MAGRUPY (189) — Türkmen nusgawy edebiýatynyň wekili. 1734-nji ýylda Bäherden etrabynyň Durun obasynda türkmeniň ýemreli taýpasynyň magrup tiresinden gurply maşgalada eneden bolýar. Hakyky ady Gurbanaly bolup, Magrupy onuň edebi tahallusydyr. Gurbanaly ýaşlyk hem ýetginjeklik ýyllarynda Bäherden, Gökdepe etraplaryndaky mekdep, medreselerde okap, bilim-ylym alypdyr.

XVIII asyrda Hywa hanlarynyň, Buhara emirleriniň türkmenleri gysmak, türkmen taýpalaryny bir-birleriniň garşysyna öjükdirmek syýasatlary, tire-taýpalarynyň-da öri meýdany, ýer-suw üstündäki oňşuksyzlyklary olaryň göç-gonuny, bir ýerden başga bir ýere tutuş tire-taýpa bolup süýşmeklerini güýçlendiripdir.

Gurbanaly Magrupy ýaşy ortadan agandan soň, göç-gon bilen sergezdançylygyň ähli elhençliklerini görýär. Ýöne ol ömrüniň esasy bölegini Ahalda at üstünde, mert ýigitlere baş bolup geçirýär. XIX asyryň başlarynda harby çaknyşyklar zerarly ýemreliler Ahaldan çekilýärler. Magrupynyň taýpasy Bäherden etrabyny terk edip, bir topary günorta, beýleki bir topary bolsa Horezme göçýär. Magrupynyň maşgalasy-da Ürgenje süýşen taýpadaşlary bilen gidýär. Ol köp wagtlap Ürgençde oturypdyr. Emma, Magrupy Müňgyşlaga göçmäge mejbur bolýar. Gojalygy şol ýerde geçen Magrupy Müňgyşlakda 1810-njy ýylda aradan çykýar. Magrupy «Watanym galdy» diýen goşgusynda ýaşan ýerleri barada şeýle maglumatlary getirýär:

Agalar arzymy beýan eýlesem,
Durun, Mehin atly watanym galdy.
Gökdepe, Bähreil, Ürgençdir ýurdum,
Bamydyr leňňerim, arslanym-şirim.

Magrupydan birnäçe şygyr, «Seýpelmlek—Methaljemal», «Döwletýar», «Aly beg — Baly beg», «Ýusup—Ahmet» dessanlary miras galypdyr.

MAGTYMGULY (29, 63, 78, 148, 153, 156, 158, 160, 163, 164, 165, 169, 189, 191, 197, 253, 275, 293, 296, 306, 321, 324, 347, 377, 382) — Gündogaryň şygyr sungatynyň beýik söz ussady, türkmen halkynyň milli guwanjy. Magtymguly Etrek derýasynyň boýunda Hajygowşan diýen obada türkmeniň akyldary, şahyry Döwletmämmet Azadynyň maşgalasynda 1733-nji ýylda eneden dogulýar. Magtymgulyny başda öz kakasy Döwletmämmet Azady we Nyýazsalyh diýen adam okadýar. Ol düypli bilim almak üçin häzirki Halaç etrabynyň Gyzylaýak obasyndaky Idris baba, Buharadaky Gögeldaş, Hywadaky Şirgazy medreselerinde okaýar. Şahyryň maşgala durmuşy barada ygtybarly çeşmeleriň ýoklugy sebäpli dürli, biri-birine gapma-garşylykly çaklamalar bar.

Magtymguly öz döwrüniň ylymly adamsy bolupdyr. Ol özüne çenli bar bolan Gündogaryň dini we dünýewi ylymlaryny çuňňur özleşdiripdir. Ol Farabynyň, Biruniniň, Ibn Sinanyň, Muhammet al-Horezminiň, Omar Haýýamyň, Ferdöwsiniň, Nyzamynyň, Hysrow Dehlewiniň, Sagdynyň, Hafyzyň, Jamynyň, Nowaýynyň, Fizulynyň, Gündogaryň meşhur pelsepeçileriniň döredijilikleri bilen içgin tanyşypdyr. Gündogaryň dürli ýurtlarynda syýahatda bolmagy onuň dünýägaraýşyny has-da giňeldipdir. Ol türkmenleriň agzybirligini, jebisligini, milli türkmen döwletini döretmegi, türkmen halkynyň bir döwlete gulluk etmegini milletine düşündirjek bolupdyr. Mukaddes Ruhnamada Beýik Serdarymyz “Ýadyňyza salyň, on sekizinji asyrda beýik Magtymguly türkmenleriň agzybirligini dikeltjek bolup, nähili gygyrdy, bagryny ýakdy, emma ony eşitmediler. Sebäbi türkmeniň başyny bir edip oturan serdary ýokdy!” (169) diýip, gaty hak aýdýar.

Akyldar şahyryň döredijiligine sopuçylyk akymy uly täsir edipdir. Mansur Hallajynyň, Nesiminiň, Nagyşbendiniň, Baýazit Bistaminiň, Hoja Ahmet Yasawynyň durmuş ýollary Magtymgulynyň döredijiliginde uly yz galdyrypdyr. Magtymgula aýratyn-da Bahaweddin Nagyşbendiniň sopyçylyk mekdebi güýçli täsir edipdir. Magtymgulynyň sopuçylyk ýoluna düşüp ýazan şygyrlarynda göwniçökgünlik, terkidünýälik duýulýar. Şahyryň ömrüniň şeýle pursatlary barada Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy özüniň Mukaddes Ruhnamasynda şeýle belleýär: “Beýik akyldarymyz Magtymguly Pyragy hem gürrüňsiz Gündogaryň beýik şahsy, biz her bir ädimde Magtymguludan görelde almalydyrys, emma Magtymguly sopuçylyk ýoluna düşeninde biz onuň yzyna düşüp, säher turup, agaçlar bilen aglaşsak bolmaz, çünki biz sopuçylyga gol bererden başga-başga adamlar” (306).

Magtymgulynyň şygyrlary dürli golýazmalaryň üsti bilen we dilden-dile geçip, biziň günlerimize ýetip geldi. Sowet döwründe birnäçe gezek onuň şygyrlarynyň ýygyndylary neşir edildi. Emma olarda Magtymgulynyň dine degişli şygyrlary ýokdy. 1992-nji ýylda, ýagny Türkmenistan Garaşsyzlygyny alandan soňra şahyryň şygyrlarynyň 3 tomlugy çapdan çykdy. Bu gezekki neşir onuň döredijiligini tas dolulygyna diýen ýaly halka ýetirdi.

Magtymgula Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamasynda aýratyn sarpa we hormat goýup ony eseriň 28 ýerinde ýatlaýar. Mukaddes kitapda Magtymgulynyň ýöne-möne adam däldigi onuň ýoldaşly — halatly bolandygyny halkymyzyň ykrar edýändigi barada aýdylýar (197). Magtymgulynyň türkmeniň milli ruhunyň IV eýýamynyň ruhy ýolbaşçysy bolandygy aýdylýar. Dogry onuň eýýamynda halkyň milli ruhy peseldi. Ýöne Mukaddes Ruhnamada bellenilişi ýaly “...şonda-da halkdan çykan Magtymguly beýik dag bolup döredi, ondan birnäçe derýalar halka tarap akyp başlady” (296) . Magtymgulyny Beýik Serdarymyz türkmen ruhunyň göwher täjine deňeýär (377).

Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň zamanasynda Magtymgylynyň ady has-da belende galdyryldy. Onuň adyna halkara baýragy döredildi, ady aýa dakyldy, ýurdumyzyň baş ýokary okuw mekdebi — Türkmen Döwlet uniwersiteti onuň adyny göterýär. Her ýylda Magtymgulynyň şygyrýet baýramçylygyny bellemek indi däbe öwrüldi. Şol günlerde ildeşlerimiziň topary şahyryň Eýranda ýerleşen guburyna zyýarata gidýärler.

MAHMYT (231, 232) — Seret: Mugiseddin Mahmyt.

MAHMYT I (137) — Osman türkmenleriniň döwletiniň 24-nji soltany (hökümdarlyk ýyllary 1730-1754). Ol soltan Mustapa II-niň ogludyr. 1703-nji ýylda (7 ýaşynda mahaly) tagtdan agdarylan kakasy bilen bilelikde ol Yssambyla getirilip, Topgapy köşgüniň ýanynda 27 ýyllap göz tussaglygynda saklanypdyr. Patron Halylyň gozgalaňy sebäpli tagtdan el çekmäge mejbur bolan Ahmet III 1730-njy ýylyň Ruhnama aýynyň 30-ynda Mahmyt I-ni döwletiň başyna getiripdir. Mahmyt I soltanlygynyň başynda Patron Halylyň gozgalaňyny basyp ýatyrypdyr. Onuň döwründe Osman türkmenleriniň döwleti Eýran, Russiýa bilen uruşlary alyp barypdyr. Mahmyt I 1754-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 13-inde, anna güni 58 ýaşynda aradan çykypdyr. Mahmyt I-niň ogul we gyz perzendi bolmandyr. Ýerine dogany Osman III tagta geçipdir.

MAHMYT II (137) — Osman türkmenleriniň döwletiniň 30-njy soltany (hökümdarlyk döwri 1808ý. Gorkut aýynyň 28-i — 1839ý. Gorkut aýynyň 1-i). Abdylhemit I-niň fransuz asylly Nagşydil Soltan atly aýalyndan bolan oglydyr. 1785-nji ýylyň Gorkut aýynyň 20-sinde Yssambylda doglupdyr. Ýaşlygynda hatdatlygy we saz çalmagy öwrenipdir. Osman türkmenleriniň döwletiniň soňky alty soltanynyň ikisi Mahmyt II-niň ogludyr, dördüsi bolsa agtygydyr.

Mahmyt II-niň döwründe Osman döwleti Russiýa bilen uruş alyp barypdyr (1806-1812). 1812-nji ýylyň Magtymguly aýynyň 16-synda Buharestde baglaşylan ýaraşyk şertnamasyna laýyklykda Prut we Don derýalary iki döwletiň araçägini kesgitlemelidi. Russiýa urşuň dowamynda eýelän ýerlerini (Bessarabiýadan başgasyny) Osman döwletine gaýtaryp bermelidi. Osman döwleti öz çäklerindäki serblere giňişleýin erkinlik bermäge borçlanýardy.

Mahmyt II-niň döwründe Osman türkmenleriniň döwletiniň dürli ýerlerinde milletçilik meýilleri güýçlendi. Imperiýanyň düzümindäki halklaryň käbiri onuň düzüminden çykmaga synandylar. Serbiýanyň özbaşdaklyk ugrundaky gozgalaňlaryny (1804-1817) Russiýa goldady. Netijede, Osman döwletine tabyn bolan Serbiýa şazadalygy esaslandyryldy.

Grekleriň (rumlularyň) gozgalaňy (1815-1830) Osman döwletini sarsdyran uly gozgalaň bolupdy. 1827-nji ýylda Morawiýa ýarymadasyndaky gozgalaň basylyp ýatyryldy. Emma bu gozgalaňa Russiýa we Angliýa goşulyşdylar. Osman döwleti rus patyşasy Nikolaý I-niň talapnamasyny ýerine ýetirmeli boldy. Akkerman ylalaşygyna laýyklykda (1826ý. Garaşsyzlyk aýynyň 7-si) Osman döwleti Serbiýada konstitusiýany kabul etmäge, Moldawiýada we Rumyniýada özbaşdak woýewodalary bellemäge razylaşdy. Russiýanyň söwda gämileri Osman döwletiniň içerki suwlarynda erkin söwda etmäge hukuk gazandy. Russiýanyň, Angliýanyň we Fransiýanyň arasynda baglaşylan London ylalaşygyna (1827ý. Gorkut aýynyň 6-sy) görä, Osman döwletine bagly Gresiýa döwleti döredilmelidi. Onuň çäklerinden türkler çykmalydy, Gresiýa Osman döwletine salgyt tölemäge borçludy. Osman döwleti bu ylalaşygyň şertlerini kabul etmedi. Agzalan üç döwletiň deňiz güýçleri Nawarin deňiz söweşinde (1827ý. Sanjar aýynyň 20-si) Osman döwletiniň deňiz kuwwatlaryny suwa gark etdiler.

Osman döwleti, ýokarky döwletleriň uruş yglan etmezden, özüniň deňiz güýçleriniň gark etmegine närazylyk bildirse-de, üç döwlet onuň talabyny kanahatlandyrmandyr. Rus-osmanly gatnaşyklary ýitileşip, iki döwletiň arasynda uruş başlapdyr (1828-1829). Edirne ýaraşyk şertnamasyna (1829ý. Ruhnama aýynyň 14-i) görä, Russiýa, Dunaý derýasynyň deňze guýýan ýerindäki ýerlerden başga, Rumeli ýakasyndaky eýelän ýerlerini yzyna bermelidi. Gündogar Anadoludaky Poti, Anapa, Ahiska Russiýanyňky bolmalydy. Rus söwda gämilerine bogazlardan erkin geçmäge rugsat berlipdi. Rumyniýanyň we Walahiýanyň özbaşdaklygy artdyrylmalydy. Osman döwleti 11,5 mln. altyn dukat öwez tölegini tölemelidi. Bu şertnama, Küçük-Gaýnarja şertnamasyndan soňra, Osman döwleti üçin iň agyr şertnamalaryň biridi. Şertnama Gresiýanyň özbaşdaklygyny berkitdi. London maslahatynyň (1830ý. Baýdak aýynyň 3-i) kararlaryna laýyklykda Gresiýanyň araçäkleri kesgitlendi. Gresiýanyň özbaşdaklygyny gazanmagy beýleki milletlere hem Osman döwletiniň düzüminden çykmak ugrundaky göreşde nusga boldy.

Mahmyt II-niň günbatarda grek gozgalaňy bilen meşguldygyndan peýdalanyp, Eýran şasy Fathalynyň ogly Abbas Mürze Osman döwletine garşy urşa başlapdyr (1821-1823). Eýran bu urşuň netijesinde maksadyna ýetip bilmändir.

Fransiýa 1830-njy ýylda Osman döwletiniň elinden Alžiri (ol 1533-nji ýylda Barbaros Haýreddin Paşşa tarapyndan Osman döwletine tabyn edilipdi) alypdyr. Alžiriň elden gitmegi Osman döwletiniň Ortaýer deňzindäki harby kuwwatyny gowşadypdyr.

Mahmyt II-niň döwründe ABŞ bilen diplomatik gatnaşyklar ýola goýlupdyr. 1832-nji ýylda Yssambylda amerikan, 1867-nji ýylda bolsa Waşingtonda osman ilçisi işläp başlapdyr.

Mahmyt II-niň döwründe Osman döwletinde bolan uly gozgalaňlaryň birem Müsüriň hökümdary Muhammet Aly paşşanyň gozgalaňydyr (1831-1840). Muhammet Aly 1804-nji ýylda Osman döwleti tarapyndan Müsüriň häkimligine bellenipdir. Fransuzlaryň kömegi bilen ýewropa nusgaly goşuny döreden Muhammet Aly ilki bilen Aleksandriýany iňlislerden arassalapdyr (1807). Hijazda wahhabylaryň gozgalaňyny basyp ýatyrypdyr (1818). Sudany Müsüre tabyn edipdir (1822). Osman döwletiniň gowşamagyndan peýdalanan Muhammet Aly 1831-nji ýylda ondan bölünip aýrylmak ugrunda göreşe başlapdyr. Tiz wagtda Siriýany boýun egdiripdir. Konýada osmanly güýçlerini ýeňlişe sezewar eden (1832ý. Bitaraplyk aýynyň 20-si) müsür goşuny, Kütahýa gelip, paýtagta ýöriş etmäge taýýarlanypdyr. Mahmyt II gozgalaňy basyp ýatyrmak üçin Russiýadan kömek sorapdyr. Admiral Lazarewiň serkerdeligindäki rus floty Bosfor bogazynda labyryny taşlapdyr (1833). 12 müň adamly rus goşuny bolsa bogazyň Anadoly kenarlaryna düşürilipdir. Fransuz ilçisiniň araçyllygy bilen Mahmyt II bilen Muhammet Alynyň arasynda Kütahýa ylalaşygy baglaşylypdyr. Oňa görä, Osman soltany Müsürdäki häkimine Siriýany, Palestinany, Adana welaýatyny beripdir.

Muhammet Alynyň gozgalaňy Osman döwletini Russiýa bilen ýakynlaşdyrypdyr. Iki döwletiň arasynda 8 ýyl möhlet bilen Hünkär Iskelesi goranmak şertnamasyna gol çekilipdir (1833ý. Gorkut aýynyň 8-i). Russiýa Osman döwletine howp abananda harby kömek bermäge, Osman döwleti bolsa Russiýa howp abananda Bosfor we Dardanel bogazlaryny beýleki döwletleriň gämileri üçin ýapmaga borçlanýardy.

Müsüriň häkimi Muhammet Aly 1839-njy ýylda Osman soltanyna garşy ikinji gezek baş göteripdir. Nusaýbiniň golaýynda bolan söweşde (1839ý. Oguz aýynyň 29-y) osmanly güýçleri ýeňlipdir. Müsür meselesine ýene-de Ýewropa döwletleri gatyşypdyr. Angliýanyň, Awstriýanyň, Prussiýanyň, Russiýanyň, Osman döwletiniň arasyndaky London ylalaşygyna görä (1840ý. Gorkut aýynyň 15-i) Muhammet Aly Osman döwletine Müsürden başga ýerleri gaýtaryp bermäge borçly edildi.

Mahmyt II döwletiň gowşan kuwwatyny berkitmek maksady bilen birnäçe özgertmeleri geçiripdir. Ýanyçar goşunyny dargadyp, täze düzgün-nyzamly goşuny (eşkinji) döredipdir. Bu goşuna ýewropa nusgasynda tälim berlipdir. Ýurtda ýokary harby we deňiz mekdepleri açylypdyr. Birnäçe esgerler harby tälim üçin Ýewropa iberilipdir. Döwleti dolandyryş ulgamy hem kämilleşdirilipdir. Ýewropa nusgasynda käbir ministrlikler döredilipdir. Mahmyt II ilat ýazuwyny(diňe erkek ilaty) ilkinji bolup geçiripdir. Ol döwletiň poçta ulgamyny kämilleşdiripdir, daşary döwletlere gidýänler üçin pasport düzgünini girizipdir. Döwlet gullukçylaryna ýewropa biçüwinde geýinmek höküm edilipdir. Paýtagtda ýokary medisina mekdebi açylypdyr. Türk we fransuz dillerinde «Takwym’y wakaýy» ady bilen resmi gazet çykyp başlapdyr.

Mahmyt II 1839-nji ýylyň Gorkut aýynyň 1-inde aradan çykypdyr. Ýerine ogly Abdylmejit I soltan bolupdyr.

MAHMYT GAZNALY (59, 61, 113, 140-141, 143, 156, 218, 220-222, 224-225, 226) — Gaznaly türkmenleriň döwletiniň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary (998-1030). Mahmyt Gaznaly Söbük Teginiň ogludyr. «Beýik Yslam taryhy» ensiklopediýsynyň maglumatlaryna görä, Mahmyt 971-nji ýylyň Sanjar aýynyň 2-sinde doglupdyr. Ejesi Zabulystanyň asylzadalarynyň biriniň gyzy bolupdyr. Gaznalylar imperiýasyny musulman dünýäsinde döwlet hökmünde ykrar etdirmekde soltan Mahmyt Gaznalynyň tagallasy uludyr.

999-njy ýylda Mahmyt Gaznaly Horasanda hökümdarlygyny gutarnykly berkidýär. Bagdat halyfy al-Kadyr Mahmyt Gaznalynyň harby taýdan başarjaňlygyny, döwleti dolandyrmakda syýasy kynçylyklardan ýerlikli baş alyp çykandygyny göz öňünde tutup oňa «Döwletiň daýanjy we dini jemgyýetiň ynamdar wekili» (Ýemin ad-daula amin al-milla) diýen hormatly at bilen bilelikde «Horasanyň soltany» diýen nyşany berýär.

X asyrdan başlap, Mahmyt Gaznaly güýçli we parasatly hökümdar hökmünde musulman dünýäsinde tanalyp ugrapdyr. Gysga wagtyň içinde Mahmyt Gaznaly güýçli imperiýany döredýär. Bu imperiýanyň çäkleri Häzirbegjandan Hindistanyň Gang jülgesine, Horezmden Hind ummanyna çenli ýaýylyp gidipdir. Mahmyt Gaznaly özüniň ençeme harby ýörişleri bilen imperiýanyň çäklerini şu derejede giňeltmegi başarypdyr. 1001-1026-njy ýyllar aralygynda ol Hindistana 17 sapar ýöriş gurapdyr. Sistany (1002), Horezmi (1017), Garçystany (Owgan Türküstanynda) boýun egdiripdir (1012). Gurlularyň üstüne üç gezek (1011, 1015, 1020) ýöriş edipdir. Horasanda agalyk etmek üçin Garahanly türkmenleri bilen ençeme gezek çaknyşypdyr (1006, 1008, 1019).

Mahmyt Gaznalynyň rugsady bilen Ýagmyryň, Bukanyň, Gökdaşyň, Gyzyl begiň baştutanlygyndaky seljuklar Mawerannahrdan Horasana göçüp gelipdirler. Olar Paraw, Sarahs, Abywerd sebitlerinde ornaşypdyrlar.

Nyzamylmülk «Syýasatnama» kýtabynda Mahmyt Gaznaly barada: «Döwlet dolanşygynyň inçe syrlaryny doly öwrenip, hökümdarlyk eymekde özüniň ajaýyp medeniýetliligi bilen il içinde taryplanypdyr. Ol mydama dünýäden öten meşhur patyşalar barada rowaýatlary diňlemegi gowy görüpdir. Şol öten patyşalara sarpa goýmagy başarypdyr. Özüniň adalatlylygy bilen Mahmyt halkyň içinde uly şöhrata eýe bolupdyr. Ol musulman dünýäsinde yslam üçin göreşen hökümdar hökmünde tanalypdyr» diýip ýazypdyr. Nyzamylmülk bu sözleri Mahmyt Gaznalyny taryplamak üçin aýtmandyr. Sebäbi Gaznaly soltany seljuklar döwründe hem belent hökümdar hökmünde beýik hormata eýe bolupdyr.

Mahmyt Gaznalynyň garamagyndaky türki halklardan toplanan köşk gulamlary özüniň ýokary söweşjeň başarjaňlygy bilen musulman dünýäsinde uly abraýa eýe bolupdyr. Elbetde şeýle goşuny döretmek üçin Mahmyt Gaznaly köp kynçylyklara döz gelipdir. Goşunyň içinde tiz-tizden bolup durýan pitneler Mahmyt Gaznalyny adatdan daşary çäreleri görmäge mejbur edipdir.

Mahmyt Gaznaly goşunyň içinde adalatlylygy saklamagy hem başarypdyr. 1017-nji ýylda Ürgenji basyp alan döwründe Gaznaly goşunynda gulamlardan biri bir garyp maşgalanyň bar eklenji hasap edip ýören kiçiräk bagyny uçdantutma çapmagy buýrupdyr. Bagyň eýesi bagy bialaç çapyp ýörkä soltan Mahmyt öz emeldarlary bilen şol bagyň deňinden geçip barýan eken. Bu ahwalaty gören hökümdar bagbany ýanyna getirmegi buýrupdyr. Hökümdaryň ýanyna getirilen bagban ähli ýagdaýy bolşy ýaly gürrüň beripdir. Mahmyt Gaznaly bagy uçdantutma çapmagy buýran gulamy tutup, şol bagyň içinden asmagy buýrupdyr. Bagyň içindäki agaçlaryň birinden asylan şol gulam göni bir ýyllap agaçdan asylgy durupdyr. Hökümdaryň bu hereketinde ejize hossarlygy duýulýar.

Mahmyt Gaznaly yslam dinine uly sarpa goýupdyr. Gaznaly hökümdary Hindistana eden gazawatlarynda talap alan hazynasyny yslam dininiň kada-kanunlary esasynda paýlapdyr. Yslam dininiň kanuny boýunça talanan hazynanyň bäşden bir bölegi sadaka üçin bölünip alnypdyr. Bäşden üç bölegi goşuna paýlanypdyr. Galan bölegini hazynada saklapdyrlar. Şonuň üçin Mahmyt Gaznalynyň gazawatlaryna halk köpçülikleýin gatnaşypdyr.

Köşk taryhçysy al-Utbiniň beýan edişi ýaly, 1026-njy ýylda soltan Mahmyt hindileriň Krişna hudaýynyň mukaddes Methura şäherine gazawat amala aşyrýar. Bu şäher müňýyllyklaryň dowamynda gurlan ymaratlara we toplanan medeni baýlyklara baý şäher bolupdyr. Mahmyt Gaznaly hindileriň üstüne uzaga çeken gazawatlary guran hem bolsa, şol halkyň ömür boýy döreden medeni-mirasyna uly sarpa goýupdyr. Gurlan kaşaň ymaratlary aýawly saklamagy berk tabşyrypdyr. Muňa mysal edip soltan Mahmyt hindileriň Teneşar şäherine gazawat gurap, yzyna gaýdanda hindileriň çokunýan hudaýynyň daşdan bejerilen heýkelini özi bilen Gazna getiripdir. Ol heýkeli hemmä görüner ýaly köşgüň öňündäki meýdançada goýdurypdyr. Beýle etmegi onuň hindileriň döreden ajaýyp sungatyna uly sarpa goýýandygynyň mysaly bolup durýar.

Mahmyt Gaznaly ýaşlykda örän çäklendirilen bilim alypdyr. Onuň sebäbi hem ol öz atasy Söbük Tegin bilen harby ýörişlere gatnaşypdyr. Gaznaly hökümdary uzak dowam eden köp ýörişlere gatnaşan hem bolsa Gurhany arap dilinde okamagy başarypdyr. Pars dilinde hem arassa gürlemäge ökde bolupdyr. Ol kabulhanasynda welaýatlaryň häkimleri bilen arassa pars dilinde gepleşipdir. Sebäbi köşk emeldarlarynyň köpüsiniň asly gelip çykyşy eýran dilli halklardan bolupdyr.

Musulman dünýäsinde yz galdyran serkerdäniň söweşjeň ýoly altmyş ýaşynyň içinde hasratly tamamlanypdyr. «Allanyň ýerdäki saýasy» (al-Utbi, köşk taryhçysy) 1030-njy ýylyň Gurbansoltan aýynyň 29-ynda inçekeselden aradan çykýar.

MAHMYT SALYH (124, 125) — Artykly türkmenleriň Mardin şahasynyň hökümdary. Ol Ahmet Mansuryň ogludyr. Ahmet Mansur aradan çykansoň (1367) tagta çykarylan kiçi ýaşly Mahmyt Salyh dört aý hökümdar bolupdyr. Ýerine Şemseddin Dawut geçipdir.

MAHMYT ŞA (238) — Hindistanyň Dekan ýaýlasynda höküm süren (1347-1527) Bahmany atly türki hanedanlygyň şasy (hökümdarlyk ýyllary 1482-1518). Mahmyt şanyň döwründe Bahmany döwleti gowşapdyr. Bu döwlet ýykylansoň (1527) onuň çäkleri Adylşalar, Nyzamşalar, Beridşalar, Ymadşalar, Kutubşalar atly türki hanedanlaryň arasynda paýlaşylypdyr. Kutubşa türkmenleriniň döwletini esaslandyryjy Soltanguly Türkmen Mahmyt şanyň elinde tälim-terbiýe alypdyr.

MAHMYT ÝEMINEDDÖWLE (142) — Seret: Mahmyt Gaznaly.                     

Man (105, 106) — Eýranda dörän maniheýçilik dinini esaslandyran şahs (ýaşan ýyllary 216-277). Man 242-nji ýylda özüniň dini taglymatlary bilen köpçüligiň öňünde çykyş edipdir. Onuň öňe süren dini zorastrizm bilen hristianlygyň utgaşmagy bolupdyr. Zorastrizmiň iki başlangyç, ýagny ýagşylyk we ýamanlyk, haýyr we şer diýen taslamalary Manyň taglymatynyň esasyny tutupdyr. Man hristiançylykdan halasgär (Mäti) baradaky taglymaty kabul edipdir. Man öz taglymaty bilen köpçüligiň öňünde çykyş eden badyna zorastrizmiňem, hristianlygyňam ruhanylary oňa garşy bolupdyrlar. Zorastrizm ruhanylarynyň talaby bilen Man türmä basylypdyr. Ol 277-nji ýylda jezalandyrylyp öldürilýär.

Manyň taglymary maniheýçilik dini akymyň ýüze çykmagyna getiripdir. Maniheýçilik zorastrizm dini bilen hristianlygyň utgaşmagy netijesinde dörän din. Maniheýçilik köp ýurtlara ýaýran din bolup, Çyn-Maçyndan tä Italiýa çenli bolan ýurtlarda ýaýrapdyr. Munuň sebäbi maniheýçiligiň taglymaty zuluma garşy, ýagşylyk ugrunda göreş bolupdyr. Garaýyşlary mazdakizme golaý bolup, olar bir wagtrakda dörän soň, maniheý dinine uýýanlara mazdakçylar hem diýýärler.

MANSUR MUHAMMET (126) — Ermenistandaky türkmen şalygynyň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1198-1206) Aksungur Hazar Dinarinin ogludyr. Onuň döwründe ülkesine gürji çozuşlary güýçlenipdir (1204-1205). Içgä göwnüni beren we wagtyny şady-horramlykda geçirmegi halaýan Mansuryň dolandyryşyndan halk nägile bolupdyr. Sökmen II-nin gulamy Balaban Mansur Muhammedi tussag edip, Ahlat şäherini öz edarasyna alypdyr.

MASUT I (115) — seljuk türkmenleriniň Rumdaky döwletiniň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1116-1156). Ol Gylyç Arslan I-niň ogludyr. Gaýnatasy, Danyşment türkmenleriniň soltany Gazy b.Kümüş hökümdara daýanyp, agasy Mälik şa I-ni öldürdip, tagta geçipdir. Gylyç Arslan I-niň ogullarynyň arasyndaky dawalardan peýdalanan Gazy b. Kümüş hökümdar Anadoly seljuklaryny öz täsirine düşüripdir. Emma Muhammet II b. Gazynyň ölüminden soň Danyşment begliginiň gowşamagyndan peýdalanyp Masut I olary özüne boýun egdiripdir.

Rum seljuklarynyň şazadalarynyň arasyndaky dawalardan peýdalanan Wizantiýa imperatory Ioann Komnen (1118-1143) olaryň üstüne ýörişler gurap durupdyr. Masut I Ankara we Kastamonunyň sebitine häkim bolan dogany Mälik Araba garşy göreşde kömek sorap Ioanna ýüz tutupdyr(1126). Emma häkimligini berkidenden soň Masut I Ioannyň türkmenlere garşy ýörişlerine gaýtawul beripdir.

Manuel Komnen (1143-1180) 1146-njy ýylda Rum seljuklarynyň paýtagty Konýany birnäçe wagtlap gabasa-da ony wizantiýalylara tabyn edip bilmändir.

Masut I-niň döwründe Anadola II haçly ýörişiniň howpy abanýar. Atabeg Zeňňiniň Urfadaky haçparaz şazadalygyny ýykmagy (1144) Rim papasynyň hristianlary II haçly ýörişine çagyrmagyna sebäp bolýar. 1146-njy ýylda başlanan bu ýörişe fransuz koroly Luis VII we german imperatory Konrad III ýolbaşçylyk edipdir. 1147-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 25-inde Eskişehiriň golaýynda bolan söweşde Masut I-niň ýolbaşçylygynda seljuklar german haçparazlaryny ýeňlişe sezewar edipdirler. Seljuk topraklarynyň üsti bilen hereket etmegiň kyndygyna düşünen Luis VII Yznyk–Efes–Deňizli–Antalýa ýoly bilen ýörişini dowam etdiripdir. Türkmenleriň hüjümi astynda zordan Menderes derýasyndan geçen Luis VII Deňizlä barypdyr. Türkmenler Antalýa çenli barýan ýolda haçparazlara uly zyýan ýetiripdirler. Perişan ýagdaýa düşen fransuz koroly goşunynyň bir bölegini gämilere mündürip, deňiz ýoly bilen Siriýa gidipdir. Gämä münmäge puly bolmadyk haçparazlaryň garyp bölegi Antalýada galypdyr. Wizatiýalylaryň küşgürmegine garamazdan türkmenler olary öz hemaýatyna alypdyr. Beýle merhemeti gören üç müňden gowrak haçparaz musulmançylygy kabul edipdir.

Ogly Gylyç Arslan II bilen bilelikde Masut I 1149-njy ýylda frank haçparazlarynyň elinden Maraşy alypdyr. Göksun, Behisni, Göýnik, Aýyntap, Duluk, Raban şäherlerini haçparazlardan arassalapdyr. Tell-Başirde gabawa düşen Urfanyň haçparaz şazadasy Josselin oňa boýun egipdir. Masut I Elbistany mekez edip, bu ýerleri dolandymagy ogly Gylyç Arslan II-ä tabşyrypdyr.

Masut I 1153 ýylda Danyşment hökümdary Ýagybasan bilen bilelikde Kilikiýa ýöriş gurapdyr. Toros daglarynyň sebtinde ýaşaýan ermeniler oňa tabynlygyny bildiripdir. Masut I indiki ýyl Toros daglaryny geçip, Çukurobany eýelemäge girişipdir. Emma keselçilik zerarly atlaryň we esgerleriň köp bölegi gyrylansoň, yza çekilmeli bolupdyr.

Masut I Kilikiýa saparyndan keselli ýagdaýda dolanypdyr. Aradan çykmanka döwletini ogullary Gylyç Arslanyň, Döwlediň, Şahynşanyň arasynda paýlapdyr. Gylyç Arslan II-ni tagt mirasdary diýip yglan edipdir.

MASUT GAZNALY (59, 141, 142, 222-223, 225-226) — Gaznaly türkmenleriniň döwletiniň soltany (hökümdarlyk ýyllary 1030-1041). Ol Mahmyt Gaznalynyň ogludyr. Masut 995-996-nji ýyllarda eneden dogulýar.

Tagtyň mirasdary ilki bilen öz döwrüniň ylmyny doly özleşdiripdir.Ol dogabitdi güýçli, sagdyn bolupdyr. Ýaşlygyndan harby ýörişlere gatnaşypdyr. Soltan Mahmyt 1010-nji ýylda Gurlaryň üstüne ýöriş edende, ogly Masudyň batyrlygyna, başarjaňlygyna geň galypdyr. Şol ýörişden soň, Gaznaly soltany Masudy tagtyň mirasdary edipdir.

Gaznaly soltanynyň buýrugy bilen oňa gözegçilik etmek üçin birnäçe hyzmatkär berkidipdir. Atabegi Masuda arapça okamagy, ýazmagy we diniň däp-dessurlaryny öwredipdir. Ýaş şazada pars dilini hem tiz öwrenipdir. Masut özüniň gepe çeperligi bilen hemmäni geň galdyrypdyr.

Mahmyt Gaznaly döwleti dolandyrmakda tejribe toplatmak maksady bilen Masudy Hyradyň häkimligine belleýär. Şol wagt Masut 22 ýaşynda bolupdyr. Ýaş şazada atasynyň gözegçiliginden daşda bolýandygyndan peýdalanyp, dolandyrýan welaýatynda wagtyny şatlyk-şagalaňda geçiripdir.

 Mahmyt Gaznalynyň dolandyran döwrüniň soňky ýyllarynda goşunyň içinde bölünişik emele gelýär. Şu ýagdaýdan peýdalanyp, Masudyň töweregindäki emeldarlar tejribesiz şazadany öz atasynyň garşysyna öjükdiripdirler. Olar dürli ýollar bilen şazada gep içirip, Gaznaly tagtyny eýelemegi ündäpdirler.

1029-njy ýylda Mahmyt Gaznaly Reýe ýöriş eden döwründe onuň goşuny iki bölege bölünip, uruş hereketlerini alyp barypdyr. Uruş hereketleri gidýärkä Masudyň ýanyna Gaznaly hökümdarynyň garamagyndaky goşundan birnäçe harby serkerde gelip, oňa tagty eýelemekde wagtyň gelip ýetendigini ündäpdirler. Emma, Mahmyt Gaznala bu dildüwşik barada habar edilýär. Ol Masudy ýanyna çagyryp, hiç kime bildirmän öldürmegi niýet edinipdir. Gaznaly hökümdarynyň gurnajak hilesini Masuda ýetiripdirler. Ol dessine özüniň garamagyndaky goşuny aýaga galdyrypdyr. Mahmyt Gaznaly özara urşuň ýüze çykmagyndan howatyrlanyp, gurnajak hilesini goýbolsun edipdir. Ertesi gün Masudyň düşelgesine ýene-de şol öňki harby serkerdeler gelip, Mahmyt Gaznalyny öldürmegi teklip edipdirler. Şazada serkerdeleriň teklibine garşy çykypdyr. Ol: «Men atamy öldürip tagta geçsem uly masgaraçylyk etdigim bolar. Neberäniň abraýyny pese düşürerin. Onsoňam soltan (Mahmyt Gaznaly) agyr kesel we garry. Oňa ýaşamak az galdy» diýipdir.

Mahmyt Gaznaly ömrüniň soňky günlerinde Masudyň güýç bilen tagty eýelejek bolýandygyny eşidip, ogluna bolan garaýşy düýbünden üýtgeýär. Ol öz emeldarlaryny ýanyna çagyryp: «Oglum Masut meniň ynamymy ödemedi. Ol atasyny äsgermän, zalymlyk bilen tagty eýelemegi isläpdir. Beýle guwkelle, paň hökümdar geljekde meniň döreden döwletimi saklap bilmez. Sebäbi ol ertirki güne umytsyz garaýar. Şonuň üçin men ölemden soň, döwlet tagtyna ogly Muhammedi belläň» diýipdir.

Masudyň özdiýenli, ganygyzma häsiýeti bolupdyr. Ol özüne garşy çykylmagyny ýokuş görüpdir. Tejribeli emeldarlaryň aýdan pikirlerine, öňe sürýän tekliplerine gulak asmandyr. Eger-de şol işiň soňy garaşylmadyk ýagdaýda netijesiz, şowsuz gutaran ýagdaýynda, Masut ähli günäni gödeklik bilen başga biriniň boýnuna ýükläpdir. Ol fiziki taýdan güýçli bolan hem bolsa, ahlak taýdan bozuk hasaplanypdyr. Aýallaryň ýanynda öz mertebesini peseltmäni, ejizlemäni hiç zatça görmändir. Şonuň bilen birlikde ol nebsewür emeldarlarynyň elinde oýnatgy bolupdyr. Ol döwlet işlerini dolandyrmaga jogapkärçilikli çemeleşmändir. Serkerde hökmünde goşuna ýolbaşçylyk etmäge tejribesi bolmandyr.

Masudyň dolandyran döwründe Gaznaly türkmenleriniň döwleti gowşap başlapdyr. Horezmiň häkimi Harun Buharanyň häkimi Aly Tegin bilen birleşip, Horasany gaznalylaryň elinden almaga synanypdyrlar (1034). Kerman gaznalylaryň elinden çykyp, ony Büweýhiler eýeläpdir (1034).

Masut kakasynyň Hindistana ýörişlerini dowam etdiripdir. 1037-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 31-inde Masut Hansi galasyny eýeläpdir. Bu berk galany eýelemek üçin gaznaly goşuny onuň diwarlarynyň aşagyndan bäş sany nagym gazyp, galanyň içine giripdirler. Şol ýörişde Masut Deliniň 37 km. demirgazygyndaky Sinipat, 100 km. gündogarsyndaky Rampur galalaryny eýeläpdir.

Masut Gaznalynyň döwründe Horasanda seljuklaryň täsiri güýçlenipdir. Masudyň seljuklary Horasandan kowmak baradaky üç synanyşygy (Nusaýyň, Sarahsyň, Daňdanakanyň golaýyndaky söweşler) şowsuz tamamlanypdyr (seret: Çagry beg).

Daňdanakan söweşinden soňra Masut döwletiň hazynasyny alyp, Hindistana gidipdir. Ýolda hazynany talamak üçin esgerleriniň arasynda gozgalaň turupdyr. Gozgalaňçylar Masudyň dogany Muhammedi soltan diýip yglan edipdirler. Mahmyt aýaly Sara hatyn (ol Garahanly hökümdary Ýusup Kadyr hanyň gzyzydy) bilen bilelikde Giri galasyna zyndana taşlanypdyr we şol ýerde öldürilipdir (1041ý. Türkmenbaşy aýynyň 17-si).

MASUT  I NASREDDIN-ALA (142) — Seret: Masut Gaznaly.

MASUT III ALAUDDÖWLE (142) — Gaznaly türkmenleriň döwletiniň soltany (hökümdarlyk ýyllary 1099-1114). Ol Ybraýymyň ogludyr, Masut I-niň agtygydyr, Mahmyt Gaznalynyň çowlugydyr. Masut III Beýik Seljuk türkmen soltany Mälik şanyň giýewsidir. Ahlaklylygy, adalatlylygy, ynsaplylygy bilen halka özüni söýdüren hökümdardyr. Ol Zabulystanyň halkynyň artykmaç bergilerini azaldypdyr. Masut III Gaznalylaryň Hindistandaky mülklerini giňeltmäge üns beripdir. Ogly Şirzady Lahora ýollapdyr. Masudyň döwründe Gaznaly goşuny Gang derýasyny geçip, ganymat olja bilen yzyna dolanypdyr.

Masut III 54 ýaşynda aradan çykypdyr. Onuň döwründe Gaznaly türkmenleriň döwleti Gazna, Kabul, Bust, Kusdar, Mekran welaýatlaryny, Demirgazyk Hindistany öz içine alypdyr.

MAUDUD (128) — Salyr türkmenleriniň atabegliginiň neberebaşysy Salyr hökümdaryň ogly. Salyrlaryň Parsa ikinji akgyny 1144-1145-nji ýyllarda bolup, olar emir Maududyň ýolbaşçylygynda Eýranyň Kuh-Giluýe welaýatyna çenli bolan ýerlerde ornaşypdyrlar. Maudud aradan çykansoň (1148 ý.) onuň ýerine ogly Suňur geçipdir.

MAUDUD ŞYHABADÖWLE (142) — Gaznaly türkmenleriň döwletiniň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1041-1048). Soltan Masut I-niň ogludyr. Kakasynyň ýanynda Daňdanakan söweşine gatnaşypdyr. Masut I Hindistanda öldürilenden soň (1041 ý. Türkmenbaşy aýynyň 17-si) Mahmyt Gaznalynyň beýleki ogly Muhammediň ikinji soltanlygy başlanypdyr. Emma Maudud Muhammedi ýeňip, Gaznalylaryň tagtyny eýelemegi başarypdyr. Gaznalylaryň öňki weziri Ahmet b.Abdysamedi wezipesine gaýtaryp getiripdir. Maududyň Sistany seljuklaryň elinden almak synanyşygy şowsuz gutarypdyr (1041). Emma Maudud Gaýmaz al-Hajybyň serkerdeliginde iki müň atlydan we on müň ýaýçy pyýadadan ybarat gaznaly goşunyny gaýtadan Sistana ýollapdyr. 1042-nji ýylyň Nowruz aýynyň 20-inde bolan bu söweşde gaznalylar ýeňiş gazanypdyr.

Seljuklaryň Sistandaky häkimi Abul Fazl Zerenç galasyna çekilipdir. Gaznalylar bu galany dört aýlap gabapdyrlar. Horasandan kömege gelen seljuk serkerdesi Ärdaş gaznaly goşunyna zarba urupdyr. Iki tarapyň arasynda bolan söweşde (1042 ý. Gorkut aýynyň 21-i) seljuklar ýeňipdir. Maududyň döwründe Sistan seljuklaryň elinde galypdyr.

1043-1044-nji ýyllarda hindi rajalary birleşip, gaznalylaryň elindäki Hansi, Thanesar, Nagarkat ýaly ýerleri yzyna alypdyrlar. Olar Lahory ýedi aýlap gabapdyrlar. Emma ýolbaşçylaryň biriniň ýogalmagy bilen rajalar Maududa boýun egip, ülkelerine dolanypdyrlar. Soltan Maudud hindileriň Penjapdaky gozgalaňlaryny basyp ýatyrmak üçin 1048-nji ýylda ogullary Mahmydy Lahora, Mansury Peşewara häkim belläpdir.

Soltan Maudud seljuklaryň gaznalylardan alan ýerlerini gaýdyp almaga ähmiýet beripdir. Hyrady, Termezi seljuklardan alyp, birnäçe ýyl elinde saklamagy başarypdyr. «Beýik Yslam taryhynyň» maglumatlaryna görä, Maudud Çagry begiň gyzyna öýlenipdir. Gaýynatasynyň kesellemeginden peýdalanyp, Horasana goşun ýollapdyr. Çagry beg ýetginjek ogly Alp Arslany gaznalylaryň garşysyna iberipdir. Balh şäheriniň golaýynda bolan söweşde (1043 ý. Alp Arslan – Ruhnama aýlary) Alp Arslan gaznalylary ýeňip, müň adamy ýesir alypdyr. Keselinden gutulan Çagry beg Alp Arslan bilen bilelikde Termezi yzyna gaýdyp alypdyr. Maudud seljuk serkerdesi Ärdaşyň Gaznany eýelemek synanyşygyny puja çykarypdyr (1045-1046ý.).

Maudud seljuklary Horasandan uzaklaşdyrmak üçin Garahanly döwletini öz tarapyna çekmekçi bolupdyr. Emma keselläp, 1049-njy ýylyň Bitaraplyk aýynyň 18-inde 29 ýaşynda aradan çykmagy bilen bu niýeti amala aşmandyr.

Maudud ökde mergen bolupdyr. Rowaýatlara görä, ol altyn peýkam ulanypdyr. Şol altyn okuň gymmaty onuň öldüren esgeriniň jaýlanmagy ýa-da ýaradar eden esgeriniň bejerilmegine ýetipdir.

Soltan Maudud ölensoň bäş ýaşyndaky ogly Masut II soltan diýlip yglan edilipdir. Ol Maududyň Çagry begiň gyzyndan bolan ogludyr. Emma Gaznaly döwletiniň abraýly adamlary birleşip, Masudyň ýerine şazada Alyny tagta çykarypdyrlar. Ol 45 günlük soltanlygyndan soň Abdyreşit tarapyndan agdarylypdyr.

MAZDAK (105) — V asyryň ikinji — VI asyryň birinji ýarymynda ýaşan şahsyýet. Mazdak öž dini pelsepe taglymatyny esaslandyrypdyr. Onuň taglymatynda deň hukuklylyk öňe sürlüp, Mazdagyň yzyna eýerenler ýagşylygy — ýamanlygyň, haýyry — şeriň, ýagtylygy — tümlügiň garşysyna goýupdyrlar. Mazdagyň hereketi Gündogaryň meşhur alymlarynyň nazaryndan sypmandyr. 839-923-nji ýyllarda ýaşan belli taryhçy Tabari «Pygamberleriň hem-de şalaryň taryhy» diýen kitabynda Mazdak hakynda şeýle setirleri ýazypdyr: «Ýönekeý halk amatly pursatdan peýdalanyp, onuň tarapyna geçipdir. Olar Mazdagyň pikirdeşlerine goşulyp, öňbaşçynyň töweregine jebisleşdiler». Mazdakylar «su güýçleriň arasyndaky barlyşyksyz göreş o dünýäde däl-de, şu dünýäde amala aşyrylmaly. Hudaý hemmäni deň ýaratdy. Ýaradan tarapyndan berlen gyradeňligi güýç bilen gazanmaly» diýen şygyry öňe sürüpdir.

Mazdak barlylaryň elinden gaňryp alan emläklerini garyp-gasarlara paýladyp. Mazdagyň tutýan maksady juda ýöntem bolup, durmuşy hakykatda golaýlaşanok hemme adamy gyradeň ýaşadar ýaly jemgyýet gurmak asla adamzat ýaşaýşyna gabat gelmeýär. Mazdak buddizm, ýahudy, hristian dinlerini gutarnykly ýatyryp, öz döreden dini taglymatlaryny döretmegiň arzuwynda bolupdyr. Ol jadygöýlik, kezzapçylyk, adamlaryň gözüne çöp atmak ýoly bilen «öz dininiň gudratyna» uýdurmak isleýär. Mazdak adamlara erkinlik, özbaşdaklyk, garaşsyzlyk bermeli diýen şygary öňe sürmek bilen döwlet gurluşyny üýtgedip, barly gatlagy ýok etmek isläpdir. Mazdagyň adamkärçilige sygyşmaýan ýene-de bir talaby bar. Ol hem aýallaryň ortalyk bolmagydyr. Mazdagyň öldürilişi Ferdöwsiniň «Şanama» eserinde hem beýan edilýär. Kubadyň ogly Anuşirwan Mazdagyň baştutanlygyndaky başbozarlaryň hereketini güýç bilen basyp ýatyrýar. Gozgalaňa baştutanlyk edenleri tapyp jezalandyrýar. Anuşirwan Hysrow Mazdagy bagyň edil ortasynda görene göz edip dardan asdyrýar. Ony dardan asany bilenem çäklenmän, endamyna keman baryny atdyryp, onuň göwresini eleme-deşik etmegi tabşyrýar. Mazdaga atylan kemanlardan ýaňa bitin ýeri galmandyr. Akyllylygyna, sowatlylygyna baýrynyp, başbozarlyk eden Mazdagyň ömür ýoly pajygaly tamamlanýar.

Mazdak ölenden soň, onuň döreden taglymaty gizlin syýasy akyma öwrülýär. Mazdakçylar akymy VIII asyrda yslamlaşdyrylyp, Mukannanyň ýolbaşçylygynda araplara garşy göreşiniň baş şygary bolupdyr. Ol halk köpçüliginiň arasynda örän köp wagtlap saklanypdyr.

MEJDEDDIN ISA ZAHYR (124, 125) — Artykly türkmenleriň Mardin şahasynyň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1376-1406). ol Şemseddin Dawut II-niň ogludyr. Mejdeddin Isa 1384-nji ýylda Garagoýunly hökümdary Gara Mämmetden ýeňlipdir. Agsak Teýmiriň çozuşynyň abanan pursaty Artykly we Garagoýunly türkmenleri birleşip, Müsür memlüklerinden kömek sorapdyrlar. Mardini alan Teýmir Isany üç ýyllap Soltaniýede tussaglykda saklapdyr. Ýesirlikden boşatsa-da, özüne boýun egmedik Isany jezalandyrmak üçin Teýmir Mardine ikinji gezek ýöriş edipdir (1403). Isa ötünç sorap, özüniň bagyşlanmagyny gazanypdyr. Isa Akgoýunlylar bilen bolan söweşde wepat bolupdyr. Ýerine ogly Salyh geçipdir.

MERÝEM (21) — Isa pygamberiň ejesi. Onuň ady musulmanlaryň arasynda hormat bilen bibi Merýem diýlip tutulýar. Allatagala Bibi Merýemi erkek adam bilen galtaştyrmazdan, gudrat bilen Isa pygamberi dünýä inderipdir. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamasynda Isanyň gudrat bilen dünýä inişi barada söz açyp şeýle ýazýar “... Allatagala adamy atasyz ýaratsa-da, enesiz döredip bilmändir. Muňa Isa pygamberiň ýaradylyşy şaýatdyr. Isanyň ýaradylyşy hakynda beýik Magtymguly şeýle diýýär:

Atasyz bar bolan ene garnynda” (321).

Magtymguly «Bir Alladyr» goşgusynda Allatagalanyň gudraty barada şeýle ýazýar:

Gözel Alla nazar salan,
Merýemiň mährinde galan.

Aslynda Merýemiň adynyň gelip çykyşy hristian dini bilen baglanyşyklydyr. Töwratda ol Isus Hristosyň (Isanyň) ejesi Mariýa (Merýem) diýlip atlandyrylýar.

MEŇLIDEMIR (128) — Mongollaryň Ilhanly nesilşalygynyň agzasy. Ol Hulagunyň ogludyr, Abakanyň doganydyr. Hulagu Salyr türkmenleriniň atabegligini öz döwletine tabyn etmek üçin salyrlaryň mirasdüşeri Abyş hatyny Meňlidemire ikinji aýaly edip alyp beripdir (Seret: Abyş hatyn). Meňlidemir Ilhanlylaryň memluk türkmenleriniň Müsürdäki döwletine garşy alyp baran uruşlaryna gatnaşypdyr. Memluklar bilen mongollaryň arasynda uly söweşleriň biri 1281-nji ýylyň Ruhnama aýynyň 30-ynda Hymsyň golaýyndaky Merj’us-Suffar diýen ýerde bolupdyr. Ilhanly goşunyna Meňlidemir serkerdelik edipdir. Söweşde mongollary Antakýanyň häkimi Bohemund, birnäçe haçparaz şalyklarynyň goşuny goldapdyr. Bu söweşde türkmenler mongollary ýeňipdir. Meňlidemir 1282-nji ýylyň Gurbansoltan aýynda aradan çykypdyr.

METE HAN (213, 214) — Oguz türkmenleriniň beýik Hun döwletiniň hökümdary. (hökümdarlyk eden ýyllary b. e. öň 209-174-nji ýyllar).

Mete hanyň ýaşlyk ýyllary barada taryhy çeşmelerde az maglumat berilýär. Ol Hun hökümdary Duman Beýginiň uly ogly bolupdyr. Duman Beýginiň hökümdarlyk eden döwründe ol Hun döwleti bilen goňşyçylykda ýaşaýan ýuweýjiler döwletiniň köşgine girewine berilýär. Şol döwürde iki goňşy döwletiň arasynda dawa ýüze çykýar. Bu bolsa özara urşuň başlanmagyna sebäp bolýar. Syýasy ýagdaýyň ýiteleşmegi Metä uly howp döredýär. Ol gizlin, ýyndam ata atlanyp ýuwejileriň ýurdundan gaçmagy başarýar. Duman Beýgi Metäniň edermenligine buýsanyp, oňa bir tümeni, 10 müň öýli ilaty dolandyrmaga beripdir.

Biziň eramyzdan öň 209-njy ýylda Mete hunlaryň hökümdary diýip yglan edilýär we «Şanýuý» derejesine eýýe bolýar. Ol hun uruglarynyň 24-siniň başyny jemläp, Hun döwletini dikeldýär.

Mete han ýuweýjileri günbatara tarap yza tesdiripdir. B.e. öňki 204-nji ýylda ordos taýpalary hunlara boýun egmäge mejbur bolupdyrlar. Hun halkynyň sany 300 müň adama ýetipdir.

Şol döwürde Hytaýda Luý Ban diýen adam Han imperiýasyny esaslandyrypdyr. Ol Gaoszi ady bilen imperator tagtyna geçýär. Hytaý imperatory Hun döwletiniň güýçlenmegini islemändir. Bu bolsa iki döwletiň arasyndaky urşuň başlanmagyna getirýär. B.e. öň 200-nji ýylyň gyşynda Pinçen şäheriniň golaýyndaky Baýdyn obasynyň ýanynda iki goşun duşuşypdyr. Mete han goşuny dört bölege bölüp, imperatoryň goşunyny gabawa düşüripdir. Ýedi günläp gabawda bolan, imperator ahyry Mete han bilen ylalaşyk baglaşmaga mejbur bolupdyr. Bu söweşde gazanylan ýeňiş Mete hanyň serkerdelik ukybyny aýdyň ýüze çykarýar. Berk tertip-düzgünli hunlaryň söweşjeň ussatlygy uly şöhrada eýe bolýar.

Ylalaşyk boýunça imperator öz gyzyny Mete hana nikalap beripdir we ýylda uly möçberde sylag serpaý berip durupdyr.

B.e. öň 177-nji ýylda Mete han bilen Hytaý imperatory Wendi parahatçylykly şertnama baglaşýarlar. Hun döwleti Hytaý ýaly imperiýa diýlip yglan edilýär. Hökümdarlar biri-birine dogan diýip ýüzlenipdirler. Mete han b.e. öň 176 – njy ýylda imperatora ýazan hatynda «Asmanyň (Taňrynyň) eradasy bilen ýuwejileriň soňuna çykdym. Olaryň heläk bolany heläk boldy, diri galanlary aman sorady. Özümiz bilen goňşy oturan 26 taýpany dyza çökerip, hunlaryň hasabyna geçirdim» (Mukaddes Ruhnama 214).

Mukaddes Ruhnamada Mete han barada şeýle sözler bar: «...Mete hana gadymy atasynyň ady dakylyp, oňa Oguz han hem diýlipdir. Hökümdarlygy döwründe Oguz hanyň häsiýetine gaty ýakynlygy bilen tanalan, edil şonuň ekiz taýy diýdiren han bolupdyr» (213-214).

Mete han öz döwrüniň döwlet gurluşynda syýasy, harby we administratiw dolanşygynda uly özgertmeleri amala aşyrypdyr. Bu barada taryhçy alym Jumadurdy Annaorazow özüniň «Mete han» atly makalasynda giňişleýin maglumatlary getiripdir. Mete han tire-taýpa ýerlerini ýok edip, olary ähli halkyň emlägine öwrüpdir. Döwletde umumy harby-düzgün girizilipdir. Şoňa laýyklykda gullukdan boýun gaçyranlar ölüm jezasyna höküm edilipdir. Döwletiň her bir raýaty hökmany harby gullugy ýerine ýetiripdirler. Maşgalalara salynýan salgyt aýyrlypdyr. Ähli urug we tire-taýpa hanlary öz aralarynda bäş derejä bölnüpdirler. Olara wezipelerine laýyklykda ýer bölünip berlipdir. Mete hanyň döwlet derejesinde geçiren bu çäreleri Beýik Hun döwletiniň kuwwatlanmagyna we Merkezi Aziýanyň iň abraýly, jebisleşen halkyna öwrülmegine ýardam edipdir.

Görlüp-eşidilmedik belentlige ýeten Mete han b.e. öň 174-nji ýylda dünýäden ötýär. Onuň tutan işi 300 ýyllap ýaşaýar we nesillerinden hiç kim Mete han bilen bäsleşip bilmändir.

MÄLIK KÄMIL MUHAMMET (232) — Eýýuby türkmenleriniň döwletiniň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1218-1238). Ol Mälik el-Adylyň ogludyr. Mälik Kämil Muhammediň döwründe musulmanlar bilen hristianlaryň arasynda ylalaşyk baglaşylypdyr (1229ý. Baýdak aýynyň 24-i) Nemes imperatory Fridrih II bilen Mälik Kämil Muhammediň arasynda gol çekilen şertnamanyň şerti şeýledi — Ierusalymyň dolandyrylyşy franklara berilýärdi, şäheriň töweregindäki ýerler musulmanlara degişli bolmalydy, her din üçin mukaddes hasaplanýan ýerler olaryň özüne degişli bolmalydy, franklar Ierusalymda berkitme gurman, ony diňe raýat maksatlary üçin peýdalanmalydy. Bu şertnama 11 ýyl möhlet bilen baglanyşylypdy.

Mälik Kämil Muhammet Damask şäherini eýeläp, ony dolandyrmagy dogany el-Eşrefe tabşyrypdyr (1229ý. Oguz aýynyň 25-i).

Mälik Kämil Muhammet Anadolyda ornaşmak üçin Rum seljuklarynyň soltany Alaeddin Keý Kubat bilen gapma-garşylyga giripdir. Mälik Kämil 1236-njy ýylyň Türkmenbaşy aýynyň 2-sinde Urfany, Baýdak aýynyň 22-sinde Harrany eýeläpdir. Mälik Kämil Muhammet 1238-nji ýylyň Nowruz aýynyň 11-inde 58 ýaşynda aradan çykypdyr. Ýerine ogly el-Adyl II geçipdir.

MÄLIK SALYH NEJMEDDIN EÝÝUP (232, 233) — Eýýuby türkmenleriniň döwletiniň hökümdary. Ol Mälik Kämil Muhammediň ogludyr. Kakasy diri mahaly ol mirasdüşer şazada we Müsüriň häkimi wezipesine bellenipdir. Mälik Salyhyň tagt mirasdüşeri bellenmegi onuň kakasynyň beýleki aýalyna ýaramandyr. Ol aýal soltanyň özünden bolan ogluny — Mälik Adyly tagt mirasdary belletmek üçin Mälik Salyhy kakasyna ýamanlap başlapdyr. Şol wagt Mälik Salyha Jelaleddin Meňburun ýogalan soň dargan Köneürgenç türkmen döwletiniň müň çemesi esgeri gulluk edipdir. Muhammet Adylyň ejesi şol müň esgeri bilen Muhammet Salyh kakasyny sor bilen tagtdan aýyrjak bolýar diýen gürrüň ýaýradypdyr. Ahyrynda 1232-nji ýylda Mälik Kamil Salyhy däl-de, Adyly mirasdüşer belläpdir.

Mälik Kämil Muhammediň tagt mirasdary bellän ogly Adyl döwletiň abraýyny saklap biljek hökümdar däldi. Mälik Kamil ýogalandan soňra ýurduň täsirli emirleri ikä bölünipdirler. Olaryň bir topary Salyhy goldasa, beýlekisi Adyly goldapdyr. Salyhy goldaýan emirler toplanyp, ony Damaska çagyryp, Mälik Salyhy Eýýuby soltany diýip yglan edipdirler (1238ý. Bitaraplyk aýynyň 10-y). Emma Mälik Salyha garşy birleşen emirler 1239-njy ýylyň Ruhnama aýynyň ahyrynda Damasky onuň elinden alypdyrlar. Keregiň häkimi en-Nasyr Dawut goşuny dargan Mälik Salyhy aýaly Şajarat’ad-Dür we memlugy Rukneddin Beýbars bilen bilelikde Kerek galasyna göz tussaglygyna atypdyr (1239ý. Garaşsyzlyk aýynyň 2-si). Bu göz tussaglygy alty aýdan gowrak dowam edipdir. 1240-njy ýylyň Gurbansoltan aýynyň 11-inde en-Nasyr Dawut Mälik Salyhy boşadyp, onuň adyna hutba okadyp başlapdyr. Aksa metjidinde bu iki garşydaş Eýýubylar döwletiniň çäklerini paýlaşypdyrlar. Oňa görä Müsürde Mälik Salyh, Şamda we Eýýubylaryň gündogar çäklerinde en-Nasyr Dawut hojaýyn bolmalydy. Mälik Salyh 1240-njy ýylyň Magtymguly aýynyň 17-sinde Kairde tagta çykypdyr. Ol Nil derýasyndaky Rawza adasynda üç ýyllap täze galanyň we köşkleriň gurluşygyny alyp barypdyr. Kalat’ül-Jybaldan göçüp, bu ýere ýerleşipdir. Satyn alnan memluklary bu ýerde terbiýeläp, özüniň harby kuwwatyny artdyrypdyr. Adada oturandyklary üçin olara bahry memluklary diýlipdir.

Mälik Salyhyň döwründe Eýýubylaryň arasynda tagt dawalary güýçlenipdir. Onuň Şamdaky garşydaşlary özara birleşip, üstesine-de haçparazlardan kömek sorapdyrlar. Mälik Salyh bolsa horezmli esgerleri kömege çagyrypdyr. 1244-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 20-sinde Mälik Salyh bilen garşydaşlarynyň arasynda aýgytly söweş bolupdyr. Horezmli esgerler 1500 rysardan we 10 müň atlydan ybarat haçparaz goşunyny derbi-dagyn edipdirler. Söweşiň ertesi gün söweş meýdanyna baryp gören taryhy Sybt b. el-Jewzi «Yslam taryhynda Nureddiniň we Salahaddiniň döwründe hem beýle uly söweş bolmady. Ertesi gün söweş meýdanyna baranymda öldürilenleri sanaýardylar. Olaryň 30 müňden köpdügini aýtdylar» diýip ýazypdyr.

1249-njy yylda Mälik Salyh ýogalandan soňra ogly Turan şa tagta geçipdir.

MÄLIK ŞA (29, 117, 119, 130, 134, 185-186, 197, 227, 228, 230) — Beýik seljuk türkmen döwletiniň soltany (hökümdarlyk ýyllary 1072-1092). Ol Alp Arslanyň ogludyr, Çagry begiň agtygydyr, Mykaýylyň çowlugydyr. Mukaddes Ruhnamada nygtalyşy ýaly «Mälik şa seljuklaryň ýurdunyň serhedini gaty giň ýere ýetiren hökümdardyr» (227s.). Mälik şa 1055-njy ýylyň Alp Arslan aýynyň 6-synda dünýä inipdir. Alp Arslan Mälik şanyň ýaşlygyndan başlap bilim-terbiýesini gözden salmandyr. Şazada ýaşlygyndan at münmek hem-de türkmeniň gadymdan gelýän söweş tilsimleri öwredilipdir. Kakasy Mälik şany söweşlerde ýanyna äkidip, onda batyrlygy we mertligi terbiýeläpdir. Alp Arslan 1064-nji ýylda özüniň Gürjüstana ýörişi mahalynda 9 ýaşly Mälik şany özüniň karargähinde goş ýazdyran çadyrynda galdyryp, özi goşuny söweşe äkidipdir. Alp Arslanyň weziri Nyzamylmülk ýaşajyk Mälik şany ýanyna alyp Araz derýasynyň boýundaky Sürmari we Merýem-nişan galalaryny tabyn edipdir.

Soltan Alp Arslan Türküstan ýörişinden dolanyp gelýärkä (1066) Horasanyň golaýyndaky Radýan diýen ýerde Mälik şany tagt mirasdary diýip yglan ediş dabarasyny gurapdyr. Döwletiň abraýly adamlary, alymlar, serkerdeler, begler we asylzadalar toplanyp, Mälik şany soltan hökmünde ykrar etjekdiklerine dyza çöküp, toprak öpüp kasam edipdirler. Soltan 11 ýaşly ogly Mälik şany özüniň atyna mündirip, özi atyň uýanyny tutyp, öňünden bir näçe ädim ýöräpdir. Özünden soňra soltan bolmalydygy barada oňa özüniň atalyk ähdini (weliaht) beripdir. Bütin seljuk türkmen ilinde onuň adyna hutba okalmagyny emr edipdir. Seljuk türkmen kowmundan ýygnanan märekäniň öňünde Mälik şa lagly-jowahyrlar bilen bezelen tagta çykarylypdyr. Märeke geljekki soltana özüniň tabynlygyny bildiripdir.

Mälik şa kiçi ýaşda öýlendirilipdir. 1064-nji ýylda oňa Samarkandyň hökümdary Şems’ul Mülküň daýysy Isa hanyň gyzy Türkan hatyn nikalanyp berlipdir. Mälik şanyň beýleki aýaly Zübeýda hatyn bolup, ol soltan Berkýarygyň ejesidir. Mälik şanyň üçünji aýaly Ogulsapar hatyn bolup, ondan Muhammet Tapar we Sanjar atly ogullary bolupdyr.

Alp Arslan aradan cykansoň Mälik şa Beýik Seljuk türkmen döwletiniň soltany diýlip yglan edilipdir. Mälik şa kakasynyň jynazasyny Maryda okadyp, atasy Çagry begiň ýanynda jesedini ýere tabşyrypdyr. Kakasyna hyzmat eden Nyzamylmülki özüne wezir edip belläpdir.

Beýik Seljuk türkmen döwletiniň üçünji soltany Mälik şanyň 20 ýyllyk hökümdarlygyny döwürdeşleri «Seljuk neberesiniň bahary» atlandyrypdyrlar.

Mälik şanyň daşary syýasatdaky ilkinji ädimi onuň döwletiň gündogar çäklerine guran harby ýörişidir. Soltan seljuklaryň tabynlygyndan çykmak isleýän Garahanly we Gaznaly türkmenleriň döwletininiň hökümdarlaryny boýun egdiripdir. Mawerannahra ikinji gezek ýörişinde (1073) ilki Termezi, soňra Samarkandy tabyn edipdir. Garahanly hökümdary, Samarkandyň hany Şems’ül-Mülk Nasyr II özüniň eden ýalňyşyna düşünip, ötünç sorap, tabynlygyny bildiripdir. Mälik şa Balhy we Toharystany inisi Şyhabüddöwle Tekeşe dolandyrmaga beripdir. Gaznaly türkmenleriň soltany Ybraýym Mälik şanyň Hyradyň golaýyna gelendigini eşidip, söweş etmezden Alp Arslanyň dogany Osmany ýesirlikden boşadypdyr. Seljuk we gaznaly nebereleriniň arasyndaky gatnaşyklary maşgala garyndaşlygy arkaly berkidipdir. Mälik şa öz gyzy Mehd’ul-Yragy Gaznaly soltany Ybraýymyň ogly Mesut III-ä nikalap beripdir.

Mälik şa 1077-nji ýylda Siriýany öz dogany Tutuşa ykta edip beripdir. Tutuş soňra Ierusalim (Küdüs) şäherini ele geçiripdir. Şeýlelik bilen, paýtagty Dymaşk şäheri bolan Seljuk türkmenleriniň Şamdaky döwleti gurlupdyr. Artyk begiň Gündogar Arabystana saparynyň (1077) netijesinde bu ýerler Beýik Seljuk türkmen imperiýasynyň düzümine giripdir.

Mälik şanyň serkerdesi Gutalmyşogly Süleýman şa 1082-1085-nji ýyllar aralygynda wizantiýalylaryň elinde bolan Adanany, Tarsusy, Misisi, Anazarbany, Antakýany, Antep, Artah, Bagras, Iskenderun, Süweýdiýe we beýleki galalary seljuklaryň häkimiýetine tabyn etmegi başarypdyr. Süleýman şanyň Tutuş tarapyndan öldürilmegi Mälik şanyň Siriýa ýörişine sebäp bolupdyr (1086-1087). Mälik şa Halabyň häkimligine Aksuňgury, Urfanyň häkimligine serkerdesi Bozany belläpdir. Antakýa bolsa Ýagysaýany häkim belläpdir. Mälik şa şundan soň Süweýdiýäniň üsti bilen Ortaýer deňzine (türkmenler oňa Ak deňiz diýýär) çykypdyr.

Mälik şa Siriýa ýörişinden soňra Bagdada gaýdypdyr. 1087-nji ýylyň Gurbansoltan aýynyň 25-inde Bagdat halyfy al-Muktedi Mälik şany kabul ediş dabarasyny gurapdyr. Halyfyň emri bilen Mälik şanyň biline iki sany gylyç dakylypdyr. Bu onuň «Gündogaryň we Günbataryň soltany» diýlip yglan edilmeginiň nyşanydy. Mälik şaha ýedi sany halat geýdirilipdir.

Mälik şa Mawerannahra üçünji ýörişiniň (1088ý. tomsunda) netijesinde Kaşgara we Hotana çenli ýerleri seljuklaryň häkimiýetine tabyn edipdir. Şeýlelikde, Beýik Seljuk türkmen imperiýasynyň serhetleri Çyn-Maçyna çenli giňelipdir.

Orta asyr çeşmeleriniň maglumatlaryndan çen tutanymyzda Beýik soltan Mälik şa orta boýly, giň omuzly, daýanykly, biraz garynlagrak, gyzylak ýüzüne gelşik berip duran murtly we gür sakgally, hereketjeň adam bolupdyr. Ajaýyp seýis we çapyksuwar bolan Mälik şa her hili ýaragy diýseň ussatlyk bilen ulanmagy başarypdyr. Atan oky elmydama nyşandan sowa geçmändir.

Soltan Mälik şa öz döwrüniň meşhur serkerdesidir. Onuň hut özi ençeme gezek esgerlerini söweşe alyp gidipdir. Hiç haçan ýeňilmedigi üçin oňa «Abul Fath», ýagny «Ýeňiji» lakamy berlipdir.

Soltan Mälik şanyň ölümi barada şübheli maglumatlar bar. Olaryň birinde soltanyň aw etini iýenden soň, garahassalyk keseline uçrap, aradan çykandygy aýdylýar. Ibn’ul-Esir soltanyň hijriniň 485-nji ýylynyň şawwal aýynyň 15-i gijesi, anna güni ýogalandygyny (miladynyň 1092-nji ýylynyň Sanjar aýynyň 18-inden 19-yna geçilýän gijesi) ýazýar. Otuz ýedi ýaşynda ýogalan Mälik şa Beýik Seljuk türkmen döwletine on dokuz ýyl we alty aý soltanlyk edipdir.

Mälik şanyň ölümi barada ermeni taryhçysy Urfaly Mateos şeýle ýazýar: «1092-nji ýylda hemmäniň howandary we bütin ynsanlara garşy merhemet eýesi bolan beýik soltan Mälik şa öldi. Ol Bagdat şäherinde, Samarkant häkiminiň gyzy bolan aýaly tarapyndan haýynlyk bilen öldürildi. Ol bu muhterem kişä zäher içirip, onuň çaýyna guýdy». Abul-Faraj bolsa : «Soltan garahassalyk keselinden ýogaldy. Aýtmaklaryna görä, Hurdik atly guly oňa zäher içiripdir» diýip ýazýar.

Mälik şa elmydama halkyň asuda durmuşyny gazanmak, adalatyň dabaralanmagy barada aladalanypdyr. Onuň döwründe garakçylar kerwenleriň ýoluna çykyp, olary talamakdan heder edipdirler. Ülkäniň çar ýanynda kerwenler gatnapdyr. Hamdallah Kazwininiň «Risaleý’i Mälik şah» eserinde beýan etmegine görä, Mälik şanyň döwründe diňe merkezi welaýatlaryň döwlet gaznasyna töleýän salgydy 200 mln altyn dinara ýetipdir. Köşk gaznasynyň býujeti bolsa 20 mln dinara barabar bolupdyr.

Mälik şa döwletiniň çägindäki musulman däl ilatynyň kemsidilmegini gadagan edipdir. Orta asyr awtory Matfeý Edesskiý onuň ermeni ruhanylaryna salnan agyr salgytlaryny ýatyrandygyny ýazýar.

Mälik şa ylma hemaýat eden soltandyr. Onuň hemaýaty bilen 1074-1075-nji ýyllarda ilki Yspyhanda, soňra Bagdatda obserwatoriýa /rasathana/ gurlupdyr. Onda Omar Haýýam, Ebul Muzaffar Isfizari, Mamun ibn Nejip el-Wasiti ýaly alymlar işläpdir. Olar ýylnama /kalendar/ özgertmesini geçiripdirler we täze düzen ýylnamasyny Mälik şanyň hormatyna «Jelaly ýylnamasy» diýip atlandyrypdyrlar.

Ermeni awtory Kirakos Gandzakesiniň adalatly belleýşi ýaly «Mälik şa gysga wagtyň içinde dünýäni zorluk bilen däl-de, söýgi we parahatçylyk bilen özüne tabyn edendir».

MÄLIK ŞA I (115) — Seljuk türkmenleriniň Rumdaky döwletiniň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1107-1116). Ol Gylyç Arslan I-niň ogludyr. Taryhy çeşmelerde Mälik şa I-niň ady Şahinşa görnüşinde hem gabat gelýär. Gylyç Arslan I Mosuly eýelän mahaly (1107ý. Nowruzy) 11 ýaşyndaky ogly Mälik şany bu ýere mälik belläpdir. Bozmyş begi üç müň sany esger bilen bilelikde oňa atabeg belläpdir. Gylyç Arslan I ýogalansoň (1107) Malatyýada onuň körpe ogly Togrul Arslan soltan diýip yglan edilipdir. Mosuluň häkimi Çawly Mälik şa I-ni tutup, seljuk soltany Muhammet Tapara beripdir. Muhammet Tapar bir ýyldan soňra ony Rum seljuklarynyň tagtynda oturdypdyr.

Mälik şa I birinji haçly ýörişiniň netijesinde türkmenleriň haçparazlara aldyran Yznyk we onuň töwereklerini yzyna gaýtaryp alypdyr. Ol Wizantiýa imperatory Aleksios bilen Afýonyň golaýynda ylalaşyk baglaşypdyr (1116). Mälik şa I tagt dawasyna girişen dogany Masut I-niň pidasy bolupdyr. Masut I ilki Mälik şanyň gözüni oýdurypdyr. Biraz soňra bolsa 17 ýaşly Mälik şany ýaýynyň kirşi bilen bogdurypdyr.

MÄLIK ŞA II (113) — Beýik Seljuk türkmen döwletiniň hökümdary Berkýarygyň ogly. Berkýaryk ölmezinden biraz öň (ol 1104ý. Bitaraplyk aýynyň 22-sinde aradan çykypdyr) ogly Mälik şa II-ni tagt mirasdary diýip yglan edipdir. Oňa Aýaz atly emiri atabeg belläpdir. Berkýaryk aradan çykansoň Bagdatda Mälik şa II-niň adyna hutba okalypdyr (1105ý. Türkmenbaşy aýynyň 19-y). Şol wagt ol bäş ýaşyndaky çaga eken. Berkýarygyň atabir, enebaşga dogany Muhammet Tapar Bagdada ýöriş edip, ýaşajyk Mälik şany tagtdan mahrum edipdir (1105ý. Baýdak aýy).

MÄTÄJI (189, 296) — Türkmen nusgawy şahyry (ýaşan ýyllary 1824-1884). Mätäji Aşgabadyň eteginde, Köşi obasynda dogulýar. Onuň kakasy Amanmuhammet, öz ady Annagylyç, lakamy Mätäjidir. Heniz ösdürümkä mekdebi tiz geçýär, soň öz-özünden okap ösýär. Nowaýy, Meşrep, Fuzuly, onuň edebi mekdebi. Milli poeziýasy bilen ilki Ahaly, soň ülkäni aýdyma gark edýär. Özi sazyň muşdagy, dosty Hally bagşy onuň ähli şygarlaryny aýdyjy we ýaýradyjy. Mätäji Eýranda ýesirlikde bolýar we soň Ahala dolanyp gelýär. Mätäji megerem Baýly we Kätibi bilen dost, Dykma Serdar, Nurberdi han, Gurbanmyrat işan bilen tanyş we gatnaşykly bolan. Onuň ömri kynçylyklardan doly: ýaşlykda söýgülisini aldyrýar, soň Eýranda ýesirlikde bolýar, türkmeniň Russiýanyň baknasyna öwrülmegine gaty gynanýar. Mätäjiniň ogly Molladurdy, agtygy Myrat söz sungatynyň şeýdasy. Mätäji saz bilen sözüň tebigi birikmesidir.

MUGISEDDIN MAHMYT (114) — Yrakdaky seljuk türkmenleriniň döwletiniň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1118-1131). Ol Beýik seljuk türkmen döwletiniň soltany Muhammet Taparyň ogludyr, Mälik şanyň agtygydyr. Muhammet Tapar ölmezinden biraz öň (ol 1118 ý. Gurbansoltan aýynyň 18-inde aradan çykypdyr) 14 ýaşyndaky uly ogly Mahmydy tagt mirasdary diýip yglan edipdir. Muhammet Tarparyň ogullarynyň ýaşdygyndan peýdalanan hajyplar ýurdy baş-başdaklyga getiripdirler. Wezirler soltan Mahmydyň adyndan Sanjara (ol Muhammet Taparyň doganydyr, onuň ölüminden soňra seljuk neberesinde iň ýaşulusy bolup galypdy) goşunlaryny Mazandarandan çykarmagy we soltan gaznasyna ýylda 200 müň dinar tölemegi talap edip hat ýazypdyrlar. Muňa gaharlanan Sanjar: «Meniň doganymyň ogly entek çaga, oňa wezirler we hajyplar öz diýenini etdirýär» diýip jogap beripdir. Tagta geçen ýaşajyk inisiniň döwlet dolandyryşyndan başynyň çykmaýandygyny, häkimiýetiň käbir emirleriň elinde jemlenendigini we munuň halkda närazylyk meýillerini güýçlendirendigini görensoň, Sanjar tagty eýelemek üçin taýýarlyk görüp başlapdyr.

1119-njy ýylyň Alp Arslan aýynyň 11-inde Reýiň golaýynda bolan Sawe söweşinde Sanjar inisi Mahmydyň 30 müň adamlyk goşunyny derbi-dagyn edipdir. Ýeňiş habary Bagdada ýeten badyna halyf el-Müsterşid Billah 1119-njy ýylyň 4-nji sentýabrynda Sanjaryň adyna hutba okadypdyr.

Sanjar, ýaşlyk edip, özüne garşy giden ýegeni Mahmydyň günäsini geçýändigini aýdyp, ony ýanyna çagyrdypdyr. Hatda özüniň ogly bolmany üçin oňa gyzy Mahmal Hatyny (türk çeşmelerinde oňa Mahmelek Hatyn diýilýär — «Aýperisi» manysyny berýär) nikalap berip, tagt mirasdary diýip yglan edipdir. Türkmenleriň ygtyýaryndaky Gazna, Mawerannahr, Horasan, Bagdat ýaly merkezlere hat ýazyp, özünden soňra Mahmydyň soltan bolmalydygyny bildiripdir. Reý şäherinden başga ähli ýerleri onuň ygtyýaryna beripdir. Özüne tabyn bolmak şerti bilen ony soltan diýip yglan edipdir. Özüne «Iň Beýik Soltan» («Sultan’ul A’zam») unwanyny alan Sanjar Mahmyda «Sultan’ul Muazzam» unwanyny beripdir. Şeýlelikde, soltan Sanjaryň tagallasy bilen Yrakda seljuk türkmenleriniň döwletiniň düýbi tutulypdyr. Merkezi Hemedan hasaplanýan bu döwlet Günbatar Eýrany (Kermanşah, Yspyhan), Yragy, Palestinany we Anadolynyň guşluk tarapyny öz içine alypdyr. Soltan Sanjar täze döwleti dolandyrmagy Mahmyda tabşyrypdyr. Onuň goldawçysy boljak wezipeli adamlary hem Sanjar seçipdir. Mahmydyň özüne tabyndygyny her pursat duýup durmagy üçin Reý, Mazenderan, Kumis etraplaryny Sanjaryň özi alypdyr. Mahmydyň dört doganyna yktalar paýlap beripdir. Olardan Togrul döwletiň «Yrag’y Ajam» diýlen Jebel kysmynyň gündogar ýarpysyny hem-de «Deýlem» diýlen Gilýan welaýatyny; Seljukşa atabegi Garaja es-Saky bilen birlikde Fars welaýatyny, Yspyhany we Huzistanyň ýarysyny alypdyr. Mülkleri şeýle usulda paýlamak bilen soltan Sanjar Mahmydyň özüne tabynlykdan aýrylmazlygyny üpjün edip, doganlarynyň islendik pursat onuň ýerini alyp biljekdigini duýduryp goýupdyr.

Mahmyt soltanlygynyň başynda doganlary Masudyň we Togrulyň tagty eýelemek ugrundaky gozgalaňlaryny basyp ýatyrypdyr. Mahmydyň döwründe Bagdat halyflygy türkmenleriň elinden dünýewi häkimiýeti almak üçin olara garşy goşun toplapdyr. Sanjar Mahmyda haýal etmän Bagdada ýöriş etmegi tabşyrypdyr. Soltan Mahmyt 1126-njy ýylyň Türkmenbaşy aýynyň 4-inde Bagdadyň öňünde goş ýazdyryp, halyfa ýaraşyk baglaşmagy teklip edipdir. Halyf bu teklibi ret edensoň, seljuk goşuny şähere zor bilen kürsäp giripdir. Olara Dijle (Tigr) derýasy boýunça gämilerde Bagdada gelen atabeg Ymadeddin Zeňňi hem goldaw beripdir. Soltan Mahmyt halyf bilen ýaraşyk baglaşyp, Hemedana dolanypdyr. Soltan Mahmyt harby hyzmaty üçin Ymadeddin Zeňňini Bagdadyň şihneligine belläpdir. 1127-nji ýylyň Gorkut aýynda bolsa Mosula häkim edip iberipdir hem-de ogly Alp Arslana atabeg belläpdir. Zeňňi bu ýerde bir asyrdan gowrak dowam eden Zeňňileriň atabegligini esaslandyrypdyr.

Soltan Mahmyt ýaşdygyna garamazdan, keselbent bolupdyr. Ölmezinden öň emirleriň goldawy bilen ogly Dawudy tagta çykarypdyr. El-Jybal welaýatynda we Häzirbegjanda onuň adyna hutba okadypdyr. Döwrüniň taryhçylary Ibn’ul Kalanisi, al-Bundari, Ibn’ul-Esir soltan Mahmydyň 1131-nji ýylyň Ruhnama aýynda 27 ýaşynda aradan çykandygyny belleýärler.

MUGISEDDIN MUHAMMET I (114) — Seljuk türkmenleriniň Kermandaky döwletiniň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1142-1156). Ol Arslan şanyň ogludyr, Kerman şanyň agtygydyr, Gara Arslan Gurduň çowlugydyr. Muhammet 70 ýaşdan geçen kakasyny häkimiýetden çetleşdirip, özi 1142-nji ýylyň güýzünde döwlet tagtyny eýeläpdir. Kakasy Arslan şany bolsa üç ýyllap tussaglykda saklapdyr we ol şol ýerde hem aradan çykypdyr.

Mälik Muhammediň ýigrimä ýakyn doganlary we ýegenleri bar eken. Şolaryň tagta dawa etmeginden howatyrlanyp, tagta geçen dessine olara zulum edip başlapdyr. Olaryň ählisini göztussagy ýagdaýynda saklapdyr, şeýdibem olaryň döwletdäki täsirini peseldipdir. Muhammediň dogany Seljuk şa ondan gaçyp, Germsire gelipdir. Şol ýerde şadan närazy adamlardan özüne goşun toplapdyr. Ol Muhammede garşy söweşmek üçin Jiruft şäherine gelipdir. Doganlaryň arasyndaky söweşde Seljuk şa ýeňlip, Omana gaçypdyr.

Muhammet I-niň Parsdaky Salyr atabegi Suňur bilen dostluk gatnaşyklary bolupdyr. Muhammet hökümdarlygynyň soňky ýyllarynda soltan Sanjara tabyn bolupdyr. Soltan Sanjaryň Balhdaky oguzlara ýesir düşmeginden soňra seljuk türkmenleriniň Yrakdaky döwletiniň soltany Muhammet II bin Mahmyda tabyn bolup, onuň bilen dostlukly gatnaşyklary alyp barypdyr. Muhammet I 14 ýyl soltanlyk edensoň, 1156-njy ýylyň Gorkut aýynyň 27-sinde dünýeden ötüpdir.

MUHAMMET (I) (112, 227, 292) — Seret: Togrul beg.

MUHAMMET (II) (114) — Seljuk türkmenleriniň Yrakdaky döwletiniň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1153-1159). Ol Mahmydyň ogludyr. Mahmyt 1128-nji ýylda doglup, emir Bozabanyň elinde ýetişipdir. Soltan Masut ölmänkä Muhammede öz gyzyny berip, ony tagt mirasdary diýip yglan edipdi. Emma Has beg goşuna daýanyp, Muhammediň dogany Mälik şany tagta çykarypdyr. Mälik şanyň soltanlygy bary-ýogy 3 aý dowam edensoň, onuň yerine Muhammet geçipdir. Muhammediň Has begi öldürmegi seljuk begleriniň ondan närazy bolmagyna getiripdir. Halyf hem Muhammediň soltan bolmagyna garşy bolup, hutbada onuň adyny okatmandyr. Ol Muhammede garşy göreşmek üçin Süleýman şany peýdalanypdyr. Hatda onuň adyny hutbada okamaga başlapdyr. Öz soltanlygyny doganyna aldyran Mälik şa (Seret: Muyneddin Mälik şa) hem Süleýman şa bilen birleşip, Muhammediň garşysyna çykypdyr. Garşydaşlaryna garşy göreşde Mosulyň atabegi Kutbeddin Maududdan we onuň naýyby Zeýneddin Aly Kuçukdan kömek alan Muhammet 1156-njy ýylyň tomsunda bolan söweşde ýeňiş gazanyp, Süleýman şany ýesir alypdyr. Muhammet Zeňňileriň goldawy bilen Bagdady 4 aýlap gabapdyr. Emma Häzirbegjandaky atabeg Ildeňiz bilen birleşip, özüne garşy çykan dogany Mälik şanyň gozgalaňyny ýatyrmak üçin, 1157-nji ýylyň Gurbansoltan aýynda gabawy aýryp, Hemedana gitmäge mejbur bolupdyr. Muhammet Mälik şany özüne boýun egdirensoň, Bagdady gaýtadan gabamak isläpdir. Emma kesele sezewar bolansoň, durmuşyndan umydyny üzüp, kiçi ýaşly ogluna Aksuňgur Ahmetlini atabeg belläp, 1159-njy ýylyň ahyrynda Hemedanda aradan çykypdyr.

MUHAMMET (III) (114) — Seljuk türkmenleriniň Kermandaky döwletiniň iň soňky hökümdary. Horasanda ýaşaýan oguzlaryň Kermana aralaşmagy bu ýerdäki Kerman seljuklarynyň döwletiniň gowşamagyna hem-de onuň ýykylmagyna täsir edipdir. Merw we Sarahs etraplaryna häkim bolan oguz-türkmen begleri Mälik Dinaryň ýolbaşçylygynda Kermana we Parsa tarap göç edip başlapdyrlar. Oguz begi Dinar beg 1187-nji ýylyň Ruhnama aýynda Berdesiri eýeläp, seljuk türkmenleriniň Kermandaky döwletini ýykypdyr. Muhammet II-niň Yrak seljuklaryndan, Salyr atabeglerinden, Köneürgenç türkmenlerinden kömek soramagy çagşan döwleti täzeden dikeltmäge kömek etmändir. Şeýlelikde, seljuk türkmenleriniň Kermanda 136 ýyl dowam eden döwleti öz ornuny taryha beripdir.

MUHAMMET (IV) (127) — Häzirbegjandaky Ildeňizli türkmenleriň atabegliginiň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1175-1186). Ol atabeg Şemseddin Ildeňiziň ogludyr. Doly ady Nasreddin Muhammet Jahan Pälwan bolupdur. Mukaddes Ruhnamada nygtalyşy ýaly, Muhammet diňe bir hususy künjeklerinde däl, eýsem Yrakdaky seljuk türkmenleriniň mülklerine hem eýelik edipdir (127).

Ildeňiziň ölümünden soňra bu neberä bagly ýagdaýda galmakdan ýadan Arslan şa atabeg Jahan Pälwany öz ýolundan aýyrmak isläpdir. Oňa garşy ýörişe hem şaýlanandygyna garamazdan, Zenjanda keselläpdir. Ildeňizlileri ýeňip bilmänsoň Arslan şa häkimiýeti olara tabşyrypdyr. Jahan Pälwan Yrak seljuklary babatda kakasynyň syýasatyny ýöredipdir — tagta olaryň wekillerini oturdyp, hakyky häkimligi öz elinde saklapdyr.

Arslan şa aradan çykansoň (1177) atabeg Muhammet Yrak seljuklarynyň tagtyna onuň ogly Togrul III-ni geçiripdir. Muhammediň talaby boýunça Parsda, Huzystanda, Mosulda, Ahlatda, Erzurumda Tugrul III-niň adyna hutba okalypdyr. Atabeg Muhammet Pars atabegligini tabyn etmek üçin Şiraza ýöriş gurapdyr (1179-1180).

Salahaddin Eýýubynyň al-Jeziredäki we gündogar Anadolydaky işeňňir hereketleri onuň Ildeňizliler bilen çaknyşmagyna sebäp bolupdyr. Bu göreşde Muhammet Jahan Pälwan üstünlik gazanyp bilmänsoň, Mosul Eýýubylaryň golastyna geçipdir. Salahaddin Eýýuby Kazwindäki we Bistamdaky Batinileri derbi-dagyn etmek üçin Häzirbegjan atabegleriniň mülkünden geçip gitmäge rugsat sorapdyr. Eýýubylaryň özlerini doly tabyn etjek bolýandygyna düşünen Muhammet Jahan Pälwan goranyş çärelerini görüpdir. Emma ol keselläp, 1186-njy ýylyň Baýdak aýynda aradan çykypdyr.

Atabeg Muhammet Jahan Pälwan adalatly, arassa ahlakly, oňat häsiýetli, hökümdarlyk başarnygy ýokary adam bolupdyr. Ol Köneürgenç türkmenleriniň soltany Tekeş bilen dostlukly aragatnaşykda bolupdyr. Jahan Pälwanyň halyflyk hakyndaky düşünjelerini taryhçy Rawendi şeýle beýan edipdir: «Halyflar dünyä soltanlaryny hemaýatynda saklap, işleriň iň gowusy we wezipeleriň iň beýigi hutba okamak we ymamlyk etmek bilen meşgullanmalydyrlar. Olar hökümdarlygy we jahan häkimiýetini soltanlara bermelidirler».

Atabeg Jahan Pälwanyň dört ogly bolupdyr. Olardan Kutlug Ynanç we Omar Ynanç hatyn diýen aýalyndan, Abu Bekir ýene bir aýalyndan, Özbek bolsa gyrnak aýalyndan bolupdyr.

«Muhammediň dogany, Häzirbegjandaky öňki wekili Gyzylarslan oňa mirasdüşerlik edýär we emirleriň emiri derejesine eýe bolýar» (Mukaddes Ruhnama,127s.).

MUHAMMET (V) (128) — Salyr türkmenleriniň Parsdaky atabegliliginiň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1260-1262). Ol atabeg Sagt II-niň ogludyr, Abu Bekriň agtygydyr. Tagta geçen wagty Muhammet 12 ýaşyndaky oglan bolansoň Pars atabegligindäki ähli işleri Türkan hatyn (Ýezd atabeginiň gyzy) öz elinde jemläpdir. Atabeg Muhammet tagtda iki yyl ýedi aý bolansoň, saraýyň üçeginden gaçyp ölüpdir (1262ý.Sanjar aýynyň 20-si). Türkan hatyn onuň ýerine öz doganoglany Muhammet şa b. Salyr şany tagta çykarypdyr.

MUHAMMET (VI) (139) — Akgoýunly türkmenleriň hökümdary (1500-1501). Uzyn Hasanyň ogly Ýusup begden bolan agtygydyr. Yspyhanyň golaýynda bolan söweşde öldürilýär.

MUHAMMET (VII) (145) — Gajar türkmenleriň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1834-1848). Ol Gajar türkmenleriniň döwletiniň ikinji hökümdary Abbas Mürzäniň ogludyr, Fatyh Aly şanyň agtygydyr.

Muhammet entek Fatyh Aly şa dirikä, 1833-nji ýylda Owganystanyň Hyrat welaýatyny basyp almak üçin goşuna ýolbaşçy bellenilip iberilýär. Fatyh Aly şa tagta mirasdüşer diýip ogly Abbas Mürzäni belläpdir. Emma 1833-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynda Muhammediň kakasy Abbas Mürze aradan çykýar. Kakasy aradan çykan wagty Muhammediň atasy garrap, tapdan üşen adamdy, üstesine-de agyr keseldi. Şol sebäpli Muhammet kakasyna wesýet edilen kürsüni eýelemek ugrunda göreşe başlapdyr. Ol Hyrat şäherini gabamagyny bes edip, Tährana gaýdýar hem-de atasyna özüni mirasdüşer şazada diýip ykrar etdirýär.

1834-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynda Fatyh Aly şa aradan çykypdyr. Ýogalan şanyň üç ogly we agtygy Muhammet tagta geçmek üçin özara uruşlara başlapdyrlar. Bu göreşde Muhammet üstün çykyp, gajar türkmenleriniň döwletiniň şasy bolupdyr.

Muhammet şa 1837-1838-nji ýyllarda Owganystanyň Hyrat welaýatyna garşy ýörişi täzeden gurapdyr. Emma onuň bu ýörüşi iňlis-eýran garşylygyny güýçlendiripdir. Çünki Beýik Britaniýanyň özi Owganystana göz dikip ýördi. Beýik Britaniýa Eýrandan Hyradyň daşyny gabamagyny bes etmegi talap edipdir. Talap ýerine ýetirilmänden soňra Beýik Britaniýa 1838-nji ýylyň Sanjar aýynda Eýran bilen diplomatik gatnaşyklaryny kesilýändigini jar edipdir. Eýran bilen Beýik Britaniýanyň arasynda Hyradyň üstünde tasdan uruş başlanan eken. Her näme-de bolsa urşuň öňüni almak, gepleşikler ýoly bilen meseläni çözmek taraplara başardýar. Gepleşiklerde Beýik Britaniýa Hyratdan we beýleki owgan ýerlerinden Eýranyň goşunlarynyň çykarylmagyny talap edipdir. 1841-nji ýylyň ýazynda gepleşikler tamamlanyp, Eýran Hyrada dawasyndan ýüz öwürýär we ol ýerden goşunlaryny çykarýar. Hyrat neselesi ýurduň içinde-de, halkara möçberinde-de Muhammet şanyň abraýyny pese gaçyrýar. Eýran ýerlerine ornaşmak üçin dawa edýänler köpelýär. Russiýa bilen Beýik Britanaiýanyň arasynda Eýranyň ýerlerini paýlaşmak ugrunda göreş güýçlenýär.

Muhammet şanyň döwründe Osman türkmen döwleti bilen Eýranyň arasynda serhetýakada ýerleşen Süleýmaniýe şäheriniň üstünde dawalar güýçlenipdir. Bu gezek hem gepleşikler alnyp barlyp, 1847-nji ýylda şertnama baglaşylyp şol boýunça serhet dawalary düzgünleşdirilipdir.

Muhammet şa içeri syýasatda käbir özgerdişler geçirýär. Daşary ýurt harytlaryndan Eýranyň bazarlaryny goramaga, ýerli önümçiligi ösdürmäge gönükdirilen çäreler geçirýär. Emma bazarlary goramak başartmandyr. Ýewropalylar köplenç Eýran bilen baglaşýan şertnamalarynda öz ýurtlarynyň harytlary üçin gümrük salgydyny gaty ujypsyzja bölege çenli azaltmagy başarypdyrlar. XIX asyryň ortalarynda Eýranyň Günbataryň täsirine düşýändigi barha aýdyň görünýär. 1843-nji ýylda kabul eden permany boýunça ýerlere hususy eýeciligi girizmegi-de Muhammet şanyň syýasatyna Ýewropanyň täsiridir.

Muhammet şa 1848-nji ýylyň Ruhnama aýynda ýogalansoň şa tagtyna Nasreddin geçýär.

MUHAMMET I (137) — Osman türkmenleriniň döwletiniň 5-nji soltany (tagt dawalary döwründäki hökümdarlygy 1403-1413, ýeke-täk hökümdarlygy 1413-1421). Türk çeşmelerinde Mehmet Çelebi diýlip tanalan Muhammet I Ýyldyrym Baýezidiň ogludyr, Myrat I-niň agtygydyr, Orhanyň çowlugydyr, Osmanyň ýuwlugydyr.

Muhammet I-niň soltanlyga başlan döwründe döwletiň çäkleriniň köp bölegi teýmiriler tarapyndan alnyp, türkmen begliklerine berlipdir. Muhammet I gysga süren soltan döwründe türkmenleriň Saryhanogullary begligini doly, Aýdyňogullary begliginiň bir bölegini tabyn edipdir. Menteşeogullary begligi öz üstünden Osman döwletiniň ýokary häkimligini ykrar edipdir. Anadoly beglikleriniň arasynda Garamanogullary Muhammet I-ä boýun egmezlige çalşypdyr. Garamanogly Mämmet beg, osmanlylaryň ýegenidigine garamazdan (ol Muhammet I bilen doganoglandy), Bursany gabap, şäheri ýakypdyr. Mämmet beg Muhammet I-niň ogly Mustapany hem öz tarapyna çekip, ony kakasyna garşy küşgüripdir. Olary tabyn etmek üçin Muhammet I Konýa ýöriş edipdir. Mämmet beg Osman türkmenleriniň döwletine garşy baş götermejekdigine Gurhandan ant içipdir. Emma sözünde durmandyr. Muhammet I Konýany eýelese-de (1415), ähtini syndyran Mämmet begi tutup bilmändir.

Muhammet I Izmire ýöriş edip (1414) Aýdyňogly Jüneýdi boýun egdiripdir. Izmiriň galasyny ýykdyryp, ýer bilen ýegsan edip, haçparazlaryň Izmirde gurup, ýarysyny bitiren galasyny hem ýykdyrypdyr.

Muhammet I wenesiýalylar bilen deňiz söweşini alyp baran ilkinji osman soltanydyr. Wenesiýalylaryň türkmenleriň söwda gämileriniň üstüne çozmagyna jogap edip, Çaly begiň baştutanlygyndaky osman deňiz güýçleri Andros, Paros, Milos adalaryna hüjüm edip, wenesiýalylaryň birnäçe gämisini ýesir alypdyrlar. 1416-njy ýylyň Magtymgyly aýynyň 29-ynda Mermer adasy bilen Gelibolu ýarymadasynyň arasynda bolan deňiz söweşinde türkmenler ýeňlip, admiral (emir’al-bahr — deňizleriň emiri) Çaly beg wepat bolupdyr.

Muhammet I tagt dawalary döwründe öz garyndaşlaryny goldany üçin Jandarogullary begi Isfendiýardan Kastamonu, Çankyry, Tosýa ýaly ýerleri alyp, Osman döwletiniň çäklerine goşupdyr (1418). Anadolynyň demirgazygyndaky Janik welaýatyny we Samsuny öz döwletine goşupdyr (1419).

Muhammet I-niň Mustapa atly dogany oňa garşy gozgalaňa başlapdyr. Mustapa Ankara söweşinden soň Teýmir tarapyndan ýesir edilip Samarkanda äkidilipdi. Teýmiriň ölüminden soňra Anadola dolanan Mustapa ilki Garamanogullaryna daýanyp, soňra Wizantiýa imperatorynyň ýanyna gidip, agasyna garşy göreşde ondan kömek sorap garaz ňadibem bolsa tagty eýelemäge synanyşypdyr. Muhammet I inisi Mustapanyň gozgalaňyny basyp ýatyrmak üçin Selanigi (Salonik) gabasa-da, Wizantiýa imperatory Mustapany agasyna bermändir (1419).

Muhammet I 1421-nji ýylyň baharynda Edirnede aw edýän mahaly atdan ýykylypdyr. Gutulmajagyna gözi ýetip, ýerine ogly Myradyň geçmegini wesýet edip, ýazyň ahyrynda, tomsuň başynda aradan çykypdyr. Bursada Ýaşyl türbede jaýlanypdyr. Taryhy çeşmeler Muhammet I-niň 24 söweşe gatnaşyp, kyrka golaý ýerinden ýaralanandygyny habar berýär. Dülkadyrogly Suly begiň gyzy bolan Emine Hatyn atly aýalyndan mirasdar ogly Myrat II doglupdyr. Beýleki aýallaryndan Şazada hatynyň we Gumry hatynyň atlary mälimdir. 18 oglundan Mämmet, Ahmet Çelebileriň, Myradyň, Kasym, Mahmyt, Ýusup we Orhan Çelebileriň, dokuz gyzyndan Äşe, Hatyja, Soltan, Seljuk, Enji (Inju), Hafsa hatynyň atlary mälimdir. Muhammet I Edirnäni Osman türkmenleriniň döwletiniň paýtagtyna öwren soltandyr.

MUHAMMET I KÜMÜŞ HÖKÜMDAR b.TILU DANYŞMENT (116) — Seret: Kümüş hökümdar.

MUHAMMET II (137) — Seret: Fatyh soltan Mämmet.

MUHAMMET II b.GAZY (116) — Danyşment türkmenleriniň begliginiň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1134-1142). Ol Gazy b.Kümüş hökümdaryň ogludyr. Muhammet II b.Gazy üç sany doganyň tagt ugrundaky dawalarynyň soňuna çykmagy başarypdyr. Ol haçparazlar, wizantiýalylar, ermeniler bilen göreşipdir. Çankyryny, Kastamonuwy Wizantiýa imperiyasyndan yzyna gaýtaryp alypdyr. Wizantiýa imperatory Ioann Komnenosyň Danyşment türkmenleriniň esasy merkezi Niksary eýelemek synanyşygyny puja çykarypdyr (1140-1141). Muhammet II b.Gazy haçparazlary Elbistandan, Maraşdan yzyna serpikdiripdir. Garaz onuň 8 ýyllyk hökümdarlygy köplenç özara uruşlar ýa-da harby ýörüşler bilen geçipdir.

Muhammet II b.Gazy 1142-nji ýylda ýogalypdyr we Kaýsary şäherinde jaýlanypdyr. Onuň Zunnun, Ybraýym, Ýunus atly ogyllary bolupdyr.

MUHAMMET III (137) — Osman türkmenleriniň döwletiniň 13-nji soltany (hökümdarlyk döwri 1595-1603). Myrat III-niň wenesiýa asylly Safiýe hanym atly aýalyndan bolan ogludyr. Ol 1566-njy ýylyň Magtymguly aýynyň 16-synda Manisada dogulýar.

Muhammediň kakasy 1582-nji ýylda onuň sünnet toýuny uly dabara bilen 50 günläp belläpdir. Ýewropadan we Aziýadan has abraýly hökümdarlar bu toýa çagyrylypdyr. Toý döwletiň halkara abraýyny has-da belende galdyrmak üçin ulanylypdyr.

Süleýman Kanunynyň 1566-njy ýyldaky ýörişinden 30 ýyldan soň Muhammet III ilkinji gezek ýörişe çykan soltandyr. Bu gezek Edirne—Plowdiw—Sofiýa—Niş ýoly boýunça osman goşuny Belgrada gelipdir (1596ý. Alp Arslan aýynyň 9-y). 19 gün daşyny gabap, Wengriýanyň çäklerindäki Egri galasyny Muhammet III-niň esgerleri dan eýeläpdirler (1596ý. Garaşsyzlyk aýynyň 12-si).

Egri galasynyň golaýyndaky Haçoba meýdanynda yslam we hristian dünýäsindäki uly söweşleriň biri bolupdyr. Söweş iki günläp dowam edipdir (1596ý. Garaşsyzlyk aýynyň 26-27-si). Awstro-Wengriýa imperatorynyň dogany Maksimilýanyň, Wengriýa koroly Sigizmund Batoriniň serkerdeligindäki goşun derbi-dagyn edilipdir. Emma Muhammet III bu ýeňişiň netijesini berkitmegi başarmandyr. Awstriýanyň eline geçen galalaryny yzyna almaga mümkinçiligi bolsa-da, dessine özi paýtagtyna dolanypdyr. Muhammediň Ýewropada galdyran güýçleri Kamenesiň (türk çeşmelerinde Kanij) golaýyndaky söweşde (1601ý. Sanjar aýynyň 18-i) üstünlik gazanmagy başarypdyr. Onuň Buda we Peşt şäherlerini eýelemek synanyşygy welin şowsuz tamamlanypdyr.

Muhammet III-niň döwründe Jelaly gozgalaňlary dowam edipdir. Muhammet III şolaryň iň irileriniň birini — Malatyýa we Kaýsary sebitlerindäki Garaýazyjynyň gozgalaňyny basyp ýatyrypdyr.

Osman döwletiniň Ýewropadaky wakalara gümralygyndan peýdalanyp Sefewi türkmenleriniň şasy Abbas I Töwrizi, Ýerewany, Nahçywany osmanlaryň elinden alypdyr (1603).

Muhammet III 1603-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 21-inde 38 ýaşynda aradan çykypdyr. Taryhy çeşmeler ony ejesiniň täsirinden çykyp bilmän, döwleti dolandyran soltan hökmünde sypatlandyrýar. Onuň Handan soltan, Mahpeýker atly aýallaryndan Mahmyt, Jahangir, Selim, Ahmet we Mustapa atly ogullary bolupdyr. Muhammet III-den soňra Osman döwletiniň tagtyna ogly Ahmet I geçipdir.

MUHAMMET IV (137) — Osman türkmenleriniň döwletiniň 19-njy soltany (hökümdarlyk ýyllary 1648-1687). Ol soltan Ybraýymyň ogludyr Ol 1642ý. Türkmenbaşy aýynyň 1-inde doglupdyr. Muhammet IV-niň ýaşlygyndan peýdalanan sadr’azam Köprüli Muhammet paşşa ähli häkimiýeti öz eline geçiripdir. Ol ýaşajyk soltany aw etmegiň lezzetli humaryna çolaşdyryp, döwlet işlerinden onuň elini sowadypdyr. Muhammet IV soltan bolan döwrüniň 25 ýyla golaýyny Yssambylyň daşynda, köplenç Edirnede geçiripdir. Muhammet IV-niň döwründe jelaly gozgalaňlarynyň iň ulusyna Abaza Hasan aga baştutanlyk edipdir.

Wenesiýalylar birbada Ortaýer, Egeý deňizinden käbir ýerleri (Bozjaada, Limni) eýelemegi başarsalar-da, osmanlar olary yzyna gaýdyp alypdyrlar (1657). Wengriýa ýörişi Muhammet IV-niň döwründäki daşary syýasat meseleleriniň biridir. Şwesiýanyň goldawyna daýanyp, Polşany hem öz tabynlygyna alyp, uly döwleti döretmegiň arzuwynda ýaşaýan wenger koroly Rakoşi II osmanlylar tarapyndan ýeňlişe sezewar edilipdir (1661). Osman goşuny 38 günlük gabawdan soň Uýwar galasyny eýeläpdir (1663ý. Ruhnama aýynyň 13-i). 1670-nji ýylda 24 ýyldan gowrak dowam eden Krit meselesi osmanlaryň peýdasyna tamamlanypdyr. Bu möhüm ada wenesiýalylaryň elinden alnypdyr. Kanij (Kamenes-Podolsk) ýeňşinden soňra (1672ý. Alp Arslan aýy) Polşanyň Podolýa welaýaty Osman döwletine, Ukraina bolsa Osman döwletine tabyn gazak getmany Doroşenko berlipdir. Osman döwletiniň bu üstünligi Russiýany ynjalykdan gaçyrypdyr. Çehrin söweşinde (1678ý. Alp Arslan aýynyň 12-si) osman goşuny ruslary ýeňipdir. Russiýa bilen Osman döwletiniň arasynda 20 ýyllyk möhlet bilen şertnama gol çekilipdir (1680ý. Baýdak aýynyň 13-i). Oňa görä Dnepr derýasynyň sag kenaryndaky ýerler Osman döwletine, Kiýewiň töweregindäki üç welaýat Russiýa tabyn bolmalydy. Taraplar Dnepr we Bug derýalarynyň arasyndaky ýerlerde gala gurmazlyga ylalaşypdyrlar. Krym hanlygy Russiýanyň ýerlerine çozmazlyga borçlandy.

Muhammet IV-niň döwründe Osman döwletiniň daşary syýasatyndaky uly waka ikinji Wena söweşidir. Rim Papasynyň çagyryşy bilen Awstriýa we Polşa osmanlara garşy harby bileleşigi döredipdirler. Oňa Bawariýanyň, Saksoniýanyň şazadalary hem goşulypdyr. Osman goşuny 1683-nji ýylyň Gorkut aýynyň 12-sinde Wena şäheriniň öňüne gelipdir. 61 günlük gabawyň dowamynda 18 gezek hüjüm edilendigine garamazdan, osman goşuny Wenany eýeläp bilmän ýeňilip, Buda tarap çekilipdir. Wena söweşi Osman döwletiniň abraýynyň peselmegine täsir edipdir. 78 gün gabawdan soň Buda şäheri hristianlar tarapyndan eýelenipdir. (1686ý. Ruhnama aýynyň 2-si) 145 ýyl Osman döwletiniň golastynda bolan bu şäheriň eýelenmegi hristian dünýäsinde uly guwanç döredipdir. Hristian goşuny Wenesiýa respublikasy, Dalmasiýa, Bosniýa ugurlary boýunça hereket edip, osmanlardan ençeme ýerleri yzyna alypdyr.

Osman döwletiniň bu sowsuzlyklary Muhammet IV-ä garşy meýilleri güýçlendiripdir. Ol tagtdan agdarylyp, ýerine dogany Süleýman II tagta geçirilipdir (1687). Muhammet IV aradan çykýança (1692ý. Bitaraplyk aýynyň 17-si) tussaglykda saklanypdyr. Muhammet IV-niň Gülnuş, Hatyja, Afife, Gülbeýaz (Akgül), Gülnar, Güneş atly aýallary bolupdyr. Gülnuşdan bolan Mustapa we Ahmet diýen ogullary soltan bolupdyr.

MUHAMMET ALY (144) — Zent türkmenleriniň döwletiniň dördünji hökümdary.

1779-njy ýylda zentleriň hökümdary Kerim han aradan çykandan soňra onuň ogullarynyň arasynda häkimiýet ugrunda göreş başlanýar. Kerim hanyň oruntutarlarynyň hiç birine uzak wagtlap ýurdy dolandyrmak başartmaýar. Eger onuň ogly Abulfath 1779-1782-nji ýyllarda ýurdy dolandyran bolsa, 1782-1785-nji ýyllarda ýegeni Aly Myrat han şa bolýar. 1782-nji ýylda gysga wagtlyk şa tagtyna Muhammet Aly geçýär. Ony doganoglany Japar han agdaryp, ol 1785-1789-njy ýyllarda şa bolýar. 1789-1794-nji ýyllarda Lutf Aly şa bolýar. Görşümiz ýaly Kerim handan soňky zent hökümdarlarynyň hiç biri-de ýurtdaky syýasy dartgynlylygy ýok edip, uzak şa bolup bilmändir. Muhammet Aly şanyň bir ýyla hem çekmedik şalyk döwri garşydaşlarynyň tagt dawalaryna garşy göreş bilen geçipdir.

MUHAMMET HASAN (145) — Gajar türkmenleriniň döwletiniň düýbüni tutujy Agamuhammet hanyň kakasy, gajar türkmen taýpasynyň hany.

Muhammet Hasan han taryhy çeşmelerde ilkinji gezek 1744-nji ýylda ýatlanylýar. Şol ýyl ol Astrabat welaýatyndaky gajar taýpalary bilen Nedir şanyň garşysyna gozgalaň turuzýar. Bu gozgalaňda turkmenler (aýratyn-da ýomutlar) Muhammet Hasan hany goldapdyrlar. Astrabatda başlanan gozgalaň Mazendarana hem ýaýrapdyr. Gozgalaňy kynlyk bilen basyp ýatyran Nedir şa oňa gatnaşanlaryň ählisine jeza bermek hakynda Astrabadyň häkimine buýruk berýär. Astrabadyň häkimi “gozgalaňa gatnaşanlary öldürmeli bolsa, onda welaýatyň ähli ilatyny uçdantutma gyrmaly boljak” diýip jogap beripdir. Astrabadyň häkimi gozgalaňa işjeň gatnaşanlaryň käbirlerini diriligine oda ýakyp, köpüsini dardan asyp öldüripdir.

Muhammet Hasan han Nedir şa öldürilenden soň öz taýpasynyň serdary hökmünde öňe çykýar. 1751-nji ýylda ol Asrabady, soňra Mazendarany öz hökümdarlygy astyna alýar. Eýranda XVIII asyryň II ýarymynda dörän maýda hanlyklaryň arasynda gajarlaryň döreden hanlygynyň hany bolýar. Muhammet Hasan hanyň baş duşmany zentleriň hany Kerim han bolupdyr. Bu ikisiniň arasynda kä ol ýeňip, kä hem beýlekisi ýeňip, uzak wagtlap uruş gidýär.

1758-nji ýylda Kerim han bilen Muhammet Hasan hanyň arasynda aýgytlaýjy söweş bolýar. Şol söweşde Muhammet Hasan han ýeňilýär we öldürilýär.

MUHAMMET HUDABENDE (144) — Sefewi türkmenleriniň döwletiniň dördünji şasy. Ol 1578-1587-nji ýyllarda hökümdarlyk edýär. Sefewi türkmenleriniň döwletiniň ikinji şasy Tahmasp I-niň ogly.

Muhammet Hudabende keselbent, özerkli däl adam bolupdyr. Ol köplenç aýalynyň (Hamza we Abbas atly ogullarynyň ejesiniň) diýeni boýunça ýurdy dolandyrypdyr. Muhammet şanyň Hamza Mürze atly ogly osmanlara garşy uruş döwründe Kawkazda görkezen edermenlikleri, ýeňişleri bilen öz duşmanlaryny öjükdiripdir. Ony şa tagtyna geçer öýdüp gorkup, eýranlylaryň özleri dildüwşik gurap öldürýärler. Muhammet Hudabendäniň döwründe onuň döwleti Kawkazda birnäçe ýerlerini Osman türkmenleriniň döwletine bermäge mejbur bolýar. 1587-nji ýylda Muhammet Hudabende öz esgerleri tarapyndan tagtdan agdarylýar we köp wagt geçmänkä aradan çykýar.

MUHAMMET JELALEDDÖWLE (142) — Gaznaly türkmenleriniň döwletiniň hökümdary Mahmyt Gaznalynyň ogly. Mahmyt Gaznaly aradan çykmanka döwletini bäş sany oglunyň ikisiniň arasynda paýlapdyr. Gazna, Horasan, Balh we demirgazyk Hindistan Muhammede; Reý, Yspyhan, Jybal bolsa uly ogly Masuda berlipdir. Ogly Masudyň tagty eýelemäge ymtylýandygyny duýan Mahmyt ony tagt mirasdarlygyndan mahrum edip, döwletini Muhammede miras galdyrypdyr. Mahmyt Gaznaly aradan çykansoň onuň 33 ýaşly ogly Muhammet tagta eçipdir (1040ý. Magtymguly aýy). Dogany Masut onuň soltanlygyny ykrar etmändir. Soltan bolanyna dört aý geçensoň, Muhammet Masudyň garşysyna göreşe çykypdyr. Emma goşunbaşylary Masudyň tarapyna geçensoň, çäresiz galypdyr. Masut inisi Muhammediň gözüni oýup, ony Gunduz galasyna zyndana taşladypdyr. Daňdanakan söweşinden soňra döwlet hazynasyny alyp, Hindistana barýarka, serkerdeleri gozgalaň turzup, Masudy tussag edipdirler hem-de Muhammedi soltan diýip yglan edipdirler (Seret: Masut Gaznaly). Masudyň ogly Maudud kakasynyň aryny almak üçin Muhammede garşy urşa başlapdyr. Jelalabadyň golaýynda bolan iki gün dowam eden söweşde (1041ý. Gurbansoltan aýynyň 7-8-i) Masut ýeňlipdir we jezalandyrylypdyr.

MUHAMMETMYRAT (42) — Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň dogany (1942-1948). Muhammetmyrat 1948-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 6-synda bolan elhenç Aşbabat ýer tiremesinde şehit bolýar. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy «Gelmezmi?»   goşgusynda doganlaryny ýatlap şeýle ýazýar:

Dogan doganyň zary,
Olaň ikidi bary,
Indi bakmazmy bäri —
Dogan gaýdyp gelmezmi?

Iň ulymyz — Nyýazmyrat,
Körpe — Muhammetmyrat,
Ikisi hem nämyrat —
Gitdi. Gaýdyp gelmezmi?

MUHAMMET MÜRZE (144) — Sefewi türkmenleriniň 11-nji hökümdary Abbas şanyň dogany Hüseýiniň ogly.

MUHAMMET OGLY KARUN (234) — Resulogullary türkmenleriniň Ýemendäki döwletiniň hökümdary. Taryhçy Kakajan Baýramowyň ýazmagyna görä bu neberä girýän türkmenler ilkibada Bagdat halyfynyň gullugynda durupdyrlar. Bagdat halyfy olary ilçi («resul») hökmünde Müsüre, Şama ýollapdyr. Bagdatda bolan gozgalaň zerarly Resulogullary Müsüre gidip, ol ýeriň hökümdary Salahaddin Eýýubynyň hyzmatyna giripdirler. Salahaddin Eýýuby 1174-nji ýylda dogany Turan şanyň ýygynynyň düzüminde Resulogullaryny Ýemene ýollapdyr. Resulogullary 1174-1228-njy ýyllar aralygynda Eýýubylaryň hyzmatynda bolupdyrlar. 1228-1455-nji ýyllarda bolsa Ýemende öz ady bilen bagly özbaşdak döwlet gurupdyrlar we ony dolandyrypdyrlar.

MUHAMMET PYGAMBER (20, 94, 253) — dünýäde oňa uýýanlaryň sany boýunça ikinji dini — yslamy esaslandyryjy, Arabystan ýarymadasynda arap döwletiniň düýbüni tutujy. Yslam dini boýunça ol Allanyň ýerdäki wekili, iň soňky pygamber we ähli Allatagala ýakyn adamlaryň hemmesinden oňa iň ýakynydyr.

Muhammet 570-nji ýylda Arabystanyň Mekge şäherinde dünýä inýär. Onuň kakasyna Abdylla, ejesine bolsa Emine diýer ekenler. Muhammet entek dogulmanka onuň kakasy ýogalypdyr, 6 ýaşynda ol ejesinden jyda düşüpdir. Ony ilki babasy Abdylmutallyp, soňra agasy Abu Talyp terbiýeläpdir. Muhammet ilki agasynyň düýelerini bakypdyr, soňra baý täjir Hatyjanyň söwda kerweninde düýekeş, iş dolandyryjy ýaly işlerde işläpdir. Muhammet we Hatyja biri-birilerine ýaransoň durmuş gurupdyrlar. Şol wagt Muhammet 24, Hatyja bolsa 40 ýaşynda bolupdyr. Olardan ýaşlygynda ýogalan birnäçe ogullary we 4 sany gyzy bolupdyr. Ogullarynyň ulusynyň ady Kasym bolanlygy üçin Muhammediň adyna Abul Kasym (Kasymyň kakasy) sözi goşulypdyr. Gyzlarynyň atlary Rukaýa, Um Gülsüm, Zeýnep we Patma bolupdyr. Muhammet bir gyzyny — Patmany öz doganoglany Hezreti Ala durmuşa çykarypdyr. Ondan Hasan we Hüseýin atly agtyklary dünýä inipdir. Muhammet Hatyja aradan çykýança başga aýal almandyr.

Muhammet hristiýançylygyň we ýahudyçylygyň esaslary bilen içgin tanyşypdyr. Ol ýeke gezmegi, köpçülikden çetleşip, Mekgäniň golaýyndaky daga aýlanmagy halar eken. Muhammet 40 ýaşyna golaýlanda özüniň Alla tarapyn saýlanandygyna göz ýetiripdir. Oňa Jebraýyl perişdäniň üsti bilen Allanyň buýruklary, görkezmeleri, sözleri ýetirilipdir. Allanyň sözleri Muhammet pygamberiň döwruňde ýatdan öwrenilipdir, soňrak ol sözler ýazga geçirilip, keramatly Gurhan dünýä inipdir.

Muhammet ilki Mekgede yslam dinini wagyz edýär. Emma Mekgäniň täsirli adamlary Muhammedi we onuň tarapdarlaryny yzarlap başlaýarlar. Muhammediň Mekgeden daşarda, aýratyn-da öňki Ýasryb şäherinde ýaranlary köp eken. Şonuň üçin Muhammet 622-nji ýylyň güýzünde Mekgeden Ýasryba göçýär. Şol günden musulman hijri ýyl hasaby başlanýar (“hijret” diýmek “göçmek” diýmekdir). Muhammet Ýasryba barandan soňra ol şäher Madinat’an- nabi, ýagny “pygamberiň şäheri” diýlip atlandyrylyp başlanýar. Şäheriň ady gysgaldylyp al-Madina diýlip tutulýar. Türkmenleriň arasynda ol Medine ady bilen meşhurdyr.

Medinede Muhammet pygamber birnäçe dini guramaçylyk işlerini geçirip, 623-nji ýyldan başlap Mekgelileriň garşysyna ýaragly göreşe başlaýar. Bu göreş, ýagny Mekge-Medine urşy 630-njy ýylda Muhammediň dabaraly ýagdaýda Medinä gaýdyp gelmegi bilen tamamlanýar. Mekge Muhammediň tarapdarlarynyň eline geçensoň, olaryň abraýy has-da artypdyr. Arabystan ýarymadasynyň taýpalarynyň barha köpüsi Muhammediň dinini kabul edipdirler. Ýöne Muhammet pygamber Mekgede ýaşamandyr-da, öňküsi ýaly Medinede ýaşamagyny dowam etdiripdir. 631-632-nji ýyllarda Arabystan ýarymadasynyň esasy bölegi Muhammediň musulman jemagatynyň täsirine düşüpdir.

Muhammet pygamber ömrüniň soňky döwürlerinde yslamy demirgazyga ýaýratmaga aýratyn üns beripdir. Ol Siriýa garşy ýörişe taýýarlanypdyr. Emma 632-nji ýylyň tomsunda gysga wagtlyk keselden soň duýdansyz aradan çykypdyr. Muhammet Medinede “Pygamberiň metjidinde” jaýlanylypdyr.

Muhammet pygamber ýogalandan ýurdy pygamberiň orunbasarlary — halyflar dolandyrypdyrlar. Şolaryň döwründe yslam dünýäniň köp ýerlerine ýaýradylypdyr. Ilkinji halyf pygamberiň ýakyn egindeşi Abu Bekr bolupdyr.

Muhammet pygambere Magtymguly atamyz köp ýüzlenipdir. Ony ençeme şygyrlarynda ýatlapdyr. Olarda ol Muhammedi „«Iki dünýäniň serwerine», «Mekgeden çykan gözele» deňäpdir. Magtymguly pygamberimize bagyşlanan «Ýa resul”, “Ýa Muhammet, Mustapa”, “Saçdy Muhammet”, “Muhammet Mustapa” we şuňa menzeş ýörite şygyrlary döredipdir. Käbir goşgularynda Muhammediň adyny tutman ony taryplapdyr. Elbetde Magtymgulynyň Muhammede söýgüsi özbaşyna aýry mesele.

Muhammediň ömri, durmuşy, maşgala ýagdaýy barada gaty köp işler ýazyldy. Olaryň ählisinde-de Muhammediň şahsyýetine ajaýyp baha berilýär. Ýöne biz şolaryň arasynda ýekejesiniň adyny tutmakçy. Ol hem Maýkl H. Hart tarapyndan ýazylan “Ýüz beýik adamlar” atly kitap. Şu kitapda şahsyýetler eden işleriniň möçberi esasynda degişli tertipde ýerleşdirilipdir. Kitap musulman ýazary tarapyndan ýazylmasa-da, Muhammediň adynyň onda 1-nji ýerde goýulmagy pygambermiziň dünýä taryhynda birinji derejeli taryhy şahs hökmünde ykrar edilmesidir.

MUHAMMET SURY (143) — Gurly turkmenleriň döwletiniň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1000-1010). Owganystanda Hyradyň gündogar we günorta-gündogarynda ýerleşen daglyk Garçystan böleginiň günortasy, Jüzjan, Ferahrud, Gerirud we Murgap derýalarynyň boýundaky ýerlere Gur diýilip at berlipdir. Bu ýerleriň ýerli ilaty hasaplanýan şensebaniler ýa-da gurlular ilkibada Gaznaly turkmenleriň döwletiniň tabynlygynda bolupdyr. Muhammet Gaznaly gurlularyň kerwen ýollaryna çozup, talaňçylyk edýänligi üçin olaryň baştutany Muhammet Suryny ýeňipdir hem-de ýesir alypdyr (1010). Ýerine ogly Abu Alyny gurlulara baştutan goýupdyr.

MUHAMMET ŞA (128) — Salyr türkmenleriniň Parsdaky atabegliginiň hökümdary. Öz gyzy Salgomy oňa nikalap beren Türkan hatyn (Seret: Muhammet (V)) Muhammet şany öz täsirinde saklamak isläpdir. Emma döwletde tertip-düzgini ýola goýan Muhammet şa Türkan hatynyň aýdanlaryna gulak asmandyr.

Emma Muhammet şa hökümdar bolansoň keypi-sapa üns berip, döwlet işlerine ähmiyet bermändir. Giýewsinden tamasy çykmadyk Türkan hatyn 8 aýdan ony tagtdan agdaryp, ony Hulagu hanyň ýanyna iberipdir. Ýerine bolsa onuň tussaglykda oturan inisini — Seljuk şa bin Salyr şany oturdypdyr (1262).

MUHAMMET TAPAR (113, 134, 231) — Seret: Gyýaseddin Abu Şuja Muhammet.

MUHAMMET ÝOLABY (385) — Soltan Sanjaryň döwründe Gürgeniň häkimi.

MUHYEDDIN TOGRUL ŞA I (114) — Seljuk türkmenleriniň Kermandaky döwletiniň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1156-1170). Ol Mugiseddin Muhammet I-niň ogludyr. Dogany Mahmyt şany, kakasynyň inisi Seljuk şany jezalandyran Togrul bu hereketi bilen özüne garşy çykjak adamlaryň gözüniň oduny alypdyr.

Togrul şa Parsdaky goňşusy — Salyr atabegligi bilen dostlukly aragatnaşyklary dowam etdiripdir. Onuň döwründen başlap seljuk türkmenleriniň Kermandaky döwletiniň dolandyryşynda atabegleriň abraýy barha artyp başlapdyr. Togrul şa 1170-nji ýylyň Nowruzynda keselläp aradan çykypdyr.

MUIZZIDDIN MUHAMMET (233) — Gurly turkmenleriniň hökümdary (hökümdarlyk ýyllary 1203-1206). Ol Gur hökümdary Bahaeddin Samyň ogludyr. Agasy Gyýaseddin Muhammet özüniň hökümdarlyk döwründe (1163-1203) 1173-nji ýylda Gaznany eýeländen soňra inisi Muizziddine «soltan» derejesini berip, bu ýeri dolandyrmagy tabşyrypdyr. Muizziddin Muhammet Gazna şäherini oguzlaryň çozuşyndan gorapdyr. Şaýy karmatlaryna garşy göreşip, halkyň asuda ýaşaýşyny üpjün edipdir. Kerwen ýollaryny talaňçylardan gorapdyr. Muizziddin Muhammet Hindistana hem birnäçe gezek ýöriş gurapdyr. Ilki bilen Multany we Ýokary Sinddäki karmat şazadalygyny özine tabyn edipdir (1175-1176). Ýöne Gujeraty eýelemek synanyşygy şowsyz tamamlanypdyr (1178-1179). Soňra ol ünsüni Peşawara we Lahora gönükdiripdir. Gaznaly hökümdary 1180-1186-njy ýyllar aralygynda Lahory gurlularyň çozuşyndan gorapdyr. Güýç bilen şäheri eýeläp bilmänsoň, Muizziddin Muhammet hilä ýüz urupdyr. Hysrow Mäligiň zamunlykda saklanýan ogly Mäligi dostluk namasy bilen Lahora ýollapdyr. Oglunyň boşadylanlygyna begenip, goragy gowşadanlygyny duýan Muizziddin derhal Lahory eýeläp, Gaznaly turkmenleriniň döwletini ýykypdyr.

Gaznaly döwleti ýykylansoň Muizziddin ünsüni Hindistana gönükdiripdir. Taberhinde galasyny eýeläpdir (1190). Hindi rajasy Pritwihi ýeňip (1192), Sindden Bingal aýlagyna çenli aralygyna özüniň syýasy häkimýetini ýola goýupdyr. Gurlularyň şöhratynyň artan ýagdaýynda Muizziddin agasy Gyýaseddin Muhammet Abbasy halyfyna özüniň hökümdarlygyny tassyklamak barada ýüz tutupdyr.

Gurlularyň indiki maksady tutuş Horasany ele geçirmekdi. Seljuk we Gaznaly turkmen döwletleriniň ýykylmagyndan soňra gurlular sebitde uly syýasy güýç bolan Köneürgenç turkmenleriniň döwletine garşy göreşe başlapdyrlar. Alaeddin Tekeşiň ýogalmagyndan peýdalanyp, Nyşapury, Merwi, Sarahsy eýeläp, bütin Horasany öz gözegçiligi astyna alypdyr. Agasynyň ölüm habaryny alan Muizziddin Hyrada dolanyp, häkimligi astyndaky ýerleri neberäniň agzalarynyň arasynda paýlapdyr.

Muizziddiniň Könürgenç turkmenleriň hökümdary Alaeddin Muhammediň garşysyna ýörişi garahytaýlaryň ara girmesi sebäpli şowsyz tamamlanypdyr (1204). Muizziddin Muhammet Penjapdaky hohar taýpalarynyň gozgalaňyny basyp ýatyrýarka, Ind derýasynyň boýnunda namaz okaýan pursady bir ysmaýyly jansyzy tarapyndan öldürlipdir (1206). Onuň ölüminden soňra Gurlularyň döwleti gowşap, dargamak bilen bolupdyr. Serkerdesi Kutbeddin Aýbeg gurlularyň Hindistandaky mülklerinde Deli turkmenleriniň soltanlygyny esaslandyrypdyr.

MUJAHYDEDDIN GAÝMAZ (122) — Beg hökümdar türkmenleriniň atabegi Zeýneddin Aly Kuçugyň döwründe Irbiliň häkimi. Zeýneddin Aly Kuçugyň ölüminden soň (1168) Gaýmaz onuň kiçi ogly Zeýneddin Ýusuby atabegligiň başyna getiripdir. Gaýmaz Zeýneddiniň ýaşlygyndan peýdalanyp, häkimligi öz eline alypdyr. Mosul atabegliginiň işine goşulmakçy bolan Gaýmazy Izzeddin Masut I tussag etdiripdir (1183). Soňra Häzirbegjan atabegi Pälwanyň töwellasy bilen ony tussaglykdan boşadypdyr.

MUJYREDDIN ABAK (118) — Seret: Abak.

MUSA (20, 21) — pygamber. Ol barada Gurhany kerimiň birnäce aýatlarynda ýatlanylýar. Olarda Musa barada jikme-jik maglumat berilýär, oňa Allatagala tarapyn berlen gudratlylyk düşündirilýär. Alla oňa haýran galdyryjy 9 sany gudratlylyk eçilipdir. Şolardan Musanyň taýagy (hasasy) we ak eli bilen görkezen gudratlary Gurhanda ýatladylýar. Dogry, Musa barada aýdylýan rowaýatlaryň köpüsi Injilde hem bar. Ýöne Gurhanda Musa barada birnäce täze hekaýatlar hem bar. Mysal üçin, Musanyň “Allatagalanyň guly” (Hydyr) bilen syýahaty baradaky hekaýa Injilde ýokdur. Musanyň Gurhanda ýatlanylyşy barada Mukaddes Ruhnamada şeýle setirler bar: «Gudraty güýçli Allatagalanyň pygamberimiz Muhammede iberen Gurhany keriminde Ruhy belentler diýlip Nuh, Ybraýym, Musa, Isa we Muhammet ýatlanýar» (20). Allatagala ilkinji mukaddes Kitaby — Töwrady Musa pygambere ýollapdyr.

Musa dini rowaýatlarda biziň eramyzdan 1571 ýyl öň Musürde doglan hasap edilýär. Musanyň doglan wagty Müsüriň patyşasy ähli erkek göbekli çagalary öldürmegi buýurýar. Musanyň ejesi çagasyny eýdip-beýdip 3 aýlyk bolýança gizlin saklap, soňra bir sebede salyp, Nil derýasynda akdyryp göýberýär. Gurhanda Pyrguanyň aýaly (Injil hekaýatlarynda onuň gyzy) Musany suwdan çykaryp alyp öýüne getirip, oňa seredip başlaýar, oňa Musa diýen at goýýar. Ol aýal Musa seretmegi, ony iýmitlendirmegi onuň hak ejesine tabşyrýar. Şeýdibem Hudaýyň gudraty bilen Musajyk öz ejesine gowuşýar, köşkde ösýär, ulalýar. Ulalansoň bir dawa goşulyp, güňäkäri öldürip, eden işiniň bilinmeginden ätiýaç edip köşkden gaçýar, bir baýyň elinde çopançylyk edip geziberýär. Şol baýyň iki gyzynyň birine öýlenip, süýt hakynyň ýerine 8-10 ýyl goýunlaryny bakyp bermäge ylalaşýar.

Rowaýatlaryň birinde Musa baýyň goýunlaryny bakyp ýörkä möjek gelip, ondan bir goýun soraýar. Musa oňa mallaryň eýesiniň başga adamdygyny aýdýar. Baýdan sorap gelýänçä goýunlary bakmagy, seretmegi haýyş edip, mallaryň eýesine möjegiň gelendigini, goýun soraýandygyny aýdýar. Baý möjek sorap baran bolsa bermelidigini, onuň soramanam alyp biljekdigini Musa düşundirýär. Musa möjege bir süri goýunyň içinden saýlap, birini al diýýär. Möjek ak toklyny tutýar. Şonda Musa möjege şu uly sürüniň içinde ýekeje toklusynyň bardygyny, ony hem möjegiň tutandygyny aýdýar. Soňra möjegiň gözüni daňyp, täzeden saýladýaram welin, möjek ýene-de şol toklyny mägirdip tutýar. Möjek ak goýuny aňyrrak kowup, süriniň beýleki tarapyndan kowalap tutubam görüpdir, welin ýeňe-de öňki tokly agzyna gabat gelýär. Musa şondan soň oňa ýeke toklusyny berip, bolan ýagdaýy boluşy ýaly baýa gürrüň berýär. Eli açyk baý (Musa şol baýň gyzyna öýlenýär) indi ak tokly dogulsa ählisini oňa berjekdigini aýdýar. Indiki dölde guzularyň aglabasy akja dogulypdyr, Musa-da uly sürüli bolupdyr.

Baý bilen hoşlaşyp, maşgalasyny alyp gelýärkä Allatagalanyň hut özi ot-ýalynyň içine duwlanyp, Musa bilen bir dagyň üştünde duşuşypmyş. Ýokarda aýdanlarymyzyň ählisini Magtymguly atamyz bir beýtde jemläpdir:

Käpirler beslegen oglan çagynda,
Bir oda ýolugan dost pyragynda,
Baryp, raz aýdyşan Sina dagynda,
Tury – Musa – Kelimulla haky çün.

Musanyň dine uýmaýanlara görkezen gudratlaryna dini teswirleýjiler aýratyn üns beripdirler. Musanyň hasasynyň ýylana öwrülişi ýa-da onuň elinde ak (pis) keselini döredip we ony dessine bejerip bilişi, Müsür patyşasyna (Faraon, Pyrgaun) garşy göreşen döwründäki görkezen geň-taňlyklary hakdaky rowaýatlar halk arasynda ýörgünlidir.

Rowaýatlarda Musany Allatagalanyň pygamber saýlaýşy, onuň wagyzlary, diliniň peltekräkdigi üçin dogany Harunyň öňa beren kömekleri barada hekaýatlar saklanypdyr. Musany Allatagallanyň dosty, onuň bilen açyk aýdyşyp bilýän pygamber hökmünde sypatlandyrýarlar. Musany Beýik Taňrynyň aýratyn hormatlandygy barada gürrüň köp, Magtymguly atamyzyň ony “Hudanyň erkesi hezreti Musa” diýip atlandyrmasy dini esassyz däldir.

MUSA (137) — Osman türkmenleriniň döwletiniň şazadasy. Ol Ýyldyrym Baýezid I-niň uly ogludyr. Ankara söweşinden soňra (1402) Osman türkmenleriniň döwletiniň taryhynda tagt dawalary döwri (1403-1413) başlanypdyr. Musa Ankara söweşinde Teýmir Agsaga ýesir düşüpdir. Teýmir Osman döwletini gowşatmak maksady bilen ony Baýezidiň 4 oglunyň arasynda paýlapdyr. Musa inisi Isany ýeňip, Bursa hökümdar bolupdyr. Teýmiriň Anadolydan gitmeginden soňra Isa gaýtadan Bursa häkim bolupdyr. Musa ilki Garamanogullary, soňra Jandarogullary begleriniň huzuryna gaçy