A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z

BAGABAT [Ba:ga:ba:t] (210) – Oguz han türkmen eýyamyna degişli, ýüzünde ok-ýaý alamatlary bolan, tapyndylar tapylan gadymy mekanlaryň biri. Ol Aşgabat şäheriniň 12 kilometr gündogarynda ýerleşip, Änew galalarynyň eneolit eýýamyna (b.e. öňki V-III müňýyllyklara) degişli böleginden biraz soňrak gurlan gündogarky galasynyň adydyr. Bu gala, alymlaryň pikiriçe, Parfiýa şalygy eýýamynda Gatar, Çingiz hanyň çozuşyndan soňra Bagabat diýen at bilen belli bolupdyr. Galanyň häzirki tutýan meýdany 7 gertar çemesi bolup, ol geçmişde berk diwar, töweregi hem suw goýberer ýaly çuň garym bilen gurşalypdyr.

Galada sudury saklanyp galan sardaba we 1948-nji ýylyň ýer titremesinde ýumrulan Änew (Seýitjamaleddin) metjidi taryhy ýadygärliklerdir.

BAGDAT [Bagda:t] (113, 119, 123, 140, 231, 237, 240) – Yrak döwletiniň paýtagty. 762-nji ýylda Tigr derýasynyň iki kenarynda düýbi tutulan bu şähere ilki Medinet - es- salam (²salamatlyk, rahatlyk şäheri²) diýlen at berlip, soňra ol “Bagdat” sözi bilen çalşyrylýar. Mukaddes Ruhnamada ýazylyşyna görä, Yrakdaky türkmenler ²Bagdat şäheriniň binýat edilmeginde hem ähmiýetli orny eýeleýärler, ol ýerde seljuk türkmenleriniň döwletiniň döredilmegi bilen bitewileşen medeniýete eýe bolýarlar² (231). 1055-nji ýylda Bagdady seljuk türkmen hökümdary Togrul beg eýeleýär.

1258-nji ýylda şäheri Çingiz hanyň basybalyjy leşgerleriniň serkerdesi Hulagu tozdurýar. 1401-1405-nji ýyllarda ol iki gezek agsak Teýmiriň hem eline geçýär. Bagdat 1410-1467-nji ýyllarda Garagoýunly, 1467-1508-nji ýyllarda hem Akgoýunly türkmen soltanlarynyň garamagynda bolýar. Ondan soňky döwürlerde-de şäher elden-ele geçýär. 1508-nji ýylda ony Sefewi türkmenleriniň hökümdarlygy, 1534-nji ýylda Osman türkmenleriniň döwleti, 1623-nji ýýlda ýene-de Sefewi türkmenleriniň hökümdarlygy, 1638-nji ýylda ýene Osman türkmenleriniň döwleti eýeleýär. Birinji jahan urşunda Bagdady iňlisler basyp alýar. Uruşdan soňra ol Yragyň paýtagty, ýöne iňlisleriň mandaty astyndaky şäher diýlip yglan edilýär.

Bagdat orta asyrlarda diňe bir Aziýada däl, eýsem dünýäde ylmyň we medeniýetiň wajyp merkezi, Gündogaryň görnükli akyldarlarynyň ýygnanan ýeri hasaplanypdyr.

Türkmen dessanlarynda, nusgawy edebiýatda Bagdat şäheriniň ady ýygy-ýygydan gabat gelýär:

Bagdatda gyş bolmaz, Gyrgyzda-- tomus,
Bulgaryň şäherniň ýassysy bolmaz.      (Magtymguly).

BAGYR [Ba:gyr] (36) – Aşgabat şäheriniň günbatar eteginde, Köne we Täze Nusaý galalarynyň alkymynda ýerleşýän uly oba. Ruhabat etrabyna degişli bolan bu obanyň ,esasan, ekerançylyk, miweçilik, gök-bakja önümlerini öndürmek bilen meşgullanýan daýhan hojalygy bar.

BAHMANY (238) – Demirgazyk Hindistanda we onuň bilen galtaşýan häzirki Päkistanyň çäklerinde Dekkanda gurlan orta asyr döwleti. Bu döwletiň serdary Mahmyt şa bolup, ol şu sebitde höküm süren Kutubşa türkmenleriniň döwletiniň soltanlary bilen ýakyn aragatnaşyk saklapdyr.

BALH (113, 211, 223, 224) – Demirgazyk Owganystanda welaýat (onuň häzirki merkezi -- Mazaryşerif) we şäher. Buhara hanlygynyň tagt mirasçysynyň (weziriniň) karargähi bolany üçin, bu şähere Wezirabat hem diýlipdir. Merkezi Aziýanyň gadymy döwletleriniň biri hasaplanýan Baktriýa (Baktriana) şalygynyň düýp mekany şu welaýatda ýerleşip, onuň paýtagty Baktra şäheri bolupdyr. Zaratuştra dininiň kitaby bolan ²Awestanyň² mundan 3000 ýyl çemesi öň ýazylan bölümlerinde Baktriýanyň ady Bahti görnüşinde duş gelýär. Soňky çeşmelerde bu adyň Balh görnüşi has ýörgünli. B. e. öňki VI asyrda Baktriýa özbaşdaklygyny ýitirip, ilki gadymy Midiýanyň, soňra Ahemeni döwletiniň düzümine girizilýär, şol eýýamyň IV asyrynda ony Isgender Zülkarneýin, IV asyryň ahyrynda Selewkli şalar basyp alýar; III-II asyrlarda ol Grek-Baktriýa, soňra birnäçe wagtlap Kuşan şalyklarynyň merkezine öwrülýär. Miladynyň I asyrynda Balhyň meýdany giňeldilip, daşyna 85 kilometre barabar uzynlygy bolan berk diwar aýlanýar. Bu şäher VII-X asyrlarda araplaryň, XI-XII asyrlarda gaznaly türkmenleriň, seljuk türkmenleriniň, gurly türkmenleriň soltanlarynyň garamagynda hem bolupdyr. XV-XVI asyrlaryň sepişiginde Balh welaýatyna Soltansöýün Baýgaranyň ogly Bady-uz-Zaman häkimlik edipdir. Ir eýýamlarda Balh sebitleri oguz türkmenleriniň köp ýygnanan mesgeni bolupdyr, häzir hem bu şäheriň töwereginde türkmenler ýaşaýar.

BALKAN (157,172,274)—1. Günbatar Türkmenistanda iki dagyň (Uly Balkan we Kiçi Balkan) umumy ady.

Seljuk türkmenleriniň günbatara ýörişi döwründe Kiçi Aziýanyň daglyk ülkelerine (bolgarça Stara Planina, grekçe Hemus diýen dagyň etegine) göçüp baran türkmenler şol daglaryň özleri üçin düşnüksiz atlaryny öňki öwrenişen milli atlary (Balkan) bilen çalşyrypdyrlar (W. W. Bartold). Şeýlelikde, dünýäde Balkan diýen iki sany dag ady emele gelýär. Soňky dagyň ady Ýewropanyň günortasyndaky uly ýarym adanyň ady hökmünde-de ulanylmaga başlaýar. Ýewropa alymlary, köplenç hem rus ýer ölçeýjileri tarapyndan Türkmenistandaky Balkanyň ady biraz üýtgedilip, ol Balhan, Balhany görnüşinde ulanyldy.

2. (157, 172, 188, 221) – türkmen halkynyň iňňän gadymy watany bolan Uly we Kiçi Balkan sebitleriniň tutuş ady. Oňa şu ýerdäki daglaryň umumy ady geçipdir.     

3. Balkan  - häzirki döwürde Türkmenistanyň bäş welaýatynyň biriniň ady.

Türkmenistanyň günbatarynda ýerleşýän Balkan welaýatynyň meýdany 138,5 müň inedördül kilometre barabar bolup, ýurdumyzyň umumy meýdanynyň ýüzden 28,4 bölegini tutýar.

Ol günbatarda Hazar deňziniň üsti bilen Azerbaýjan, Russiýa Federasiýasy, demirgazykda  Gazagystan, Özbegistan, günortada  Eýran bilen, gündogarda  Ahal welaýaty, demirgazyk-gündogarda Daşoguz welaýaty bilen araçäkleşýär.

BAMYÝAN [Ba:myýa:n] (143) – Owganystanyň merkezi böleginde welaýat we onuň merkezi şäheri. Şäher b. e. I asyrynda döräp, VII asyra çenli butparazlaryň dini merkezi hasaplanypdyr. Onuň golaýyndaky dag gaýalarynda köwlüp bejerilen budda ybadathanasy bolup, ol 2000-den hem gowrak jaýlardan ybaratdyr.

Gaznaly türkmenleriň döwründe, ondan esli öň we soň hem Bamyýan sebitleri türkmenleriň köpçülikleýin ýaşaýan mesgeni bolupdyr.

BARLYK (218) – Häzirki Tywa Awtonom Respublikasy bilen Mongoliýanyň aralygyndaky daglardan gözbaş alýan kiçiräk derýa, çaý. Ol Ýeniseýe guýýan Hemçik derýasynyň sag goşandydyr. Gadymy göktürkmenleriň ýaýlasy bolan bu sebitde häzir Gyzyl, Turan, Şagonar, Akdowurak ýaly şäherler bar.

BASRA (129) – Yragyň günorta-gündogarynda welaýat (muhafaza) we onuň merkezi şäheri. Bu şäher Şatt – el - arap derýasynyň orta akymynda ýerleşip, ösen senagata we iri kärhanalara eýedir. Şäher hökmünde Basranyň düýbi 635-nji ýylda tutulýar. Ondan öň Ýewfrat we Tigr derýalarynyň goşulyşyp, Pars aýlagyna guýýan çägindäki çalpawlykda, şorlukda ýerleşen bu yere Assiriýa halky Nar-Marrati (²ajy, şor suw²) diýip at berýän eken.

BEG HÖKÜMDAR TÜRKMENLERI [... hökümda:r ...] (122) – Zeňňi türkmenleriniň atabegligini döreden Ymamdeddin Zeňňiniň harby serkerdelerinden biri bolan Zeýneddin Aly Kuçuk Beg (Begtegin - Beg hökümdar) tarapyndan esaslandyrylan we şonuň ady bilen baglanyşykly beglik. Begligiň merkezi şaheriniň ady bilen baglanyşykly onuň hökümdarlaryna „Arbel türkmen atabegleri,  Arbel atabegleri” hem diýipdirler.

BEÝIK BRITANIÝA [... Brita:niýa] (61) – „Beýik Britaniýanyň we Demirgazyk Irlandiýanyň Birleşen Korollygy” diýen uzyn adyň bitewileşdirilen görnüşi. Il içinde bu kuwwatly döwletiň „Angliýa” diýen ady hem ýörgünlidir (aslynda Angliýa Beýik Britaniýanyň uly bir bölegini, esasy özenini düzýär). Britan adalarynda ýerleşen bu adanyň  - döwletiň tutýan meýdany --244 müň inedördül kilometr. Beýik Britaniýa senagat, harby kuwwatlylyk, baýlyk, medeniýet, ylym we beýleki babatlarda dünýäniň iň ösen ýurtlarynyň biridir.

BEÝIK HUN DÖWLETI [... Hu:n ...] (213, 214) – b. e. öň  IV-III asyrlarda Merkezi Aziýada oguz türkmenleri tarapyndan düýbi tutulyp, Oguz han türkmeniň döwleti edara ediş ruhunda dowam eden döwlet.

BEÝIK OGUZ-TÜRKMEN DÖWLETI (218) – VIII-IX asyrlarda Oguz döwletiniň ululy-kiçili hanlyklara bölünip dowam eden görnüşi. Arap hem Çyn-Maçyn taryhy çeşmelerinde bu döwletiň adyna ²beýik² manysyndaky ²ýabgu, ýabgy² sözleriniň goşulyp, onuň döwletiň uly hanlyk derejesini bildirýändigi mukaddes Ruhnamada düşündirilýär.

BEÝIK SELJUK TÜRKMENLERINIŇ DÖWLETI [... Selju:k ...] (225) – 1040-1194-nji ýyllar aralygynda hökmürowan bolan bu uly imperiýanyň düýbüni Seljuk serkerdäniň agtyklary Muhammet Togrul beg bilen Dawut Çagry beg tutýar. 1040-njy ýýlda Daňdanakan söweşindäki meşhur ýeňiş seljuklaryň Beýik Seljuk-türkmen döwletiniň binýadyny goýmagyny kepillendirýär. ²Söweşden soň Maryda bolan uly türkmen gurultaýynda döwlet yglan edilip, oňa Togrul beg hökümdar, Çagry beg serkerde hökmünde bellenýär². Soňra Beýik Seljuk-türkmen döwletiniň çägi barha giňäp, ol Ýewropa – Çyn-Maçyn aralygynda (Merkezi we Kiçi Aziýada, Kawkazda, arap ýurtlarynda, Günorta Hindistanda) hökmürowan döwlet bolýar we tutuş yslam dünýäsiniň ähli jogapkärçiligini öz üstüne alýar, şeýle-de türkmen döwletini dünýäniň ösen ýurtlarynyň derejesine çykarýar. Seljuklar orta we giçki orta asyrlarda ady tutulan sebitlerde onlarça hanlyk-beglikleri hem-de ululy-kiçili türkmen döwletlerini guran eždatlarymyzdyr.

BÄHERDEN (178) – Köpetdagyň eteginde, häzirki Ahal welaýatynda ýerleşýän etrap we onuň merkezi şäherçesi. Mukaddes Ruhnamada bellenişine görä, Bäherden sebitleri irki ata-babalarymyz bolan oguzlaryň ýazlagy bolup hyzmat edipdir.

Häzirki döwürde Bäherden ýurdumyzda dynç almaga, kesel bejermäge ýaramly ýerlere iň baý etrapdyr. Etrapda Arçman şypahanasy, Durun bejeriş merkezi ýerleşýär. Syýahatçylar üçin täsin ýerleri bar.

Köwata gowagy (dagyň aşagyndaky köl), dünýäde belli tebigy täsinlikdir.

BISTAM [Bista:m] (391) – Demirgazyk Eýranda, Şahrud şäherinden 6 kilometr uzaklykda ýerleşýän gadymy gala, şäher, irki orta asyrlardan türkmenleriň kowçum bolup ýaşan mekany. Ady taryhy çeşmelerde Bastam, Bestam görnüşlerinde-de duş gelýän bu şäher Çingiz hanyň leşgerleri tarapyndan ýumrulyp, soňra öňki derejesine ýetip bilmeýär. Dana türkmen sopusy, meşhur pirleriň biri, görnükli şahyr Baýezit Bistamynyň (776-845) mazary şu ýerdedir. Şäheriň adyna nusgawy edebiýatymyzyň eserlerinde-de  duş gelýäris:

  Bestam şäherinde, Rum, Yspyhanda...     (Kätibi).

BUHARA (131, 141, 220, 225, 229, 234, 294) – Merkezi Aziýanyň gadymy şäherleriniň biri, häzir Özbegistanyň Buhara welaýatynyň we onuň merkezi şaheriniň ady. ”Buhara” sözüni türkmenler „Buhar” görnüşinde ulanypdyrlar. (²Mugt Buharda ýok², ²Buhar telpek² we ş. m.ler.). Iňňän irki eýýamlardan türkmenleriň hem bu şäherde we onuň töwereklerinde köpçülikleýin ýaşanlygy hem-de ýaşaýanlygy üçin, Buharanyň taryhy türkmenlere-de gönüden-göni dahyllydyr. Mahmyt Kaşgarlynyň ²Diwanynda² (XI asyr) agzalýan halaç we ýiwe (ywa) türkmenleriniň kowçum bolup ýaşaýan obalaryna öňki Soýuzyň çäklerinde diňe Buhara welaýatynda duş gelinýär. „B. e. başynda bina edilendir” diýlip çaklanýan bu şäher Samany, Şeýbany şalyklarynyň, XIV-XX asyrlar aralygynda Buhara emirliginiň, XX asyryň 20-nji ýýllarynda Buhara Halk Sowet Respublikasynyň paýtagty bolýar. Bu şäherde köp sanly ajaýyp we gadymy ýadygärlikler, köşkler, metjitdir medreseler, ýapyk bazarlar, serhowuzlar saklanyp galypdyr. Bu ýerdäki Gögeldaş medresesinde Magtymguly Pyragy hem okap, bilim alypdyr.

Häzirki döwürde Buhara – iň köp gelim-gidimli muzeý-şäher.

BÜZMEÝIN (36, 73) – Ahal welaýatynda, Köpetdagyň eteginde, Aşgabadyň günbatar golaýynda ýerleşýän şäher, paýtagtymyzyň hemrasy. Gurluşyk-senagat pudaklary we ýeňil senagat ösdürilen bu şäherde kuwwatly elektrik stansiýasy bolup, Türkmenistanyň ilkinji we ömürlik Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy özüniň zähmet ýoluna şu kärhanadan başlaýar. Bu elektrik stansiýa mähriban Serdarymyzyň hormatyna onuň adyny göterýär.  

A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z