A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z

DAGYSTAN [Da:gysta:n] (241) - Russiýa Federasiýasynyň düzüminde awtonom respublika. Hazar deňziniň günbatar kenarynda ýerleşip, Azerbaýjan, Gruziýa, Stawropol ülkesi, Çeçen, inguş we Galmygystan Awtonom respublikalary bilen serhetleşýän bu köp milletli ýurt daglyk ülkede ýerleşýänligi üçin şeýle at alypdyr. Paýtagty—Mahaçgala şäheri. Bu ülkede awar, dargy, lezgi, gumuk, azerbaýjan, tabasaran, çeçen, nogaý, agul, tat ýaly ençeme halk we halkyýetleriň wekilleri ýaşap, bu ýurt bilen türkmen halkynyň gatnaşygy iňňän ir döwürlerden bäri dowam edýär. XI-XIV asyrlarda Dagystan Seljuk türkmen hökümdarlygynyň garamagynda bolýar.

Bu ülkäniň adyna nusgawy şahyrlarymyzyň goşgularynda we dessanlarymyzda köp duş gelinýär.

Ziri-paý etseňiz Yrak-Yspyhan,
Dagystan haşamy-haýly siziňdir.    (Magtymguly).

DAMASK [Dama:sk] (118, 123) - Siriýanyň paýtagty, iň gadymy şäherleriň biri. Araplar bu şäheriň adyny Dimaşk, Dymaşk, Dymşyk görnüşlerinde ulanýarlar. Türkmen nusgawy edebiýatynda hem şäher gadymy ady bilen ýatlanýar:

Şam, Nejepde, Mekge, Dymşyk ilinde...    (Magtymguly).

Dymşyk bilen Şamda, Gum-u Käşanda...    (Kätibi).

Yslam we hristian medeniýetleriniň wajyp merkezi, Arap we Damask akademiýalarynyň ojagy, gadymy uniwersitetleriň, metjit-medreseleriň, taryhy hem-de medeni ýadygärlikleriň köp saklanan ýeri bolan bu şäher uzak geçmişde-de Gündogar ýurtlarynyň taryhynda möhüm orny eýeläpdir. Hut şonuň üçinem XII asyryň arap taryhçysy ibn Asakir Damask şäheriniň 80 tomdan ybarat taryhyny ýazypdyr.

Biziň ata-babalarymyz iňňän irki eýamlardan bäri bu şäher we onuň sebitleri bilen ýygy gatnaşyk edipdirler, hatda, Mukaddes Ruhnamada bellenişi ýaly, Seljuk türkmenleriniň ýörişlerinden soňra, Böri türkmen atabegleri 1104-1154-nji ýyllar aralygynda bu şäherde, 1127-1250-nji ýyllarda bolsa tutuş Siriýada we beýleki arap ýurtlarynda öz hökümdarlygyny ýöredipdirler.

DAMGAN [Da:mga:n] (391) - Demirgazyk Eýranda gadymy şäher, häzirki döwürde şol şäheriň harabalary ýerleşen uly oba we etrap. Orta asyrlarda seljuk türkmenleriniň ýörişleri bilen baglanyşykly onuň ady öwran-öwran ýatlanýar. Şäheri Çingiz hanyň leşgerleri tozdurýar. Mukaddes Ruhnamada onuň ady töweregindäki Gürgen, Tabarystan, Dehistan, Bistam ýaly ýer-ýurtlaryň atlary bilen bir hatarda tutulýar.

DAŇDANAKAN [Daňda:nakan] (59, 60, 113, 141, 222, 225, 226, 228) - Gadymy Merwden 70, häzirki Marydan 40 kilometr çemesi günbatarda, Aşgabat-Mary garaýolunyň çep tarapynda ýerleşýän orta asyr şäherçesi, kerwensaraý. Arap çeşmelerinde ilkinji gezek 733-nji ýylda ýatlanýan Daňdanakan orta asyrlarda daşyna gala aýlanan we her burçunda goranyş diňi salnan kiçeňräk şäherçe bolup, gala diwarynyň içinde hammamlar, iki sany metjit we beýleki dürli binalar, daşynda hem kerwensaraý ýerleşipdir. Taraplaryň uzynlygy 225 x 225 metr bolan gala diwarlarynyň harabalary häzir 5-6 metr belentlikde çil bolup ýatyr. Töwerekdäki meýdanda dagap ýatan daş gap-gaçlaryň jäjekleri we bişen kerpijiň bölekleri Daňdanakanyň geçmişde uly şäher bolandygyndan habar berýär.

Daňdanakan şäheriniň adyny taryha altyn harplar bilen girizen waka 1040-njy ýylyň maý aýynda bolýar. Şol gün Seljuk türkmenleriniň serkerdeleri Togrul beg bilen Çagry begiň goşunlary diňe bir Aziýada däl, eýsem, dünýäde iň bir kuwwatly türkmen döwletiniň soltany Mahmyt Gaznalynyň ogly Masudyň saýlama we san taýdan agdyk goşunyny çym-pytrak edip, Seljuk Türkmen döwletiniň binýadynyň tutulmagyna ak pata alýar. Diýmek, Daňdanakan şäheri türkmen döwletliliginiň, bir agza bakmagy başarýanlygynyň  - agzybirliginiň nyşanydyr.

Türkmen iline şeýle uly abraý getiren, onuň şan-şöhratyny arşa göteren Daňdanakan şäheri soňky asyrlarda taryhyň sahnasyndan düşüp galýar. Ol ilki 1158-nji ýylyň oktýabr-noýabr aýlarynda Horasan goşunlary bilen türkmenleriň çaknyşygynda kem-käsleýin, 1221-nji ýyldaky Çingiz hanyň çozuşlary döwründe bolsa ymykly ýumrulýar, harabalarynyň ornunda kerwensaraý hökmünde täzeden dikeldilen bölegine-de soňra Daňdanakan däl-de, Daşrabat diýen at berlip, ol XVI-XVII asyr taryhy çeşmelerde öwran-öwran ýatlanýar.

Çeşmelerde Dendanakan, Dandanakan ýaly görnüşlerde hem duş gelýär.

DAŞOGUZ (188, 246) – 1. Demirgazyk Türkmenistanda iri syýasy, ykdysady we medeni ojak. Bu şäherde Garaşsyzlyk ýyllary içinde himiýa, maşyn-gurluşyk senagat pudaklary has çalt depgin bilen ösdürilip başlandy. 1924-nji ýylda şäher hukugyna eýe bolan bu şähere öň Daşhowuz diýlen bolsa, oňa taryhda daşky oguzlaryň ýaşan ýeri manysynda dörän asyl ady gaýtarylyp berlip, 1999-njy ýylda Türkmenistanyň ilkinji we ömürlik Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Permany bilen Daşoguz diýen resmi at dakyldy.

2. Daşoguz  - häzirki döwürde Türkmenistanyň bäş welaýatynyň biriniň ady. Daşoguz welaýatynyň umumy maýdany 73,4 inedördül kilometr bolup, ol ýurdumyzyň ýüzden 14,9 bölegini tutýar. Bu welaýat ýurdumyzyň iň demirgazyk böleginde ýerleşip, ol gündogarda, demirgazyk-gündogarda – Özbegistan bilen, günorta-günbatarda – Balkan welaýaty, günortada – Ahal welaýaty we Günorta-gündogarda – Lebap welaýaty bilen araçäkleşýär.

DEHISTAN [Dehista:n] (150, 172, 226, 389, 391) - Etrek derýasynyň aşak akymlaryny öz içine alýan sebit; Balkan welaýatynyň Etrek etrabynda, Madaw obasynyň 22 kilometr demirgazyk-günbatarynda ýerleşýän şähristanlyk; geçmişde  gadymy welaýat we onuň adybir merkezi.

Dehistan çeşmelerde, şeýle hem halk arasynda Maşat-Misserian diýen at bilen hem meşhurdyr.

Bu sebitlerde gadymy ekerançylyk ýerleri 400 müň gektara ýakyn meýdany tutupdyr.

Orta asyr Dehistanynyň iň möhüm we ähmiýetli bölegi şähristan hem-de rabat bolup, olaryň tutýan meýdany 200 gektar çemesidir. Dehistan şäheri Köneürgenç türkmenleriniň hökmürowanlygy döwründe has gülläp ösüpdir, şäherde rabatlar, metjit-medreseler, minaralar, medeni jaýlar, kitaphanalar, dürli senetçilik ussahanalary gurlupdyr. Emma Çingiz hanyň leşgerleri şäheri kül-peýekun edipdirler. Ol soňam biraz janlanypdyr, ýöne XV asyrda suwaryş desgalarynyň sandan çykmagy bilen şäherde ýaşaýyş doly kesilipdir. Ýüzlerçe gektary tutup ýatan şäher harabalarynyň arasynda häzire çenli saklanyp galan binagärlik ýadygärlikleri – 2 sany beýik minara, metjit-medrese, kerwensaraýlar, suw howuzlary we başga-da birnäçe ymaratlar Dehistanyň merkezi Aziýada iň gözel medeniýetli şäherleriň biri bolandygyna güwä geçýär. Şonuň üçinem 1991-nji ýylda Türkmenistanyň ilkinji we ömürlik Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Permany bilen bu şäheriň ornunda “Gadymy Dehistan” döwlet taryhy-medeni goraghanasy döredildi.

Nusgawy edebiýatymyzyň wekilleriniň şygyrlarynda Dehistan ady köp gabat gelýär: 

Dehistan baýrynda, 
Bady-sabany görsem.    (Magtymguly).

DEKKAN [Dekka:n] (238) - Hindistan ýarym adasynyň günorta bölegi, Hindistanda Kutubşalar türkmen döwletiniň düýbüniň tutulan ýeri. Mukaddes Ruhnamada şu döwlet we ony gurujy Soltanguly türkmen bilen baglanyşykly wakalarda bu ýeriň ady tutulýar. Çeşmelerde Dekkan sözüniň Deken, Dekhen görnüşlerine-de duş gelinýär: 

Owaza düşüp, Rum-u Ýemene, 
Müsür, Şam, Hindistan, Dekene...    (Magtymguly).

DELI [De:li] (233, 234, 241) - Köne Deli (Şajahanabat) we täze Deli (Nýu-Deli) şäherlerini öz içine alýan uly şäher, Hindistanyň paýtagty. Ata-babalarymyza has irki eýýamlardan bäri tanyş bolan bu şäher bilen gatnaşyk 1206-njy ýýlda Deli türkmenleriniň soltanlygy gurlandan soň has ýygjamlaşýar, Zahyreddin Muhammet Babyryň we onuň serkerdesi  Baýram han türkmeniň beýik Mogollar imperiýasynyň düýbüni tutmagy bilen (1526) bolsa türkmen-hindi gatnaşyklary barha ösýär. 

Deli ady çeşmelerde Dehli görnüşinde-de ulanylýar.

DELI (DEHLI) TÜRKMENLERIŇ SOLTANLYGY [De:li ... solta:nlygy] (110) – ser. Delidaki türkmenleriň soltanlygy.

DELI SOLTANLYGY [De:li solta:nlygy] (233, 234) – ser. Delidaki türkmenleriň soltanlygy.   

DELIDÄKI TÜRKMENLERIŇ SOLTANLYGY [De:lidä:ki ... solta:nlygy] (233) – Türkmen serkerdesi Kutbuddin Aýbeg tarapyndan 1206-njy ýylda düýbi tutulyp, 1526-njy ýyla çenli höküm süren döwlet. Paýtagty Deli şäheri bolan bu döwlete Deli (Dehli) türkmenleriň soltanlygy, Deli soltanlygy ýaly at berilýär. Deli şäheriniň ösüşi, onda ajaýyp ymaratlaryň bina edilmegi şu döwlet bilen baglydyr. Delidäki meşhur Türkmen derwezesi hem şu döwletiň höküm süren ýyllarynda gurulýar.

DEMIRGAZYK OSETIÝA [... Ose:tiýa] (31, 39) – Russiýa Federasiýasynyň düzüminde Awtonom Respublika; Demirgazyk Osetiýa – Alaniýa Awtonom Respublikasy diýen adyň gysgalan görnüşi. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy bu ady Beýik Watançylyk urşunda öz mähriban kakasy Türkmenistanyň Gahrymany Atamyrat Nyýazowyň we onuň ýoldaşlarynyň başyna düşen betbagtçylyk bilen baglanyşykly ýatlaýar.

DEŞTI-GYPJAK (232) – Gündogary – Yrtyş, günbatary – Dunaý derýalary, günortasy – Krym, demirgazygy hem Wolga-Kama Bulgarystany aralygyny öz içine alan giň ýurt. Türki halklaryň, şol sanda türkmenleriň ýaýlagy bolan bu giň ülkä ilki Oguz (Guz) ýaýlasy, soňra Hazar sährasy, XI-XV asyrlarda bolsa Deşti-Gypjak diýlipdir (soňky at diňe arap we pars çeşmelerinde duş gelýär). Şu sebitiň Atail (Wolga) - Dunaý aralygyna ruslar Polowes ýeri diýipdirler. Polowes sözi “saryýagyz”, “mele” “bugdaýreňk”, “guba” manylaryndaky polowyý diýen rus sözünden bolup, ol gypjak diýen adyň göni terjimesidir. Günbatar Ýewropalylar gypjaklara komanlar (kubanlar) diýipdirler, bu at hem “guba” sözi bilen bagly dakylypdyr. Ýeri gelende aýtsak, Russiýa Federasiýasynyň Stawropol we Krasnodar ülkelerinden akýan Kuban derýasyna hem şol kubanlaryň etnik ady geçipdir. Şu giň ülkede gypjaklaryň ýaşanlygy üçin, ol şeýle at alýar (deşt – „sähra”, Deşti-Gypjak – „Gypjaklaryň sährasy, ýurdy” diýen manyny aňladýar). Bu ülkäni Çingiz hanyň nebereleri basyp alandan soň, tutuş Altyn Orda döwletine, Türkmenistanyň Balkan, Üstýurt, Müňgyşlak sebitlerine Deşti-Gypjak diýlipdir. Diýmek, Deşti-Gypjak biziň ata-babalarymyzyň köpçülikleýin ýaýlan sährasy bolup, bu ülkäniň taryhy halkymyzyň geçmişine gös-göni dahyllydyr. Hatda türkmen etnik we ýer-ýurt atlarynyň düzüminde Gypjak diýen söz hem köp duş gelýär. Meselem, Türkmenistanyň ilkinji we ömürlik Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň dogduk obasynyň ady hem Gypjakdyr.

DIÝARBEKIR [Diýa:rbekir] (123, 139, 239, 240) - Türkiýede bir iliň we onuň merkezi şäheriniň ady. Seljuk türkmenleriniň günbatara ýörişlerinden soň, Diýarbekir sebitleri Akgoýunly we Garagoýunly türkmenleriniň garamagynda bolýar. Türkmen dessanlarynda ylaýta-da “Şasenem – Garypda” Diýarbekiriň ady köp agzalýar. Daşoguz welaýatynyň gadymy Was topragyndaky bir gadymy galasynyň adynyň hem Diýarbekir bolmagy türkmenleriň ýaýrawy ýeten ýerlerinde öz obalarynyň, şäherleriniň atlaryny ebedileşdirendiklerinden habar berýär.

DINAWAR [Di:na:war] (113) - Eýran, Hemedan-Meraga aralygynda gadymy şäher. Seljuk türkmenleriniň ýörişi döwründe Togrul beg Nyşapura hökümdar bellenenden soň, öz döwletiniň düzümine goşan şäherleriniň biri. Şol eýýamda we ondan soňra bu şäherde ywa türkmenleriniň köpçüligi ýaşaýar.

DOKUZ OGUZ HANLYGY [... ha:nlygy] (218) - Göktürkmenler döwletiniň höküm süren döwründe Beýik Oguz türkmen döwletini emele getiren ata-babalarymyz tarapyndan Barlyk derýasynyň kenarlarynda döredilen hanlyk. Bu döwletiň binýadyny tutan oguzlara Dokuz oguz diýen adyň dakylyş sebäbini taryhçy Fazlallah Reşideddin Göktürkmen eýýamynda (VI-VIII asyrlar) oguzlaryň dokuz derýanyň kenarlarynda ýaşandygy bilen düşündirse, akademik W.W. Bartold we Faruk Sumer Hytaý çeşmelerindäki ylmy maglumatlary derňemek arkaly bu ady şol döwürde oguzlaryň dokuz taýpadan ybarat bolan topary bilen baglanyşdyrýarlar.

DOMANIÇ (236) - Türkiýäniň häzirki Manisa diýen daglyk ilinde bir etrap (ilçe). Osman türkmenleriniň döwletiniň düýbüni tutan Osman gazynyň kakasy, özüniň dört ýüz atlysyna baş bolup, Marydan Kiçi Aziýa gelen Ärtogrul gazy 1270-nji ýylda wizantiýalylardan Söwüdi basyp alanlygy üçin, Seljuklaryň soltany Alaeddin Keýkubat daglyk ülke bolan Domaniçi we Ermeni /Gündogar Tawr/ daglaryny oňa ýaýla hökmünde peşgeş berýär.

DURUN (178) - Ahal welaýatynyň Bäherden etrabynda, Köpetdagyň eteginde ýerleşýän uly oba, şu obada ýerleşen gadymy gala. 10 gektar çemesi meýdany tutýan we iri çig kerpiçden salnan dört dewezeli bu gala erkden, şähristandan hem-de gala diwarlaryndan ybarat. Galada IX-XVI asyrlarda ýaşalypdyr. Mukaddes Ruhnamada ýazylyşy ýaly, Oguz han türkmen döwründe Durun, Bäherden töwerekleri oguzlaryň ýazlagy, oturymly ýerleri bolupdyr. Ylmy çeşmelerde onuň ady Täk gala, Şähryslam görnüşlerinde hem tutulýar.      

A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z