A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z

ABYWERD [A:bywerd] (150, 221) - Türkmenistanyň günortasynda, Köpetdagyň eteginde, häzirki Kaka şäherçesiniň günbatarynda irki eýýamlarda döräp, tä Çingiz hanyň basybalyşlaryna çenli gülläp ösen gadymy şäher we şol töwerekleri öz içine alan welaýat.

Takmynan Altyndepe bilen bir döwürräkde dörän bu şäheriň Abywerd diýen ady irki geçmişde Apawarta, Apawarktika görnüşlerinde bolup, soňra gysgaldylypdyr we biraz üýtgeşmä sezewar edilipdir. Dürli döwürlerde şäheriň orny hem birnäçe gezek üýtgäpdir: ol Ahemeniler eýýamynda we ondan öň Ýelkendepäniň, antik döwürden irki orta asyrlara çenli Hysrawgalanyň, orta asyrlarda bolsa Peştagyň ornunda ýerleşipdir.

Çeşmelerde Bawerd görnüşinde-de gabat gelýär.

ADANA (230) - Türkiýäniň günortasynda pagtaçylyk bilen meşgullanýan iliň (welaýatyň) we onuň merkezi şäheriniň ady. Seýhan derýasynyň kenarynda ýerleşendigi üçin, şähere Seýhan hem diýilýär.

AHAL (172, 276) – 1. Türkmenistanyň günortasynda ilersi Köpetdag, gaýrasy Garagum, gündogar tarapy Gäwers (Gowşut demir ýol menzili), günbatary hem Serdar (öňki Gyzylarbat) şäheri aralygyndaky gadymy oturymly ülkäni öz içine alýan giň düzlük. Oňa Gökdepe etrabynyň çäginde ýerleşen Ahal atly köne galanyň ady geçipdir. Geçmişde türkmenleriň bu gadymy mesgeniniň Etek, Arkaç, Kesearkaç, Damana ýaly atlary hem bolupdyr. Ahal diýen at ylmy çeşmelerde ilkinji gezek 1805-nji ýylda duş gelýär. Rus dilindäki işlerde Ahal sözi bilen birlikde Ahalteke diýen at hem ulanylyşa girizilýär.

2.  Ahal  - häzirki döwürde Türkmenistanyň bäş welaýatynyň biriniň ady.

Ahal welaýatynyň umumy meýdany 95,4 müň inedördül kilometre barabar bolup, ol Türkmenistanyň umumy meýdanynyň ýüzden 19,91 bölegini tutýar. Ol günbatarda Balkan, demirgazykda Daşoguz, gündogarda Mary welaýatlary, günortada bolsa Eýran Yslam Respublikasy bilen araçäkleşýär.

Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy özüniň ²Watandadyr² goşgusynda Ahalyň adyny ²dowar bakyp, şöwür çekip² gezen ýerleri hökmünde agzaýar:

Dowar bakyp, şöwür çekip, ygdym Ahal alasynda,
Ata-babam sesin eştdim Gök gümmürdän halatynda.
(Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy).

AKGOÝUNLY [A:kgoýunly] (239, 241) – ser. Akgoýunly türkmenleriň döwleti.

AKGOÝUNLY DÖWLETI (239, 240) – ser. Akgoýunly türkmenleriň döwleti.

AKGOÝUNLYLAR (239, 240) – ser. Akgoýunly türkmenleriň döwleti.

AKGOÝUNLYLAR DÖWLETI (292) – ser. Akgoýunly türkmenleriň döwleti.

AKGOÝUNLY TÜRKMENLER (44, 139, 237, 239) – ser. Akgoýunly türkmenleriň döwleti.

AKGOÝUNLY TÜRKMENLERIŇ DÖWLETI (239, 240) – Türkmenistandan günbatar ýurtlara çekilen türkmen taýpalarynyň birleşigi tarapyndan Kiçi Aziýada XIV asyryň ikinji ýarymynda düýbi tutulan kuwwatly döwlet (1350-1502). Bu birleşige baýyndyr türkmenleriniň baştutanlygynda düker, baýat, çepni ýaly uly türkmen taýpalary giripdir. Bularyň baýdagynda ak goýnuň şekiliniň bolandygy üçin, birleşige Akgoýunly ady berilýär. 

Akgoýunly türkmenleriň döwletiniň binýadyny tutan Gara Ýülük Osman beg bolsa-da, bu döwletiň doly aýaga galmagy we gurplanmagy Gara Ýülügiň agtygy Uzyn Hasanyň (1453-1478) ady bilen baglanyşyklydyr. Ol 1457-nji ýylda Garagoýunly türkmen döwletiniň hökümdary Jahanşany ýeňip, Horasan, Bagdat, Şiraz, Yspyhan, Häzirbegjan, Ermenistan ýaly ençeme ülkeleri öz döwletine tabyn edýär. Akgoýunly türkmen döwletiniň paýtagty Töwriz şäheri bolupdyr.

Akgoýunly türkmen döwletiniň synmagyna içki agzalalyklar sebäp bolýar.

ALTYNDEPE (9, 210, 211, 246, 291) - Kaka etrabynyň Mäne obasyndan 4 kilometr gündogarda ýerleşýän gadymy gala. Şu sebitdäki Ýylgynlydepe we Namazgadepe ýaly gaty irki galalar bilen birlikde Altyndepe diňe bir Türkmenistanda däl, tutuş Merkezi Aziýada hem gadymylygy babatda deňi-taýy bolmadyk arheologik ýadygärlik hasaplanýar. Galanyň häzirki tutýan umumy meýdany 46 gektara barabar bolup, belentligi hem 22 metre ýetýär. Bu galada geçen asyryň dürli ýyllarynda türkmen we rus arheologlarynyň ençeme topary işläp, baryp Oguz han Türkmen eýýamyndan galan köp sanly gymmatly tapyndylaryň üstüni açdylar. Mukaddes Ruhnamada agzalýan “Altyndepeden tapylan, ýaşy bäş ýarym müň, alty müň ýyl bolan öküziň altyndan guýlan şekili” (246 s.) şeýle tapyndylaryň biridir. Bu sene Altyndepeden tapylan tapyndylaryň radiokarbon usuly bilen geçirilen barlaglary arkaly tassyklandy.

Köp ýyllap Altyndepede gazuw-agtaryş işlerini geçiren akademik W. M. Masson bu şäherde gadymy Hindi we Harappa medeniýetleri (siwilizasiýalary) bilen bir hörpden gopýan we dünýä medeniýetine önjeýli goşant goşan medeniýetiň bolandygyny tassyklaýar. Şeýle ösen medeniýete eýe bolan bu ülke bürünç eýýamynyň örküjinde (b. e. öňki II müňýyllygyň ortalarynda, takmynan 3,5 müň ýyl öň) kem-kemden pese gaçyp, näbelli sebäplere görä öz ýaşaýşyny bes edýär.

AMUL [A:mu:l] I (150, 172, 221) - Türkmenabat (öňki Çärjew) şäheriniň günorta eteginde saklanyp galan gadymy şäheriň galyndylary. Jeýhunyň orta akymyndaky Kelif, Zemm (Atamyrat), Nawidah (Kerkiçe) we Farap atly irki dört şäher bilen birlikde Amul şäheriniň döräp, ösen şäher derejesine ýetmegi olaryň amatly gämi duralgalarynyň deňinde, şeýle hem köne kerwen ýollarynyň ugrunda ýerleşendigi sebäplidir. Buharadan Mara gidýän Beýik Ýüpek ýolunyň we Köneürgençden Atamyrada we ondan aňryk Owganystana, Hindistana barýan gadymy kerwen ýollarynyň çatrygynda ýerleşen Amul I-IV asyrlarda gülläp ösen şähere öwrülipdir. Şol döwürde Amul şähristanynyň daş-töweregi (rabady) berk diwar bilen gurşalyp, onuň meýdany 150-175 gektara deň bolupdyr. 1220-nji ýylda Amul şäheri Çingiz hanyň basybalyjy leşgerleri tarapyndan düýp-teýkary bilen ýumrulýar, ilaty gyrylýar, medeni ojaklary ýok edilýär. Bu pajygaly wakanyň ülkä ýetiren uly zyýany hakda mukaddes Ruhnamada şeýle jümmeler bar: “Wah, lagnat siňmiş Çingiz hanyň wagşy ordasy bolmadyk bolsa, taryhyň bu apaty pajarlap oturan ýüz müňlerçe ilatly Köneürgenjiň, Maru-şahu-jahanyň, Şährislamyň, Abywerdiň, Amulyň, Zemmiň, Dehistanyň, şäher-kentlerini boýnuna göwher monjuk ýaly düzüp oturan Oguzboýunyň (Uzboýuň) üstünden sowa geçen bolsa, müňlerçe kitaply kitaphanalar – “Ylym öýleri” ýakylyp-ýandyrylmadyk bolsa, häzir Türkmenistan dünýäniň ykdysady, syýasy, medeni, ylmy mertebesini göterip barýan kuwwatly döwlet bolardy” (150-151 s.)

Şu harby-syýasy sarsgyndan esli wagt soň Amul şäheri ýaňadan janlanýar. Onuň bu täze ösüşi Amul diýen gadymy adynyň Çärjew diýen at bilen çalşyrylandan (XVI asyrdan başlap) soňky döwre degişlidir. Häzir bu şäheriň harabalary dörtburç depe görnüşinde bolup, onuň tutýan meýdany 9 gektara, belentligi hem 20-24 metre barabardyr.

AMUL [A:mul] II (387) - Eýranyň Mazendaran ustanynyň (welaýatynyň) çäginde, Hazar deňziniň kenarynda ýerleşýän gadymy şäherleriň biri.

AMYDERÝA [A:myderýa:] (83, 162, 380) - Türkmenistanda hem-de bütin Merkezi Aziýada iň uly derýalaryň biri. Owganystanyň Hindiguş daglaryndan gözbaş alýan bu derýa ýokary akymynda – Wahanderýa ady bilen, Pamir derýasy bilen goşulyşandan soňra – Penj derýasy ady bilen, Wahş derýasynyň guýýan ýerinden aşakda bolsa Amyderýa diýen at bilen bellidir. Derýanyň uzynlygy dürli çeşmelerde her hili berilýär. Oksu goşandyndan alynsa, 2475 kilometr, Wahş goşandyndan alsaň, 2620 kilometr bolýar. Onuň suw akymyny döredýän, suw ýygnanýan meýdany 227 müň inedördül kilometre barabar. Atamyrat şäheriniň ýanyndan her ýyl Amyderýadan ortaça 63 kub kilometre barabar suw akyp geçýär.

Geçmişde bu derýanyň uzaboýuna degişli ýeke-täk ady bolman, onuň her bölegi kenarynda ýerleşen şäherleriň we halklaryň atlaryny göteripdir. Taryhda onuň 20-ä golaý ady bellidir: Balh derýasy, Termez derýasy, Kelif derýasy, Zemm derýasy, Ürgenç (Köneürgenç) derýasy, Oguz we ş. m. Dürli dillerde ýazylan taryhy çeşmelerde-de derýanyň aýry-aýry atlaryna duş gelinýär. Meselem, Hytaý çeşmelerinde Güýşüý, Potszu, grek alymlarynyň işlerinde Oks, Oksus (Oguz diýen adyň biraz üýtgedilen görnüşi), araplarda Jeýhun (Gihon – behiştdäki dört derýanyň birisiniň ady), pehlewi dilinde Wehrod (Wahşrud) we ş. m.

Mukaddes Ruhnamada Amyderýanyň Jeýhun we Oguz derýasy ýaly atlary hem agzalýar.

ANADOLY [Anado:ly] (136, 228, 230, 231, 235, 236, 238, 240, 241, 242) - IV-V asyrlardan tä Osman nesilşalygy berkarar bolýança, tutuş Kiçi Aziýanyň, ýurduň Osman türkmenleriniň soltanlygy döwründe Türkiýäniň günbataryndaky iliň (merkezi Kütahýe), 1920-nji ýyldan soňra Aziýa böleginiň ady.

ANADOLYDAKY SELJUK TÜRKMENLERINIŇ DÖWLETI [Anado:lyda:ky Selju:k…](228) - Merkezi Aziýadan Anadoly topraklaryna aralaşan seljuk türkmenleri tarapyndan gurlan döwlet (1075–1308). Bütin Anadolyny türkmen ýurduna öwürmekde, oguz türkmenleriniň  Merkezi Aziýadan getiren däp-dessurlaryny bu ülkä ýaýratmakda we ösdürmekde, türkmen dilini döwlet diline öwürmekde, ýurduň maddy we medeni derejesini ýokary götermekde, umuman, tutuş Anadolynyň Kiçi Aziýadaky Türkmenistan diýip atlandyrylmagynda uly işler bitiren hökümdarlykdyr.

ANHALWAR [Anhalwa:r] (140) - orta asyrlarda Hindistanyň degişli bolan Güjerat ştatynda gadymy gala, ir wagtlarda ştatyň merkezi bolan şäher.

ANTAKYÝA [Anta:kyýa] (230) - Türkiýäniň günorta-gündogarynda şäher, Hataý diýen iliň merkezi. Siriýanyň ilkinji patyşasy, Selewkiler nesilşalygynyň düýbüni tutan Selewk Birinji Nikator b.e. öňki 300-nji ýylda öz paýtagty üçin şu ýeri – Oronta derýasynyň Akdeňze (Ortaýer deňzine) guýýan agzyndan 10 kilometrlikdäki çep kenary saýlap alýar we şäheriň binýadyny goýýar. Ol bu şähere öz atasynyň  hatyrasyna Antiohiýa diýip at dakýar.        540-njy ýylda bu şäheri Eýran şasy Beýik Hosraw basyp alýar we ýumurýar. Şäher täzeden dikeldilýär. Ol ençeme gezek elden-ele geçýär. 1270-nji ýylda Müsür patyşasy Beýbars  şäheri düýpli berbat edýär. 1516-njy ýylda Antiohiýany türkmenler eýeläp, onuň adyny Antakyýa diýip häzirki görnüşine getirýärler.

ARABYSTAN [Arabysta:n] (61, 241, 243) - üç tarapy suw (gündogary - Pars aýlagy, günortasy - Hindi ummany, günbatary hem Gyzyl deňiz) bilen gurşalan bu uly ýarym adanyň esasy ilaty bolan araplar oňa Jeziret el-arab (“Arap adasy”) diýýärler.

Millionlarça  ilatly bu ýarym ada ençeme arap döwletlerini öz çägine alýar.

ARTYKLYLAR DÖWLETI (237) - Türkiýanyň Aziýa böleginde   (Kaýfda we Mardinde) seljuk türkmenleri tarapyndan 1101-nji ýylda gurlan döwlet (1101 – 1409). Anadolynyň türkmenleşmegine uly goşant goşan bu hökümdarlygyň binýadyny tutanlar soltan Alp Arslanyň meşhur serkerdesi Artyk begiň ogullary Sukman bilen Ilgazydyr. Garagoýunly türkmen döwleti 1409-njy ýylda  Artyklylar döwletiniň paýtagty Mardini eýeläp, ony öz döwletine goşýar.

ARY JÜLGESI [A:ry …] (210) - Tejen jülgesiniň b. e. öňki taryhy ady. Ary (rus çeşmelerinde Ariý) diýen uly etnik toparyň haýsy halkyň ata-babasydygy we ata watany häzire çenli doly anyklanmadyk bolsa-da, onuň Merkezi Aziýa, hususan-da Türkmenistan bilen baglanyşyklydygy şübhesizdir. Arheologlar W. I. Sarianidi Marguşda (Maryda), I. N. Hlopin Sumbarda gazuw-agtaryş işlerini geçirip, arylaryň gadymy mesgeniniň şu ülkelerdigini tassykladylar. Alymlar ary diýen halk ýa-da taýpa adynyň “arassa, arlyk, arçamak, artmak” ýaly türkmen sözleri bilen kökdeşdigini belleýärler.

Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy mukaddes Ruhnamada: “Är sözüniň asly ary sözünden gelip çykýar” (198 ) diýip düşündirýär.

ASTRABAT [Astraba:t] (242, 294) - Eýranyň demirgazygynda, Hazar deňziniň kenarynda gadymy welaýat we onuň merkezi şäheri (häzirki ady --Gürgen). Astrabatda irki döwürlerden bäri türkmenleriň hem ýaşaýanlygy üçin onuň ady nusgawy edebiýatymyzyň eserlerinde köp duşýar:

Menzilim, mesgenim, ýurdum, watanym,
Astrabat,  Mazendaran,  gal  indi!    (Seýdi).

Amatly ýerde ýerleşendigi üçin, Astrabat geçmişde dürli hökümdarlaryň üns merkezinde bolupdyr. Meýletin boýun egmänligi sebäpli, ony Teýmir 1384-nji ýylda ýumrupdyr. Sefewi türkmenleriniň döwletiniň hökümdary Abbas I (1587-1628) bu şäherde özüne kaşaň köşk gurdurypdyr. Gajar türkmenleriniň hökümdarlary Astrabady öz paýtagtyna öwrüpdirler.

Tutuş Eýranyň gury ýer ýoluny Hazaryň suw ýoluna sapmak üçin bu şähere 1930-njy ýylda Tährandan demir ýol çekilip, onuň Gürgen derýasynyň ady bilen çalşyrylýar. Häzir Gürgen Gülüstan welaýatynyň merkezi şäheridir.

AŞGABAT [Aşgaba:t] (1, 31, 33, 35, 36, 38, 41, 42, 73, 253, 406, 408) - Garaşsyz, baky Bitarap Türkmenistanyň paýtagty. Şäher 1919-njy ýyla çenli Ashabat, 1919-1927-nji ýyllarda Poltorask diýlip atlandyryldy. 1927-nji ýylda şähere Aşgabat ady gaýtarylyp berildi. 1995-nji ýylyň ilat ýazuwyna görä ,Aşgabatda ýarym milliondan gowrak ilat ýaşap, ol ýüzden gowrak milletiň we halkyýetiň wekillerinden ybaratdyr. Ilatynyň aglabasy türkmenlerdir.

Taryhçylaryň maglumatlaryna görä, Aşgabadyň taryhy gadymy döwürlere ulaşyp gidýär. Käbir döwürlerde onuň ykbaly heläkçilikli ýagdaýa uçrapdy. 1948-nji ýylyň 6-njy oktýabry şäheriň taryhyny ýer yranmasyndan ozalky hem-de soňky döwre böldi. Ýer bilen ýegsan bolan şäheri durşuna täzeden gurmaly bolupdy. Weýran bolan jemgyýetçilik desgalaryny 1950-nji ýyllarda gaýtadan döretmek başardýar. Olaryň köpüsiniň Türkmenistanyň Garaşsyzlyk ýyllarynda düýpli abatlanyp, ak mermer bilen “geýindirilendigini” ýatlap geçmelidir.

Aşgabadyň tutuş keşbiniň täze görke eýe bolmagy Türkmenistanyň ilkinji we ömürlik Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy bilen baglanyşyklydyr. Mähriban Serdarymyzyň gös-göni ýolbaşçylygynda şäheri ösdürmegiň baş ugry hem-de 2020-nji ýyla çenli paýtagty täzeden gurmagyň baş meýilnamasy işlenip taýýarlandy. Aşgabady dünýäniň iň owadan şäherleriniň birine öwürmek barada Beýik Serdarymyzyň binaçylaryň öňünde anyk maksatlary goýandygy üçin, eýýäm köp iş bitirilendigine onuň häzirki gözel keşbini synlap gören her bir adam doly göz ýetirer.

AŞGURAN [Aşgura:n] (128) - Eýranyň Pars ülkesinde (Parsystanda) gadymy gala, berkitme. Parslar oňa Eşkenwan hem diýýärler. Ruhnamanyň türkçe neşirinde-de galanyň adynyň Eşkenwan diýen görnüşi ulanylypdyr.

ATAIL [Atai:l] (211, 218) - Wolga derýasynyň türkmençe ady. Irki eýýamlarda bu derýany Ra, orta asyrlarda Atil (Edil, Itil) ýaly atlandyrypdyrlar. Uzynlygy 3690 kilometr, hanasynyň (basseýniniň) meýdany 1380 müň inedördül kilometr bolan bu derýa ululygy boýunça Ýewropada birinji, dünýäde hem 16-njy orny eýeleýär.

AÝBÖWÜR [A:ýböwür] (246) - Daşoguz welaýatynyň Saparmyrat Türkmenbaşy etrabyna degişli bolan, etrap merkezinden 55 kilometr demirgazyk-günbatarda ýerleşýän oba geňeşligi. Ilki dolmadyk Aý görnüşinde öwrüm berip duran gyryň eteginde (böwründe) ýerleşen kiçiräk oba soňra barha ulalyp, “Aýböwür”, “Parahat”, “Bugdaýly”, “Goşahowly”, “Türkmenistan”, “Ýeňiş”, Magtymguly ýaly ençeme daýhan birleşiklerini öz içine alýan uly oba geňeşligine öwrülýär.

AZERBAÝJAN [A:zerba:ýja:n] (243) - demirgazykda Russiýa Federasiýasy, demirgazyk-günbatarda Gruziýa, günorta-günbatarda Ermenistan, Türkiýe we Eýran, gündogarda Hazar deňzi arkaly ýurdumyz bilen araçäkleşýän döwlet (paýtagty Baku). Mundan başga-da Eýranyň çäklerinde hem welaýatlar bar: gündogar Azerbaýjan (merkezi -- Töwriz), günbatar Azerbaýjan (merkezi -- Rumiýe).

Mukaddes Ruhnamada, onuň ady türkmen dessanlarynda, nusgawy edebiýatda bolşy ýaly,” Häzirbegjan” görnüşinde-de ulanylýar.

Ilatynyň esasy bölegini oguz taýpalarynyň hasyl edýänligi üçin, bu ile geçmişde “türkmen ili” hem diýlipdir. Ilaty türkmenler, türkler, gajarlar, gyzylbaşlar bolupdyr.”Granatyň ensiklopedik sözlüginde” Azerbaýjanyň ilatynyň esasy bölegini türkmenleriň we kürtleriň düzýänligi bellenýär. Parfiýa şalygynyň gülläp ösen döwründe Azerbaýjan şol imperiýanyň garamagynda bolýar.

AZIÝA [A:ziýa] (59, 158, 209) - Ýewraziýa materiginiň bir bölegi bolup, Ýer togalagynda bütin gury ýeriň ýüzden otuz bölegine golaýyny eýeleýär. Onuň tutýan meýdany Kawkazy hem goşanyňda, 43,4 mln. inedördül kilometre barabardyr.

Adamzadyň sallançagy (ilkinji döräp, kemala gelen ýeri) hasaplanýan Aziýanyň ady “asy” (gündogar) sözünden bolup, ilki ol Egeý deňziniň gündogar kenaryny aňladypdyr. B. e. öňki 133-nji ýylda bu kenar Rim imperiýasy tarapyndan basylyp alnandan soň, grekler “Aziýa” diýen ady Kiçi Aziýanyň tutuş gündogar bölegine ýaýradypdyrlar.

A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z