A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z

GAJAR TÜRKMENLERINIŇ DÖWLETI (110) – ser. Gajar türkmenleriniň hökümdarlygy.

GAJAR TÜRKMENLERINIŇ HÖKÜMDARLYGY [… hökümda:rlygy] (242) – Oguz türkmenleriniň giçki orta asyrlarda öňe çykan gajar atly uly taýpasynyň serkerdesi Agamuhammet han (1742-1797) tarapyndan Eýranda düýbi tutulan türkmen hökümdarlygy (1779-1924/25).

XV-XVI asyrlarda gajarlar gyzylbaş taýpalar birleşigine girip, Sefewi türkmenleriniň hökümdarlygynyň döremegine hem gatnaşýarlar. Gajar türkmenleriniň döwleti mukaddes Ruhnamada beýan edilişi ýaly, Eýranda iň soňky hokum süren türkmen hökümdarlygydyr.

GARAGOÝUNLY (138) – ser. Garagoýunly türkmenleriň döwleti.    

GARAGOÝUNLYLAR (238, 239) – ser. Garagoýunly türkmenleriň döwleti.    

GARAGOÝUNLYLAR DÖWLETI (237, 292) – ser. Garagoýunly türkmenleriň döwleti.    

GARAGOÝUNLY TÜRKMEN DÖWLETI (237) – ser. Garagoýunly türkmenleriň döwleti.     

GARAGOÝUNLY TÜRKMENLER (44, 138, 139, 238, 239) – ser. Garagoýunly türkmenleriň döwleti.    

GARAGOÝUNLY TÜRKMENLERIŇ DÖWLETI (237) –  Çingiz hanyň leşgerleriniň çozuşy zerarly günbatara – Kiçi Aziýa ülkelerine bosan türkmenleriň, has takygy Oguz hanyň Ýuwa, Ýazyr, Düker, Owşar diýen agtyklarynyň neberelerinden düzülen taýpalar birleşiginiň döreden döwleti. 1378-1469-njy ýyllar aralygynda höküm süren bu döwletiň tugunda gara goýnuň şekili bolandygy üçin, oňa Garagoýunly ady berilýär. 1469-njy ýylda Garagoýunlylaryň garamagyndaky ülkeler Akgoýunly türkmenleriň döwletine tabyn edilýär.

GARAGUM (172, 274, 275, 276, 288, 289) – Türkmenistanyň çäklerindäki ähli çägelik düzlükleri öz içine alýar.

Garagumuň iň uly böleginiň iki dürli ady bolup, oňa Peslik Garagum ýa-da Merkezi Garagum diýýärler. Ýer üstüniň deňiz derejesinden beýikligi töweregindäki ýerlerden pes bolany üçin oňa Peslik Garagum diýilýär. Merkezi Garagum diýilmeginiň sebäbi bolsa bu çägelik meýdanyndan günbatarda-da, gündogarda-da, demirgazykda-da, günortada-da başga çägelikleriň ýerleşýändigi üçindir. Merkezi Garagum Balkan, Ahal, Mary welaýatlarynyň çäklerine ýaýrandyr.

Tutýan meýdany boýunça ikinji uly çägelige Üňüzaňyrsy Garagum diýilýär. Bu çägelik tutuşlygyna diýen ýaly Daşoguz welaýatynda we Lebap welaýatynyň demirgazyk-günbatar çetinde ýerleşýär.

Meýdany boýunça üçünji ýerde durýan çäge-düzlüge Günorta-Gündogar Garagum diýilýär. Bu çägelik Merkezi Garagumuň gönüden-göni gündogardaky dowamydyr. Günorta-Gündogar Garagum Lebap hem-de Mary welaýatlarynyň çäginde ýerleşýär.

Garagumuň hemme ýeri boýdan-başa çägeler bilen örtülen däldir. Günorta böleginde toýunly düzlükler takyrlyklar bilen cäge gerişleriniň, depeleriniň utgaşykly ýer üstüniň giňden ýaýran çäkleri öri meýdanlary üçin ýylyň bütin dowamynda amatlydyr. Ata-babalarymyz “Gumum bar – humum bar” diýip ýöne ýere aýtmandyrlar. Türkmen halkynyň sallançagy, gowgaly ýyllarda goragçysy bolan we ony maldarçylyk, gurluşyk önümleri, şeýle hem dürli ýerasty baýlyklar bilen bol-elin üpjün edýän bu ümmülmez giňişlik, sözüň doly manysynda, ülkämiziň genji-hazynasydyr, tükeniksiz baýlygydyr. Şuny göz öňünde tutup, Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada:

Gaýmagyň galňasyn, synman gaýnagyn,  
Goýny Garagumly – gorly türkmensiň!  

Garagumuň – desterhanyň, hazynaň,  
Rysgal-bereketli, barly türkmensiň! –  

diýip ýazýar (275-276 s.).

GARAHANLY [Garaha:nly] (217) – ser. Garahanly türkmenleriň döwleti.

GARAHANLY DÖWLETI [Garaha:nly …] (217, 218, 224) - ser. Garahanly türkmenleriň döwleti.

GARAHANLY TÜRKMENLERIŇ DÖWLETI [Garaha:nly …] (217) – 840-njy ýylda Türkmenistanda Mawerannahrda binýat edilen, yslam dinini kabul eden ilkinji türkmen döwleti. ²Döwleti türkmenleriň garlyklar, ýagmalar, jykylar taýpalarynyň birleşigi esaslandyrdy² diýlip, mukaddes Ruhnamada kesgitlenýär. Gaznaly türkmen döwleti bilen alyp baran uruşlary onuň gowşamagyna, 1042-nji ýýlda bolsa ikä bölünmegine getirýär.

Ady gysgaldylyp Garahanly, Garahanly döwleti diýlip hem atlandyrylýan bu döwlet 1212-nji ýylda doly synýar.

GARAJYK (220) – VIII-IX asyrlarda Beýik Oguz-türkmen döwletiniň bir şäheri. Oňa dagyň ady dakylypdyr. Mahmyt Kaşgarlynyň çeken geografik kartasynda Garajyk (Karaçuk) dagy Syrderýanyň demirgazyk-gündogarynda ýerleşýär. Onuň orny häzirki Garadagyň duran ýerine gabat gelýär. Diýmek, Garajyk Garadagyň gadymy adydyr. Bu daga Beýik Oguz döwleti eýýamynda, hatda mongollaryň döwründe-de Garajyk diýlipdir.

Mukaddes Ruhnamada Garajyk ady oguz-türkmenleriniň beýleki esasy şäherleri bilen bir hatarda sanalýar.

GARRYGALA [Garrygala:] (188) – Köpetdagda, Aşaky Sumbaryň ýakasynda ýerleşen şäherçe, Garrygala etrabynyň merkezi. Şäherçäniň gündogarynda Garrygala diýen örän berk we haýbatly gala (ol 1836-njy ýyldaky uruşda ýumrulýar) bolup, onuň ady soňra gurlan şäherçä we etraba geçýär.

Mukaddes Ruhnamada Garrygalanyň ady bu sebitde XIX asyrda Watany goramak üçin türkmen halkynyň keseki basybalyjylara garşy alyp baran iki sany gandöküşikli söweşi bilen bagly agzalýar. Ol söweşleriň biri 1836-njy ýylda bolýar. Ikinjisi 1858-nji ýýlda Nasreddin şanyň bu jülgä çozup gelen goşunlary bilen bu ýerde, şeýle-de Ahalda ýaşaýan türkmenleriň birleşen güýçleriniň arasynda bolýar. Nurberdi han tarapyndan ýolbaşçylyk edilen söweşde türkmenler Sumbaryň boýunda ajaýyp ýeňiş gazanýarlar. Abdysetdar Kazynyň «Jeňnama» eserinde şu söweş barada gürrüň gidýär.

GAZAGYSTAN [Gazagysta:n] (243) – Merkezi Aziýada ýerleşen türki döwlet, türkmen halkynyň iňňän irki eýýamlardan bäri ýakyn we dostlukly gatnaşykda bolan ýurdy. Ýeriniň üsti 2717,3 inedördül kilometr. Paýtagty Astana (öňki paýgatgy Almaty) şäheridir. Geçmişde Gazagystan topragy oguz türkmenleriniň hem gazak halky bilen bilelikde, egin-egne berip ýaşan we ýaýlan mekany.

Gazagystan Respublikasy bilen Türkmenistanyň umumy araçäginiň uzynlygy 379 kilometre barabardyr.

GAZNA (140, 141, 143, 209, 224) – Owganystanda welaýat we onuň merkezi şäheri. Bu at Gazni görnüşinde-de ulanylýar. Baryp VII asyryň taryhy çeşmelerinde-de ady tutulýan bu şäheriň gülläp ösen döwri X-XI asyrlardyr. XII asyryň ortasynda ony Gur hökümdarlary öz tabynlygyna geçirip, bu boýnegmezek şäheri ýumurýar we oda berýär. Şol betbagtçylykdan aman galan we şu wagta çenli saklanan iki sany diňiň birinjisi Gaznaly türkmen döwletiniň binagäri Alp teginiň ýuwlugy Masut 3-njiniň, beýlekisi hem onuň ogly Bährem şanyň harby ýeňişleriniň şanyna gurlan binalardyr.

Dürli döwürlerde Gazna şäheri Köneürgenç türkmen hökümdarlarynyň, mongol hanlarynyň, kürtleriň, Teýmir nesilşalarynyň, Nedir şanyň, Beýik Mogol imperatorlarynyň garamagynda bolýar. 1738-nji ýylda Owganystan döwleti döredilenden soňra, bu şäher şu döwletiň düzümine girizilýär.

GAZNA DÖWLETI (218, 224, 225, 226) – ser. Gaznaly türkmen döwleti.

GAZNA HÖKÜMDARLARYNYŇ DÖWLETI [... hökümda:rlarynyň ...] (143) -  ser. Gaznaly türkmen döwleti.

GAZNALYLARYŇ HÖKÜMDARLYGY [... hökümda:rlygy] (141) – ser. Gaznaly türkmen döwleti.   

GAZNALY TÜRKMEN DÖWLETI (224) – Oguz hanyň iň uly agtygy Gaýanyň nesilleri tarapyndan bina edilen we 962-1187-nji ýyllar aralygynda höküm süren türkmen döwleti. Ilki Gazna şäherinde düýbi tutulandygy üçin Gaznaly döwleti diýip hem atlandyrylýar.

Gaznaly türkmen döwletini kuwwatly döwlet derejesine ýetiren Söbük teginiň (hökümdaryň) ogly Mahmyt Gaznalydyr. Onuň höküm süren ýyllarynda (998-1030) häzirki Merkezi Aziýanyň, şol sanda Türkmenistanyň, Özbegistanyň, Täjigistanyň uly bölegi Gaznaly döwletiniň düzümine girizilýär. Şol döwürde Mahmyt Gaznaly ylym-bilimiň, sungatyň, edebiýatyň, binagärçiligiň ösmegine uly ýardam berýär, döwletiň içinde agzybirligiň berkemegini gazanýar. Ýöne weli bu hökümdar ölenden soň, onuň ornuna tagta çykan ogly Mesut 1-njiniň döwründe (1030-1040) türkmenleriň öz aralarynda agzalalyk güýjäp, türkmen topragynda birnäçe gezek gazaply söweşler bolýar. Netijede, Daňdanakan söweşinde Gaznaly döwleti çym-pytrak edilip, onuň garamagyndaky Horasan, Eýran, Mawerannahr ýaly baý ülkeler elinden alynýar we Seljuk türkmenleriniň garamagyna geçýär. Şondan soň Gaznaly döwleti barha pese gaçyp, ahyrynda Seljuk türkmenleriniň hökümdarlaryna tabyn edilýär. Bular dogrusynda Mukaddes Ruhnamada giňişleýin düşünje berilýär.       

GAZNALY TÜRKMENLER (140, 141, 142) – ser. Gaznaly türkmen döwleti.

GAZNALY TÜRKMENLERIŇ DÖWLETI (109) - ser. Gaznaly türkmen döwleti.        

GENJE (233) – Azerbaýjanda Kura derýasyna guýýan Genjeçaýyň iki kenarynda ýerleşýän we uly köpri arkaly gatnaşyk edilýän gadymy şäher. 845- (başga maglumata görä, 853)-nji ýylda düýbi tutulýar. Türkmenleriň Ildeňizliler atabegliginiň (1146-1225) rowaç döwründe Genje şäheri bu döwletiň iki esasy şäheriniň biri hasaplanypdyr (beýlekisi Nahçywan). Dürli döwürlerde bu şäher Köneürgenç şalarynyň, şa Ysmaýyl Sefewiniň, şa Abbasyň, Nedir şanyň, Türkiýe türkmenleriniň garamagynda hem bolupdyr. Genje şäheri ir eýýamlardan bäri türkmenleriň ýaşan we ýaşaýan şäheridir. Şonün üçin ol türkmen dessanlarynda-da köp agzalýar:

Aslym sorsaň, Genje – Garabaglydyr,
 Töwriziň begleri, sonam geldimi?     („Nejep oglan”).  

Meşhur şahyr Nyzamy Genjewiniň watany bolan Genje şäherini 1804-nji ýylda rus goşunlary basyp alýar, onuň Genje ady Ýelisawetpol diýen at bilen çalşyrylýar. Sowet häkimiýeti ýyllarynda bu şähere Kirowabat diýen at berildi. Garaşsyzlyk ýyllarynda şäheriň Genje diýen gadymy ady ýaňadan dikeldildi.

GIMALAÝ [Gimala:ý] (214) – Ýer togalagynyň iň belent dag ulgamy (gerişleriniň ortaça belentligi 6000 metr, iň beýik Jomolungma-Ewerest gerşiniň belentligi 8848 metr). Aziýada (Hytaý, Nepal, Hindistan, Jammu, Kaşmir, Päkistan ýaly ýurtlaryň we ülkeleriň çäginde) ýerleşýän bu dagyň uzynlygy 2400 kilometre, ini hem 350 kilometre barabardyr. Onuň ady sanskrit dilindäki «hima» (gar) we alaýýa (jaý) sözlerinden bolup, «garly mekan» diýen manyny aňladýar.

Mukaddes Ruhnamada bu dagyň ady Oguz türkmenleriniň Beýik Hun döwletiniň güýçli hökümdary Mete hanyň öz ýurdunyň çäklerini goja Hazardan Hindi ummanyna, beýleki tarapyny Gimalaý daglaryndan Sibire çenli giňeldenligi, bu döwletiň 18 million inedördül kilometr meýdany eýelänligi bilen baglanyşykly agzalýar.

GIRKANIÝA [Girka:niýa] (179) – Hazar deňziniň günorta-gündogarynda, Etrek we Gürgen derýalarynyň ýakalarynda biziň eýýamymyzdan öňki müňýyllykda gülläp ösen döwlet. Öz döwründe bu ýurduň ilatynyň bol-elin, erkana ýaşandyklary üçin dürli ýurtlar tarapyndan bu mekan „Bagtly ilat” diýlip hem atlandyrylypdyr.

Mukaddes Ruhnamada biziň gadymy ata-babalarymyz ýaşan bu döwletiň ady geçmişde onuň gülläp ösendigi, örän hassylly bag-bakjalara baý bolandygy, alada edilse, bu topragy ýene gülledip boljakdygy bilen baglanyşykly ýatlanýar.

Girkaniýa döwletiniň ady häzir Gürgen derýasynyň we şäheriniň atlarynda saklanýar.

GOLKONDA [Golko:nda] (238) - Günorta Hindistanda garagoýunly türkmenleriň şu sebite gelen wekilleri tarapyndan gurlan we XVI-XVII asyrlarda rowaç bolan Kutubşa türkmenleriniň döwletiniň ikinji ady. Ilki Golkonda galasyny paýtagt tutunandygy üçin, bu hökümdarlyga Golkonda hem diýlipdir. 1589-njy ýylda paýtagt Bhagnagara geçirilýär we şäheriň ady üýtgedilip, Haýdarabat diýen täze at dakylýar.

GÖKDEPE [Gö:kdepe] (38, 41, 44, 188, 253, 336) – Köpetdagyň eteginde, Aşgabat şäherinden 45 kilometr çemesi günbatarda ýerleşýän gadymy gala, şol galanyň ady dakylan şäherçe we Ahal welaýatyna degişli etrap. 

 Türkmen halkynyň taryhynda öçmejek yz galdyran bu gahryman galanyň iň gadymy medeni gatlagy biziň eýýamymyzdan öň II- biziň eýýamymyzyň I asyrlaryna degişlidir. Gala özüniň bütin dowamynda ençeme gezek dikeldilipdir. Birinji ahalteke ýörişi (1879) türkmenleriň üstün çykmagy bilen tamamlanansoň, rus patyşasynyň goşunlary ikinji urşa taýýarlyk görüp başlaýarlar. 1879-njy ýylyň 28-nji awgustynda galanyň golaýynda bolan söweşde türkmenler örän batyrgaýlyk görkezip, olary çym-pytrak etmegi başarýarlar. Emma rus patyşasynyň goşunlary türkmenlerden öç almak maksady bilen ýuwaş-ýuwaşdan güýç toplap ugraýar. 1880-nji ýylyň dekabrynda Gökdepä golaýlaýar we şol ýylyň 23-nji dekabrynda olaryň gala hüjümi başlanýar. Hüjüm şowsuz gutaransoň, galanyň üç hepdelik gabawy  başlanýar. Gahrymanlar galany deň bolmadyk güýçde-de 20 günläp gorap saklamagy başarýarlar. Ahyry 1881-nji ýylýň 12-nji ýanwar güni gala partladylyp syndyrylýar. Müňlerçe adam Watan ugrundaky söweşde şehit bolýar.

Türkmenistanyň ilkinji we ömürlik Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň ýörite Permany bilen her ýylyň 12-nji ýanwary «Hatyra güni» hökmünde bellenilýär. Şeýle hem Gahryman galany gorap şehit bolanlaryň ählisi Milli Gahryman diýlip yglan edildi.

Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy mukaddes Ruhnamada Gökdepe diýen ady bu galada deňsiz-taýsyz gahrymanlyk görkezen gerçeklerimiziň hatyrasyny belent tutmak we öz kakasy, Türkmenistanyň Gahrymany Atamyrat Nyýazowyň bu sebitde ýaşanlygyny ýatlamak üçin agzaýar. Garaşsyzlyk ýyllarynda Merkezi Aziýada deňi-taýy bolmadyk metjidiň hut Gökdepe galasynda gurlandygy hem Ruhnamada ýatlanýar.

GÖKJE [Gö:kje] (36) – Aşgabat şäheriniň günbatar eteginde ýerleşýän, Ahal welaýatynyň Ruhabat etrabyna degişli uly oba geňeşligi. Mukaddes Ruhnamada bu obanyň ady Türkmenistanyň ilkinji we ömürlik Prezidenti Beýik Sarapmyrat Türkmenbaşynyň kakasy, Türkmenistanyň Gahrymany Atamyrat Nyýazowyň önüp-ösen, ýaşan obalarynyň ady bilen bilelikde tutulýar.

GÖKTÜRKMEN DÖWLETI [Gö:ktürkmen ...] (216) – ser. Göktürkmenleriň döwleti.            

GÖKTÜRKMEN [Gö:ktürkmen] (217) – ser. Göktürkmenleriň döwleti.            

GÖKTÜRKMENLER DÖWLETI [Gö:ktürkmenler ...] (218) – ser. Göktürkmenleriň döwleti.            

GÖKTÜRKMENLERIŇ DÖWLETI [Gö:ktürkmenleriň ...] (216) – 552-nji ýylda Bumyn han (kagan) tarapyndan düýbi tutulyp, 745-nji ýylda uýgurlar we garlyklar tarapyndan ýykylan, göge - göktaňra (asmana – asman taňrysyna) ynanandyklary üçin Göktürkmen, Göktürkmenler adyny alan döwlet. Bu döwletiň iň ösen, rowaç döwri bolan VIII asyryň birinji çärýeginde (Bilge hanyň höküm süren ýyllarynda) Göktürkmen döwleti gaty agzybir bolup, ilini bir agza garadypdyr, öz elipbiýini döredipdir, amaly-haşam sungatynyň, heýkeltaraşlygyň ösmegine ýardam edipdir, demir işlemegi sungat derejesine ýetiripdir. Içki garşylyklaryň, tagt dawalarynyň, şeýle-de daşky güýjüň artmagy netijesinde Göktürkmen döwletiniň Gündogar we Günbatar diýen iki hanlyga bölünendigi, bu iki döwletiň hem arasynyň barha bozulyp, olaryň öňli-yzly dargamak bilen bolandygy barasynda Mukaddes Ruhnamada anyk maglumatlar berilýär.

GUR [Gu:r] (140, 143, 233) – Owganystanda, Gerirud we Hilment derýalarynyň ýokary akymynda ýerleşen daglyk ülke. Häzirki döwürde merkezi Kalaýi-Butadara şäherinde ýerleşýän bu welaýata Gur ýa-da Gurystan diýlipdir, çünki bu ýeriň ilatynyň köp bölegini owganystanly gur taýpalary emele getiripdir. Has irki eýýamlarda Gurda türkmenler hem ýaşapdyrlar, hatda ençeme wagtlap bu ülke Gaznaly türkmen döwletiniň garamagynda bolýar. Soňra 1206-1251-nji ýyllarda Gury Köneürgenç türkmenleriniň döwleti, Garlyk hökümdarlary, mongol hanlary hem gezekli-gezegine basyp alýarlar.

XIV-XVI asyrlarda Gura hazara, taýmen, jemşidi taýpalary köpçülikleýin göçürilip eltilýär. XVIII asyrda Gur ülkesi Owganystan döwletiniň garamagyna geçýär.

GUR HÖKÜMDARLARYNYŇ DÖWLETI [Gu:r hökümda:rlarynyň ...](143) – ser. Gurly türkmenler.   

GURLY  TÜRKMENLER [Gu:rly ...] (131, 143) - 1148-1215-nji ýyllaryň dowamynda Owganystanyň we Hindistanyň çäklerinde Gurly türkmenler tarapyndan hökümdarlyk edilen döwlet.

GUR WELAÝATY [Gu:r wela:ýaty] (143) – ser. Gur.           

GÜJERAT [Güjera:t] (140) – Orta asyrlarda Hindistanyň Katýawar ýarym adasyny we Dekkan ýarym adasynyň hem demirgazyk-gündogaryny öz içine alan hanlyk. Oňa şu ýeriň ýerli halkynyň ady dakylypdyr. Mukaddes Ruhnamada bu hanlygyň ady ony 1024-nji ýylda Mahmyt Gaznalynyň basyp almagy bilen baglanyşykly ýatlanýar. Ýüpege, pagta, boýaga we dürli dokma önümlerine örän baý bolandygy üçin, Güjerat ençeme şalaryň we soltanlaryň göz gyzdyran ülkesi bolupdyr. 1297-nji ýýlda ony Deli türkmenleriň soltanlygy, 1572-nji ýylda bolsa Beýik Mogollaryň şasy Ekber özüne tabyn edýär.

Güjeratyň gadymy paýtagty Anhalwar, häzirki merkezi bolsa Ahmedabatdyr.

GÜNBATAR (9, 56, 109, 134, 279) – Merkezi Aziýadan günbatar tarapda ýerleşýän ýurtlar. Esasan hem bu adalga Ýewropa ýurtlarynyň tutuş ady hökmünde ulanylýar.

GÜNBATAR GÖKTÜRKMEN HANLYGY [... Gö:ktürkmen ha:nlygy] (216) – Içki agzalalyklar we daşky täsirler netijesinde ikä bölünen Göktürkmen döwletiniň günbatarky bölegi. Göktürkmen döwletiniň düýbüni tutan Bumyn hanyň dogany Istemi han bu döwleti has giňeldýär. Ol 575-nji ýylda aradan çykandan soň, ogly we mirasdüşeri Tarduk beg bu döwletiň hökümdarlaryna boýun synman, 582-584-nji ýyllarda özüni özbaşdak han diýip yglan edýär we uly döwleti ikä bölýär.

Mukaddes Ruhnamada bellenişine görä, bu giň döwletiň bölünmegine içki gapma-garşylyklar, tagt dawalary, iň esasy hem daşky güýjüň artyp, Göktürkmen han-begleriniň agzyny alartmagy başarmaklary sebäp bolýar. Netijede, Göktürkmenleriň döwleti ikä bölünip, onuň Altaýlardan ýokary tarapy – gündogar Göktürkmen, aşak tarapy hem – günbatar Göktürkmen hanlygy diýen atlar bilen taryhyň sahnasyna çykýar. Bölünip güýji gaçanlygy üçin, ilki 630-njy ýýlda Gündogar Göktürkmen döwleti dargaýar. Ýeke galan Günbatar Göktürkmen hanlygy hem gitdigiçe pese gaçyp, ahyrynda tozmaga mejbur bolýar.

GÜNDOGAR (9, 56, 177, 279, 292, 294) – Merkezi Aziýadan Gündogarda ýerleşýän ýurtlaryň, esasan hem Aziýa döwletleriniň tutuş ady.

GÜNDOGAR GÖKTÜRKMEN HANLYGY [... Gö:ktürkmen ha:nlygy] (216) – VI asyryň coňky çärýeginde içki agzalalyklar we daşky täsirler netijesinde ikä bölünen Göktürkmenleriň döwletiniň Altaýlardan gündogarda (tä Amur derýasyna çenli aralykda) ýerleşen bölegi.

GÜRGEN (163, 383, 385, 387, 391) – Eýranyň demirgazyk-günbatarynda ýerleşýän gadymy welaýat (onuň häzirki ady Gülüstan), şäher (öňki ady Astrabat, taryhy çeşmelerde - Jürjan), derýa.

Gorkut ata eýýamynda Hazar deňzine-de Gürgen diýlipdir. B. e. öňki müňýyllykda şu sebitde gülläp ösen Girkaniýa döwletiniň adynda-da Gürgen sözüniň gadymy görnüşi duş gelýär.

Gürgen sözüniň manysy mukaddes Ruhnamada şeýle düşündirilýär: «Gorkut ata zamany oguzlar häzirki Hazar deňzine Gürgen deňzi diýer ekenler. Eýrandaky Gürgen welaýaty, Magymguluda köp duşýan Gürgen ady biziň gadymy oňonymyzyň – Gurduň adydyr. Oguzlar özlerini gurtganly, möjekganly hasaplapdyrlar. Oguz han atamyz ýörişe gideninde mydama öňüne möjek düşürip gider eken» (163 s.).

Gürgen nusgawy edebiýatymyzyň wekilleriniň döredijiliginde köp duş gelýär:

Öňünde belent dag, serinde, duman,  
Deňizden öwüser ýeli Gürgeniň   (Magtymguly).

GÜRJÜSTAN [Gürjüsta:n] – Kawkazda ýerleşen üç döwletiň biri, Gruziýa. Musulman ýurtlarynda Gürjüstan, rus dilinde Gruziýa, ýerli halkyň öz dilinde bolsa Sakartwelo diýilýän bu döwlet irki eýýamlardan bäri oguz-türkmenleriň ýygy aragatnaşyk eden ýurdudyr. Şonuň üçinem türkmen nusgawy edebiýatynda we dessanlarda Gürjüstanyň adyna köp duş gelinýar. Seljuklar tarapyndan gurlan Türkmen döwletleri (Köneürgenç döwleti, akgoýunly, garagoýunly, sefewi, owşar we beýleki türkmen hökümdarlyklary) eýýamynda şolaryň garamagynda bolan Gürjüstanda gürji hem-de türkmen halklarynyň dürli gatnaşygy has ýygjam häsiýete eýe bolupdyr. Mukaddes Ruhnamada Gürjüstanyň ady Sefewi türkmenleriniň hökümdarlygynyň garamagyndaky ýurtlaryň sanawynda agzalýar.

Gürjüstan iliniň hany-soltany,  
Daglaryň arslany-şiri Bezirgen.    («Görogly»).  

 

GYRGYZYSTAN [Gyrgyzysta:n] (243) – Merkezi Aziýada ýerleşýän doganlyk döwlet. Dili, dini ynançlary, maddy, medeni, edebi miraslary, aglaba urp-adatlary, şeýle-de etnik düzümi boýunça türkmen we gyrgyz halklarynyň arasynda meňzeşlikler gaty köp bolup, bu halklaryň aslynda bir kökden dörändigine güwä geçýär. Hatda aglaba alymlar gyrgyz diýen ady hem «gyryg (gyzyl, gyrmyzy) oguz» diýip düşündirýärler. Üstesine, Göktürkmen döwletiniň hökmürowan ýyllary we ondan soň hem türkmenleriň uly toparlary Gyrgyzystandaky Yssykkölüň hem-de Çu-Talas derýalarynyň ýakalarynda ýaşapdyrlar. Seljuklaryň esasy özeniniň şu sebitde ýaşan türkmenlerden dörändigini bu aýdylanlaryň üstüne goşsak, halkymyzyň gadymy geçmişiniň gyrgyz sähralary bilen baglanyşyklydygyna göz ýetirmek kyn düşmez. Mukaddes Ruhnamada-da bu doganlyk ýurduň ady türkmenleriň geçmişde ýygy aragatnaşyk saklan ýurtlarynyň hatarynda sanalýar. 

A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z