «Il aglak bolsa, doňuz depä çykar» diýlişi ýaly, mongollaryň türkmenleriň agzalalygyndan peýdalanmagyna getiripdir.

Çingiz han öz goşunynyň garşydaşyndan ýeňilmegini jogapsyz galdyryp biljek däldi. Ykjam taýýarlykdan soň ol özüniň esasy garşydaşy Jelaleddin Hind derýasynyň boýunda duşuşypdyr. Mongol goşuny Jelaleddiniň agzalalyk sebäpli gowşan goşunyny gabawa salypdyr. Güýjüniň azdygyna garamazdan, Jelaleddin gaýduwsyzlyk bilen söweşe girişipdir. 1221-nji ýylyň Sanjar aýynyň 24-inde Hind derýasynyň boýundaky Nilýap geçelgesiniň ýanynda bolan bu jeňde Jelaleddin birbada üstünligem gazanypdyr. Hatda Çingiz hanyň özem atyna münüp gaçypdyr. Emma hilegär Çingiziň ätiýaçdaky 10 müň atlysyny söweşe salmagy söweşiň ykbalyny onuň peýdasyna çözüpdir. Mongollar Emin Mäligiň ýolbaşçylygyndaky sag ganata hüjüm edip, ony kül-peýekun edipdirler. Çingiz han Jelaleddini diri tutmagy buýrupdyr.

Jelaleddin pelegiň bu namart oýnunda özüniň utulandygyny duýupdyr. Dar ýerde bolan gazaply söweşiň netijesinde mongollar Jelaleddiniň goşunlaryny derýanyň kenaryna gysyp getiripdirler. Ýeňlenini mertlerçe boýun alan Jelaleddin kenarda duran ejesini, aýalyny we haremhanasynyň ähli agzalaryny diriligine derýa oklamagy buýrupdyr. Soltan olaryň mongollaryň eline düşüp, namysynyň depeleneninden, däli derýada gark bolanyny müň paý gowy görüpdir. Enesi Türkan hatyn bilen bilelikde mongollara ýesir düşen uýasy Hansoltanyň ykbaly onsuzam onuň dagly ýüregini para-para edip durdy.

Emma Jelaleddiniň ýedi ýaşly oguljygy duşmanyň eline düşüpdir. Atasy garadan gaýtmaz, duşmanyň ýüzüne hyýrsyz garap duran bu mert oglanjygyň ýetişäýse özüniň tohum-tijini aman goýmajakdygyna düşünen Çingiz han ony derrew öldürdipdir. Daş-töweregini duşman alan, bir tarapy hem kert gaýa bolan ýagdaýda soltan halas bolmaga umydynyň galmandygyna göz ýetiripdir. Duşmandan aman dilemek ýa-da onuň eline diri ýesir düşmek Jelaleddin ýaly türkmen ismli mert ärleriň işi däldi. Şonuň üçinem ol keremli Alladan medet isläp, atyny gaýadan derýa oklapdyr. Jan süýji bolansoň, töweregindäki nökerleri hem halas bolmak üçin, onuň hereketini gaýtalapdyrlar. Jelaleddin sag-aman derýanyň aňyrky kenaryna geçip, Çingiz hana garap, ýumrugyny düwüpdir. Jelaleddiniň gahrymançylygyny gören, Çingiz han öz gözügidijiligini we duşmanyna bolan pynhan buýsanjyny daşyna çykaryp, öz ogullaryna: «Görüň, anha, atasynyň hakyky ogly şeýle bolmalydyr!» diýipdir. Mukaddes Ruhnamada Jelaleddiniň bu şowsuzlygy barada «...Çingiz hany mert söweşe çagyrýar. Emma goşundaky agzalalyk gaýduwsyz türkmen soltanyny arzyly maksatlaryna gowşurmaýar» diýlip bellenýär (131).

Jelaleddin 1225-nji ýylda Töwrizi, Ermenistanyň paýtagty Dwin şäherini eýeläp, birleşen gürji-ermeni goşunyny derbi-dagyn edipdir. Jelaleddin mongollara garşy bilelikde göreşmegi teklip edip, gürjilere ilçi ýollapdyr. Emma gürji şazada aýaly Rusudan Jelaleddiniň teklibini ret edipdir. Jelaleddin 1226-njy ýylyň Nowruz aýynyň 10-ynda Tbhis (Tbilisi) şäherini eýeläpdir. Ol soňam Gürjüstana birnäçe ýörişleri gurapdyr.

Bütin Eýrany öz golastyna alansoň Jelaleddin Häzirbegjany özüne tabyn edipdir. Ol Töwrizi öz guran döwletiniň paýtagty edipdir. Jelaleddin demirgazyk-günbatar Eýranda mongollara garşy göreşini dowam etdiripdir. 1227-nji ýylda ol Reýiň we Yspyhanyň golaýynda olary ýeňipdir.

1228-nji ýylyň Alp Arslan aýynda Yspyhanyň golaýynda bolan söweşde mongollardan ýeňlensoň Jelaleddin soltan Hemedana çekilipdir. Mongollara garşy göreşde yslam döwletleriniň arasynda goldawsyz galan Jelaleddin öz gylyjyny bularyň garşysyna hem götermäge mejbur bolupdyr. 1228-nji ýylda Jelaleddiniň garşysyna Rum seljuklarynyň soltany Alaeddin Keý Kubat, Müsür soltany Eşref, kilikiýa-ermeni patyşasy Getum Birinji bilelikde çykyş edipdirler. Ýerewanyň golaýynda bolan söweşde Jelaleddin ýeňlipdir.

1231-nji ýylyň Alp Arslan aýynda mongollar Bargiri-Ahlat ýolundan inip, Dijle köprüsiniň kenarynda Jelaleddiniň güýçlerini kül-peýekun edipdirler. Jelaleddin özüni yzarlaýan mongollardan gutulmak üçin Meýýafarykin etraplaryna gaçypdyr. Gürjüstanyň geçmesi kyn dag geçitleriniň birinde kürtler Jelaleddini öldüripdirler. Görogly begiň Ýyldyz dagynda gowakda öldürilip, mazarynyň nirededigi mälim bolmaýşy ýaly, Jelaleddin hem dag gowagynda öldürilýär we jaýlanan ýeri nämälim bolmagynda galýar.

Halk birbada soltanyň ölümine ynanmandyr. Ol barada halk arasynda dürli rowaýatlar ýaýrapdyr. Muhammet’an-Nesewiniň ýazmagyna görä, «soltanyň (Jelaleddiniň – awt.) ölümi bütin Älemi ýetim galdyrypdy». Baştutansyz galan nökerler çar tarapa pytrapdyrlar. Olaryň bir bölegi Müsüre baryp, ol ýerdäki Memluk döwletini gurupdyrlar. Ine şunuň bilen özi soltanam bolsa köşkde ýaşaman, günlerini çadyrda, onda-da gara çadyrda ýaşap geçen bir ynsanyň ömür tanapy pajygaly kesilýär.

Mukaddes Ruhnamada Jelaleddiniň bütin yslam dünýäsiniň taryhyna iň mert, iň batyr hökümdarlaryň biri bolup girendigi nygtalýar (228).

JELALEDDIN RUMY (23) — XIII asyr türkmen-türk nusgawy edebiýatynyň wekili. Horasanyň Balh şäherinde 1207-nji ýylyň Ruhnama aýynyň 30-ynda Muhammet Bahaeddin Welediň maşgalasynda dünýä inýär.

Jelaleddiniň kakasy ylymly, abraý-paýhasly adam bolupdyr. Onuň Seljuk hökümdarlaryna, Köneürgenç türkmenleriniň soltanlaryna maslahat berendigine şaýatlyk edýän maglumatlar bize gelip ýetipdir.

Ýaşajyk Jelaleddin atasynyň ýolundan, atasynyň aýak yzlaryny yzarlap ulalýar. Döwrüň uly adamlarynyň biri bolan Abu-Bekir Sarahsynyň ýakyn garyndaşy Jelaleddiniň ejesidir diýen maglumatam bar.

Olaryň maşgalasy, dürli sebäplere görä, Rumustana tarap göç edýär. Olaryň Balhdan gaýdyp, Bagdatda, Erzinjanda bolanyny, Mekgä zyýarat edenlerini, Malatyýada dört ýyl, Garamanda ýedi ýyl oturandyklaryny çeşmeler habar berýär. Soňra soltan Alaeddin Keýkubat I-niň çakylygy bilen Konýa, ýagny paýtagta çagyrylypdyr. «Soltan öz tagtyny akyldarlaryň soltany Bahaeddin Welede hödürledi» diýen ýazgy hem bar.

Bu döwürde Konýa dürli dinleriň, pelsepeleriň, dilleriň gatnaşykly şäheri ekeni. Gadymy ýunan pelsepeleriniň, hristianlygyň taryhy göniden-göni ýunan dili arkaly öwrenmek Jelaleddin üçin täze mekdep bolýar. Şonluk bilen onuň bilýän dilleriniň sany dörtden aşýar: türki, parsy, arap, ýunan… ol şol dillerde goşgular ýazýar. Atasy aradan çykandan soň, halaýyk Jelaleddiniň öne çykmagyny, atasynyň ornuny tutmagyny isleýär. Jelaleddin bu teklibi kyn göre-göre kabul edýär. Atasyna hem sapaklar berip, halypalyk eden Burhaneddin Muhakkyky Termezi Jelaleddin Rumynyň hem mugallymy, şeýhi bolýar.

Möwlana Jelaleddin Rumydan «Mesnewi», «Mejalis-i seba», «Mektubat», «Diwan-i Kebir», «Fihi mafih» ýaly eserler ýadygärlik galypdyr. Bu eserleriň aglabasy parsça ýazylypdyr. Şahyr öz eserlerinde inçe duýgyny, pikir syzmany, düşünjeden ileri tutýar. Ol ynsanda esasan iki sypata köp ähmiýet berýär: umytlylyk hem kiçigöwünlilik. Umytly adamyň hatda söwütdenem hurma miwesini iýip biljegine ynamy bar. Bu pikiriň aňyrsynda umytlylyk duýgysyny terbiýelemek ýoly ýatyr. Jelaleddin Rumynyň näme zatlary ündändigine onuň mesnewilerinden alnan käbir mysallar hem şaýatlyk edýär:

«Men-menlikden gutulanlara gögem sejde eder, aýam, güneşem».

«Adalat — her bir zady laýyk ornuna goýmakdyr. Aýakgap —aýagyňky,  telpek başyňkydyr».

«Bilimli adam älemlere rehmetdir, bütin älem-jesetdir, bilim-jandyr. Söýgi hem bilimiň netijesidir».

Söhbet bardyr, gylyja meňzär: bossany, ekini gyş kibi keser-çapar. Söhbet bardyr, güýze meňzär: her ýanda sangysyz miweler bitirer».

«Men dünýäden ötemsoň, mazarymy toprakdan gözlemäň, öz köňlüňizden tapyň».

Möwlana Jelaleddin Rumy 1273-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 17-sinde aradan çykypdyr.

JEMALEDDIN MUHAMMET (118, 119) – Böri türkmenleriniň Damaskdaky atabegliginiň hökümdary. Ol Täjilmülk Börüniň ogludyr.