KAZY BURHANEDDIN AHMET (111, 239) — türkmenleriň Siwas we Kaýsary sebitlerinde 1381-1398-nji ýyllar aralygynda dowam eden begligini esaslandyryjy. Ol 1345-nji ýylda Kaýsaryda doglupdyr. Onuň kakasy Şemsetdin Mämmet Kaýsarynyň kazysy bolupdyr. Bu nebere oguzlaryň Salyr boýundan gelip çykandyr. Burhaneddiniň atasy Mämmet Horezmden göçüp, Anadolynyň Kastamonu sebitine (Gara deňziniň günorta kenarlary) gelipdir.

Burhaneddin 4-5 ýaşlaryndan başlap bilim öwrenmäge başlapdyr. Gysga wagtda arapça, parsça ýazmagy we okamagy öwrenipdir. Ol Şamda we Müsürde beýik ylym adamlaryndan sapak alyp, özüniň ylym derejesini artdyrypdyr. Burhaneddin Ahmet 1364-nji ýylda Kaýsarynyň kazylygyna bellenipdir. Ol Kaýsaryny edara edýän Eretnaogullary begi Gyýaseddin Mämmediň gyzyna öýlenipdir.

Kazylygy bilen birlikde özüni syýasy sahnada hem görkezip başlapdyr. Eratna begliginiň gowşamagyndan peýdalanyp goňşy Garamanogullary Kaýsaryny olaryň elinden alypdyr. Emma Burhaneddin Ahmet Kaýsaryny Garamanogullarynyň elinden yzyna alypdyr. Bu hyzmaty üçin Eratna begi Aly beg ony 1375-nji ýylda öz wezirligine belläpdir. Eratna begliginiň ýykylmagy bilen 1381-nji ýylda Kazy Burhanneddin Ahmet Siwasda özüni hökümdar diýip yglan edipdir. Adyna hutba okadypdyr, teňňe zikgeledipdir. Burhaneddin Ahmet Yrakdaky, Şamdaky we Anadoludaky musulman döwletlerine ilçi ýollap, öz hökümdarlygyny ykrar etmekleri barada namalar gönderipdir.

Kazy Burhaneddin Ahmediň Müsürdäki Memluk türkmenleriniň soltanlygy bilen gatnaşyklary dostana ýagdaýda bolmandyr. Sebäbi ol memluklaryň elinden Malatyýany alypdyr. Memluklaryň şäheri yzyna gaýdyp almak synanyşygy şowsuz tamamlanypdyr (1389). Kazy Burhaneddin Ahmet Çorumuň golaýyndaky Kyrkdilim diýen ýerde bolan söweşde Ýyldyrym Baýezidiň ýolbaşçylygyndaky Osman türkmen goşunyny ýeňipdir (1391). Kyrkdilim söweşinde gazanan ajaýyp ýeňşi Kazy Burhaneddin Ahmediň şöhratyny Anadola hasam ýaýypdyr. Ol Kastamonu saparynyň netijesinde öň osmanlara tabyn bolan käbir ýerleri özüniň gol astyna alypdyr.

Şu ýeňişleriň yzysüre Kazy Burhaneddin Ahmediň yzly-yzyna iki oglunyň ölümüniň bagyr awusyny çekendigini bellemegimiz gerek.

Kazy Burhaneddin Ahmet Teýmirleňe garşy gazaply göreşen türkmen serkerdesidir. Ol Teýmirleňe garşy bileleşigi döretmek üçin Müsürdäki memluk türkmenleriniň soltany Berkuk, Osman türkmenleriniň soltany Ýyldyrym Baýezit, Altyn Ordanyň hany Togtamyş han bilen gepleşikler geçiripdir. Teýmirleň Hasangalanyň Çopan köprüsi diýen ýerine gelende bu dörtler bileleşiginiň garşysyna durup bilmejekdigine düşünipdir. Olary ýeke-ýekeden dargatmagyň amatlydygyny bilip, ilki Togtamyşyň üstüne gidipdir.

Kazy Burhaneddin Ahmet Teýmirleňe boýun egen türkmen beglerini sylap goýmandyr. 1394-nji ýylyň ýazynda şeýle beglikleriň biri bolan Garamanogullarynyň üstüne ýöriş edipdir.

Akgoýunly türkmenleriň hökümdary Gara Ýülük Osman öz doganlaryna garşy göreşde Kazy Burhaneddin Ahmediň hyzmatyna giripdir. Ol Burhaneddiniň iň bir ynamdar emirleriniň birine öwrülipdir. Emma Gara Ýülük Osman bilen Burhaneddiniň aragatnaşyklary ýaramazlaşypdyr. Onuň sebäpleri barada çeşmelerde gapma-garşy maglumatlar bar. Gepiň gysgasy 1398-nji ýylda Siwasyň golaýynda gije bolan söweşde Osman beg Burhaneddini öldüripdir.

Kazy Burhaneddiniň gubury Siwas şäherindedir. Ömrüniň köp bölegi ýörişlerde geçendigi sebäpli Burhaneddine «Abul Fath» lakamy berlipdir. Çeşmelerde Kazy Burhaneddin alym, adyl soltan, sylag-hormatyň eýesi hasaplanýan, çydamly, alymlary goldaýan adam hökmünde suratlandyrylýar: «Ulamalar bilen söhbetdeşlik etmekden lezzet alýardy. Hepdede üç gün — Baţgün, Sogapgün, we Anna günleri ylmy söhbetleri gurardy».

Kazy Burhaneddiniň ölüm habary Hindistanda ýörişde bolan Teýmir Agsaga-da ýetipdir. Esasy duşmanynyň biriniň aradan aýrylandygyna begenen Agsak Teýmir derhal Anadola tarap ümzügini öwrüpdir. Teýmire Kazy Burhaneddiniň näderejede kuwwatly bir hökümdardygyny şeýle habar beripdirler: «Burhaneddin hiç haçan öz duşmanlarynyň özüne garşy birleşmegine mümkinçilik bermändir». Erzinjan häkiminiň 5 müň, Garamanogullarynyň 10 müň, Niksar begi Mahmyt Çelebiniň 6 müň, Bafra emiriniň 2 müň, mongollaryň, Diýarbekir we Şam türkmenleriniň 20 müň adamly goşuny bilen garşysyna çykanda-da onuň özüni nähili gorap bilendigi Teýmiri üýşendiripdir.

Kazy Burhaneddin Ahmet ýogalansoň onuň guran begliginiň möhüm ähmiýetli Tokat, Niksar, Siwas we Kaýsary şäherleri Osman türkmenleriniň döwletiniň golastyna geçipdir.

Kazy Burhaneddin Ahmet merkezi häkimiýeti güýçlendiren türkmen hökümdarydyr. Özüne garşy çykanlaryň gozgalaňyny basyp ýatyrmak üçin ol merkezde güýçli goşun saklapdyr. Ömrüniň köp böleginiň söweşlerde geçendigine garamazdan, gurluşyk işlerini-de ünsden düşürmändir. Turhalda, Erzinjanda, Niksarda, Kyrşehirde galalar, metjit-medreseler saldyrypdyr.

Kazy Burhaneddin hökümdar, serkerde bolmak bilen bilelikde «Siwasly» lakamy bilen goşgy ýazan meşhur türkmen şahyrydyr. Edebiýatçy alym Abdyrahman Mülkamanow «Burhaneddiniň söz sungaty» /«Edebiýat we sungat», 2001ý. Nowruz aýynyň 16-sy/ atly makalasynda bu barada şeýle ýazýar: «Ussat şahyr şygyrlar ýazanda, halkyň dil baýlygyna, sözüň gudratyna uly sarpa goýupdyr. Sözleriň açyk-ýapyk bogunlarda gelişlerine, olaryň sazlaşygyna, çekimsiz sesleriň öz orunlaryny tapmagyna, gaýtalanýan sözleriň-sesleriň biri-birini güýçlendirişine uly üns beripdir. Şahyr şygra girýän sözleriň ýakyp-ýandyryjy bolmalydygyny nygtapdyr. Her sözüň, her jümläniň hyjuw bilen gaýnap durmagyny gazanypdyr. Şahyryň eserleriniň ýene bir özboluşly tarapy tejnisler (omonimler) ýa-da söz oýnatmalary bilen bezelenligidir».

KEMINE (189, 296) — Türkmen nusgawy edebiýatynyň meşhur wekili (ýaşan ýyllary 1770-1840). Mämmetweli Kemine Saragtda doglupdyr. Ol ilki Saragtda, soň Maryda, köplenç Hywada bilim alýar. Medreselerde türkmen, pars we arap taryhyny, medeniýetini we edebiýatyny öwrenýär. Şabende, Talyby we Mollanepes ýaly şahyrlar Keminäniň dostlary we pikirdeşleri bolupdyr. Ol Magtymgulynyň edebi mekdebiniň dowamçysydyr. Onuň döredijiliginde paş ediji şygyrlar esasy orun tutýar. Keminäniň adyny eşidende türkmen ýylgyranyny duýman galýar. Onuň Welmämmet atly ogly şahyr bolupdyr. Keminäniň nesilleri Murgap jülgesinde ýaşaýarlar.

KERMAN ŞA (114) — Seljuk türkmenleriniň Kermandaky döwletiniň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1073-1074). Ol Gara Arslan Gurduň ogludyr. Kakasynyň ölüminden soňra Kerman seljuklarynyň döwletiniň başyna geçen Kerman şanyň hökümdarlygy bir ýyla golaý dowam edipdir.  

KUTBEDDIN ILGAZY II (124, 125) — Artykly türkmenleriň Mardin şahasynyň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1176-1184). Ol Nejmeddin Alpyň oglydyr. Ilgazy II-niň döwründe Eýýubylaryň Artyklylara howp salmagy güýçlenipdir. Salahaddin Eýýuby Harran, Habur, Dara, Nusaýbin ýaly merkezleri eýeläpdir. Ilgazy II Eýýubylaryň howpuna garşy Rum seljuklarynyň soltany Gylyç Arslan, Ermenistandaky türkmen şasy Sökmen II, Artyklylaryň Kaýfdaky hökümdary Nureddin Muhammet bilen birleşipdir. Ilgazy II-den soň onuň ogly Hüsametdin Ýawlak Arslan Mardinde hökümdar bolýar.

KUTBEDDIN MAUDUD (120, 121) — Zeňňi türkmenleriniň atabegliginiň Mosuldaky şahasynyň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1149-1170). Ol agasy Seýfeddin Gazy I ýogalansoň Mosul atabegliginiň başyna geçipdir. Emma Nureddin Mahmydyň atabeg bolmagyny isleýän Sanjaryň häkimi Şemseddin Muhammet oňa bu şäheri tabşyrypdyr. Maudud oňa garşy herekete geçse-de, ylalaşyk gazanylypdyr. Nureddin Sanjary agasyna berip, onuň ýerine Hymsy we Rakkany alypdyr. Olar 1164-nji ýylyň Alp Arslan aýynda Harymda haçparazlary ýeňipdirler. Bu ýeňşiň gazanylmagynda Zeýneddin Aly Kuçugyň serkerdeligindäki Mosul esgerleriniň hem paýy bolupdyr. Kutbeddin Maudud 1170-nji ýylyň Ruhnama aýynyň 6-synda aradan çykypdyr. Ýerine ogly Seýfeddin Gazy II geçipdir. Astronomiýaçy alym Myzaffar b.Muhammet el-Tell A’fary özüniň düzen ýylnamasyny (kalendar) Kutbeddin Maududa bagyslapdyr.

KUTBEDDIN MÄLIK ŞA II (115) — seljuk türkmenleriniň Rumdaky döwletiniň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1188-1192). Ol Gylyç Arslan II-niň ogludyr. Garrap, haldan galan Gylyç Arslan II 1188-nji ýylda döwletiniň welaýatlaryny 11 sany oglunyň arasynda paýlapdyr. Kutbeddin Mälik şa II-ä Siwas we Aksaraý ýetipdir.

Anadoludaky seljuk döwletiniň gowşaýan pursadynda german imperatory Friderih Barbarossanyň baştutanlygynda III haçly ýörişi başlapdyr (1190). Haçparazlar Edirnede mahaly Gylyç Arslanyň we ogly Mälik şa II-niň ilçisi bu ýere gelipdir. Barbarossa Gylyç Arslan bilen köne dostlugynyň hatyrasyna onuň bilen ylalaşyk baglaşypdyr. Oňa laýyklykda haçparazlar Anadoludan erkin geçip gitmelidi we öz pullaryna seljuklardan azyk we beýleki ätiýaçlaryny satyn almalydy. Haçparazlar Alaşehir we Deňizli etraplaryndan seljuk topraklaryna giripdirler. Ilkibada haçparazlar bilen ylalaşykly alyş-çalyş etse-de, Akşehiriň golaýynda türkmenler olaryň üstüne çozupdyrlar. Muňa jogap edip, haçparazlar Konýa girip, şäheri talapdyrlar (1190ý. Magtymguly aýy ). Esasy maksady Ierusalyma gitmek bolansoň Fredirih türkmenleriň ýaraşyk teklibini kabul edipdir. Emma ol Tarsus çaýyny geçýärkä, suwa gark bolupdyr.

Mälik şa II garran kakasyny ýanyna alyp, beýleki doganlarynyň garşysyna ýörişler gurapdyr. Gylyç Arslan pursadyny tapyp beýleki ogly Soltanşanyň, soňra Gyýaseddin Keý Hysrowyň ýanyna gaçypdyr. Ol ölmeziniň öň ýanynda Gyýaseddini tagt mirasdary diýip yglan edipdir.

KUTBEDDIN MUHAMMET (I) (143) — Gurly türkmenleriniň döwletiniň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1066-1099). Kutbeddin Muhammet Gaznaly köşgi bilen dostana gatnaşyklarda bolupdyr. Ýerine Kutbeddin Hasan geçipdir.

KUTBEDDIN MUHAMMET (II) (132, 227-228) — Köneürgenç türkmenleriniň döwletiniň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1097-1128). Ol Anuş hökümdaryň ogludyr. Seljuk soltany Berkýaryk Kutbeddine «Horezmşasy» derejesini berip, ony Horezmi dolandyrmaga ygtyýarly edip belläpdir. Merwde oňat bilim alan, alymlara, din wekillerine goldaw beren Kutbeddin Muhammet seljuk soltany Sanjara (1118-1157 ý.) wepaly gulluk edipdir. Emir Muezziniň oňa bagyşlanan bir eserinde onuň «Jemaleddin» lakamyny göterendigi, soltan Sanjaryň ýanynda ygtybarly bir döwlet işgäridigi nygtalýar. Kutbeddin aradan çykansoň Köneürgenç türkmenleriniň döwletiniň başyna ogly Atsyz geçipdir.

KUTBEDDIN MUHAMMET (III) (120, 121) — Zeňňi türkmenleriniň atabegliginiň Sanjardaky şahasynyň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1197-1219). Ol Imadeddin Zeňňi b. Maudydyň ogludyr. Kutbeddin atabegligiň Mosul şahasynyň hökümdary Nureddin Arslan şa I bilen duşmançylykly ýagdaýda bolupdyr. Öz tarapyna Muzaffareddin Gökbörüni, Artykly hökümdary Nureddin Mahmydy, Jeziräniň hökümdary Muyzeddin Sanjar şany çeken Kutbeddin Nureddin Arslan şa I-ni ýeňmegi başarypdyr (1204ý. güýzi). Eýýuby hökümdary Mälik el-Adyl Kutbeddine diňe Sanjary galdyryp, onuň elindäki beýleki şäherleri alypdyr.

KUTBEDDIN SUKMAN II (124, 125) — Artykly türkmenleriň begliginiň Kaýf şahasynyň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1185-1200). Ol Nureddin Muhammediň ogludyr. Kutbeddin Sukman II Salahaddin Eýýuby ýogalansoň (1193) Artyklylaryň Eýýubylaryň eline geçen ýerlerini gaýdyp almaga çalyşypdyr. Sukman II özünden soň dogany Nasreddin Mahmydyň hökümdar bolmagyny islemändir. Uýasyny memlük şazadasy Aýaza durmuşa çykaryp, giýewsini mirasdar diýip yglan edipdir. Sukman II ölensoň serkerdeler Aýazy ykrar etmän, Nasreddin Mahmydy tagta çykarypdyrlar.

KUTBUDDIN AÝBEG (233-234) — Delidäki türkmen soltanlygynyň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1206-1210 ). Mukaddes Ruhnamada nygtalyşy ýaly, Kutbuddin Aýbeg asly türkmenistanly türkmenlerdendir.

Aýbeg kiçijik mahaly Nyşapuryň kazysy Fahreddin Abdyleziz tarapyndan satyn alnyp, ondan sowat öwrenipdir. Ykbalyň emri bilen Aýbeg Gurlaryň köşgüne düşýär. Aýbeg basym hökümdar Muizziddin Muhammet Gurynyň öz gözüne ilipdir. Öz başarjaňlygy bilen onuň goşunynda emir’i-ahur (athana emiri) derejesine göterilipdir. Ýeri gelende ýatlasak, Muhammet Gurynyň türk memluklaryndan ybarat goşunynda türkmenler agdyklyk edýän eken. Onuň Hindistana ýörişlerine aýratyn-da halaçlaryň işjeň gatnaşandygyny nygtamalydyrys. Muhammet Gury halaçlaryň bu hyzmatlaryny ýadyndan çykarmandyr. Özüniň esasy wagtyny Horasanda geçirmeli bolandygy üçin özüniň halaçlardan bolan gulamy Kutbeddin Aýbegi Deliniň doly ygtyýarly dikmesi edip belläpdir. Aýbeg Deliniň töweregindäki Nahrawala (häzirki Patan), Mirat, Ranthambor, Koli, Benares, Ejmir, Thankir, Gwalior ýaly galalaryň Gur häkimiýetine tabyn bolmagyny gazanypdyr. Ol Bihar we Bengal ýerlerini eýelän beýleki bir türkmen hökümdary Muhammet Bagtyýar Halajyny hem ýakyndan goldapdyr.

1206-njy ýylda Muiziddin Muhammet öldürilenden soň Aýbeg öz hökümdarlyk edýän ýerlerini garaşsyz diýip yglan edipdir. «Kutbuddin» ady bilen özüne hutba okadypdyr, öz adyna pul zikgeledipdir. Ol ilki Hindistandaky musulmanlaryň merkezi şäheri bolan Lahory soňra Hindi rajputlarynyň (harby gatlak) elinden basyp alan Deli şäherini özüne paýtagt edinipdir. Şeýlelikde Aýbeg Deli soltanlygy ady bilen taryha giren täze bir döwletiň düýbüni tutýar.

Aýbegiň hökümdarlygy gündogarda Benarese, günbatarda bolsa Multan–Owganystan geçelgesine çenli ýaýrapdyr. Aýbegiň esasy bäsdeşi Gaznanyň hökümdary Täjeddin Ýyldyz bolupdyr. Onuň Penjaby eline geçirmek umydyna ýol bermezlik üçin Aýbeg ony owgan geçitlerine tarap çekilmäge mejbur edipdir. Aýbeg 1208-nji ýylda Täjeddiniň häkimlik edýän ýerleriniň merkezi bolan Gaznany ele geçirenem bolsa, ol bu ýerde bary-ýogy 40 gün galypdyr. Sebäbi ol bu ýeriň halkynyň Täjeddiniň tarapyndadygyna düşünip, Hindistana çekilipdir.

Delä dolanyp gelenden soňra Aýbeg ylma, sungata aýratyn hormat goýup, alymlara, şahyrlara, ökde ussalara howandarlyk edipdir. Meşhur alym Fahreddin Mübärekşa bilen tanşyp, ony köşgüne çagyrypdyr. Ol Aýbegiň haýyşy boýunça Lahor kitaphanasy üçin «Taryh’i Fahreddin Mübärekşahy» eserini ýazypdyr. Deli şäherinde Kuwwat-ul-yslam atly medrese we dünýäde iň beýik sütünli Kutb-minar atly ajaýyp binany gurduryp başlapdyr. Dogry ony doly gurup gutarmanka türkmen däp-dessurlaryny jan-tenden söýen Kutbeddin Aýbeg 1210-njy ýylyň Sanjar aýynyň 4-inde atyň üstünde çöwgen oýnuny oýnaýarka atdan ýykylyp, wepat bolupdyr.

Aýbeg aradan çykan soň Deli soltanlygynyň tagtyna onuň öweý ogly Aramşa gysga möhletli oturypdyr. Onuň garşysyna çykan Şemseddin Iltutmiş 1211-nji ýylda Deli tagtyna geçip, Deli soltanlygynda ikinji türkmen şanesli bolan Şemsiler neberesiniň hökümdarlygynyň başyny başlapdyr.

KÜMÜŞ HÖKÜMDAR (115-116) — Danyşment türkmenleriniň begliginiň hökümdary. Kümüş hökümdar haçparazlara gaýtawul beren meşhur türkmen serkerdeleriniň biridir.

1097-nji ýylyň Oguz aýynyň 30-ynda Eskişehiriň golaýynda Anadoly seljuklarynyň soltany Gylyç Arslan I-niň, Danyşment Gazynyň, Kaýsarynyň emiri Hasanyň birleşen güýçleri bilen haçparazlaryň arasynda uly söweş bolupdyr. Türkmenler birbada Eskişehiri haçparazlara galdyrmaga mejbur bolupdyrlar. 1098-nji ýylda Danyşment Gazy Baýburty eýeläpdir. Şol ýyl ermeni şazadasy Gabrieliň edarasyndaky Malatýa ýöriş edipdir. Şäheri üç ýylyň ýaz aýlarynyň dowamynda gabawda saklapdyr. Danyşment Gazy Gabriele kömege gelen, Antakýanyň haçparaz şazadasy Bohemundy ýeňip, ýesir alypdyr (1100). Danyşment Gazy Gylyç Arslan bilen bilelikde Merzifon-Amasýa aralygynda bolan söweşde lombardiýalylardan, fransuzlardan, nemeslerden düzülen haçparaz goşunyny ýeňmegi başarypdyr (1101). Şeýle ýeňiş Konýanyň golaýynda hem gaýtalanypdyr. Bu ýeňişden soň Danyşment Malatýany eýeläpdir. (1107) Danyşment 260 müň dinar alyp, Bohemundy ýesirlikden boşadypdyr. Bu puluň bir bölegi özüne berilmedik Gylyç Arslan Danyşmendiň üstüne ýöriş gurapdyr. 1103-nji ýylyň Alp Arslan aýynda Maraşyň golaýynda bolan söweşde ýeňlen Kümüş hökümdaryň syýasy abraýy we güýji peselipdir. Kümüş hökümdar 1105-nji ýylda Siwasda aradan çykypdyr. Gubury Niksarda ýerleşýär. On iki sany ogly bolupdyr. Danyşment türkmenleriniň ilkinji hökümdarlary barada Anadoluda «Danyşmentnama» dessany giňden ýaýrapdyp.

KYÝASEDDIN DAWUT (114) — Seljuk türkmenleriniň Yrakdaky döwletiniň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary1131-1132). Ol Mugyseddin Mahmydyň ogludyr, Muhammet Taparyň agtygydyr, Mälik şanyň çowlugydyr.

Dawudyň gysga wagtlyk soltanlyk eden döwründe Yrak seljuklarynyň arasynda tagt ugrundaky dawalar barha güýjäpdir. Dawudyň ýerine soltan bolmak kakasynyň doganlary Kyýaseddin Masut bilen Seljukşa Bagdat halyfyndan goldaw alypdyrlar. Olar halyf al-Müsterşid Billahdan öz adyna hutba okalmagyny talap edipdirler. Halyf Yraga soltan bellemek hukugynyň Beýik seljuk soltany Sanjara degişlidigini olara ýatladypdyr.

Şu döwür barada ýazanyňda Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň «özara oňşuksyzlyklar türkmenleriň agzyny alardyp, olaryň guran döwletleriniň ýeke-ýekeden synmagyna mümkinçilik beripdir» diýen jaýdar sözleri biygtyýar ýadyňa düşýär. Öz agasynyň tagt arzuwy gözlerini gapan, döwleti berkitmegiň ýerine, ony parçalap, kiçi «hanlyjaklara» öwürmek isleýän, entek Beýik seljuk soltanynyň aýatda diridigini ýatlaryndan çykaran, paýhassyz ogullaryna soltan Sanjaryň örän gahary gelipdir. Olary özüne garşy öjükdirýän Bagdat halyfyna garşy Mosul atabegi Ymadeddin Zeňňini aýaga galdyrypdyr. Halyfyň köne duşmany Dübeýse Hille etrabyny gaýtadan ykta edip beripdir. Bu ikisi goşun toplap, Bagdada golaýlan mahaly soltan Sanjar Hemedany zabt edipdir.

Dinewer diýen ýerde soltan Sanjar 100 müň adamdan ybarat goşunyny söweş nyzamyna düzüpdir. Sag ganada Togrul bilen Kamajy, sol ganada Horezmşa Atsyzy ýerleşdirip, merkeze özi baştutanlyk edipdir. Garşydaş goşun 30 müň adamdan ybarat bolup, onuň sag ganadyna Garaja es-Saky we emir Gyzyl, sol ganadyna Baranguş Bazdar bilen Ýusup Çawuş, merkezine bolsa Masut we Seljukşa ýolbaşçylyk edipdir. 1132-nji ýylyň Magtymguly aýynyň 25-inde bolan bu gazaply söweşde soltan Sanjar ýeňiş gazanypdyr. Köp adam ýesir alnypdyr. Gaçan Masudy tutup getirden Sanjar, günäsini geçip, Genjä ýollapdyr. Togruly bolsa Yrakdaky seljuk döwletiniň soltanlygyna belläpdir. Dawudyň şundan soň hem Yrak seljuklarynyň içindäki tagt dawalaryna işjeň gatnaşypdyr (Seret: Togrul I, Kyýaseddin Masut!). Dawut Töwrizde batiniler tarapyndan öldürilipdir (1144). Taryhçy Ibn Taňryberdi onuň ölüminde Ymadeddin Zeňňiniň eliniň bardygyny çaklaýar.

KYÝASEDDIN MASUT (114) — Seljuk türkmenleriniň Yrakdaky döwletiniň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1133-1152). Ol Muhammet Taparyň ogludyr, Mälik şanyň agtygydyr.

Masut dogany Togrulyň ölüm habaryny alan badyna Hemedana gelip soltan tagtyna oturypdyr. Masut ozaly bilen özüne garşy gidip biljek güýç bolan Dawudy özüne çekipdir. Oňa öz gyzyny nikalap berip, ony özüniň mirasdary diýip yglan edipdir. Oňa Harrany we Ahlady ykta edip beripdir. Öň Togrulyň hyzmatynda bolup, onuň hereketlerinden närazy bolan emirler Baranguş Bazdar, Gyzyl, Suňgur bin Humartegin onuň ýanyndan aýrylyp, Bagdat halyfynyň ýanyna gidipdirler. Halyf Masudyň adyny hutbadan aýryp, soltan Sanjaryň adyna okadypdyr. Halyf Masuda garşy söweşmeli diýen karara gelipdir. 1135-nji ýylyň Oguz aýynyň 24-inde Daý’i Merç diýen ýerde bolan söweşde halyfyň goşunynyň çep ganaty Masudyň tarapyna geçipdir. Ibn al-Asiriň maglumatlaryna görä, bu söweşde iki tarapdan hem hiç hili pida bolmandyr.

Söweşde Bagdat Halyfy al-Müsterşid Billah ýesir alnypdyr. Masut onuň bilen ylalaşyga gol çekipdir. Oňa laýyklykda halyf mundan beýläk goşun toplamaly däl-de, köşgünden çykman, diňe dini işler bilen meşgullanmalydy. Soltan Masut Halyfy ýanyna alyp, Dawudyň garşysyna ýörişe çykanda, Meraganyň golaýynda batiniler çadyrda goragsyz galan halyfy öldüripdirler. Onuň ýerine «ar-Reşit Billah» lakamyny alyp, halyf bolan ogly Abu Jafer al-Mansur kakasynyň seljuk türkmenleriniň döwletini ykrar etmän, öz häkimligini berkitmek syýasatyny dowam etdiripdir. Ol Masudyň iberen ilçileriniň öňki halyfyň tölemäge söz beren 400 müň dinaryny tölemelidigi baradaky talaplaryny hem kanagatlandyrmandyr. Soltanlyk täjini geýmegi arzuwlaýan Dawut Häzirbegjandan gelip, täze halyfyň hyzmatyna geçipdir. Halyf hat üsti bilen yüz tutup, Atabeg Zeňňini hem öz tarapyna çekipdir. Soltan Masut öz garşydaşlaryndan dynmak üçin Bagdady 50 günläp gabapdyr. Bu döwürde ol halyfy goldaýan türkmen serkerdeleriniň köpüsini bitaraplyk saklamaga yrypdyr. Mälik Dawut soltanlykdan tamasyny üzüp, Bagdady terk edipdir. Halyf bolsa Atabeg Zeňňi bilen Mosula gidipdir.

Bagdada girip, bu ýerdäki durmuşy kadalaşdyran soltan Masud halyfa yzyna dolanmagy teklip edipdir. Bu teklip kabul edilmänsoň ol din ulamalarynyň teklibi boýunça öňki halyfy wezipesinden boşadyp, ýerine onuň daýysy Abu Abdyllany «Al-Müktefi Liemrillah» lakamy bilen halyflyga belläpdir.

Masudyň hökümdarlygyny ykrar etmeýänleriň ýene biri Parsyň häkimi Meňgübars 1137-nji ýylyň ahyrlarynda oňa garşy gozgalaň turzupdyr. Soltan Masudyň serkerde Gara Suňguryň ýolbaşçylygynda iberen goşyny gozgalaňy basyp ýatyryp bilmän yzyna dolanypdyr. Meňgübarsyň özü Masudyň üstüne ýöriş edenem bolsa şowsuzlyga uçrapdyr we öldürilipdir. Ýöne onuň kömekçisi emir Bozaba dargan güýçleri toplap Masudy ýeňmegi başarypdyr. Masut Gara Suňgur bilen Häzirbegjana gaçypdyr. Bozaba Parsa gidip, ol yerde öz häkimligini berkarar edipdir.

Soltan Masut Mosulyň häkimi Atabeg Zeňňini özüne tabyn etmek üçin oňa garşy ýörişe taýynlyk görüp ugrapdyr. Muny duýan Zeňňi 100 müň dinar altyn pul tölemek şerti bilen ylalaşyp bu saparyň öňüni almagy başarypdyr (1143ý). Soltanyň buýrugyny berjay edip, Atabeg Zeňňi 1144-nji ýylyň Türkmenbaşy aýynyň 4-inde Urfany haçparazlaryň elinden alypdyr. Masudyň Mosuly Zeňňiniň elinden alyp, inisi Dawuda bermek isländigi mälim. Emma Dawut Töwrizde batiniler tarapyndan öldürilipdir. Taryhçy Ibn Taňryberdi onuň ölüminde Zeňňiniň eliniň bardygyny çaklaýar. Şundan soň Zeňňi ölýänçä soltan Masuda bagly bolup galypdyr.

Soltan Masut ömrüniň soňky ýyllaryny öz häkimýetini tanamak islemeýän emirlere garşy göreşip geçiripdir. Ol gürjüleriň üstüne hem ýöriş edip, Halapdan Erzuruma çenli yerleri boyun egdiripdir. Solltan Masut 1152-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 2-sinde Hemedanda aradan çykypdyr.