A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z

HALAJY TÜRKMENLERINIŇ DÖWLETI (110) – Halaç türkmenleri tarapyndan Hindistanda höküm süren döwlet (1202-1323). Mälim bolşy ýaly, halaçlar IX asyrda Merkezi Aziýadan Owganystana göçüp, Kabul-Gandagar aralygynda mesgen tutýarlar. XI asyrda olar Gaznaly türkmen döwletiniň hökümdary Mahmydyň Hindistana eden ýörişlerine gatnaşyp, uly abraý gazanýarlar. Şondan soň halaç türkmenleriniň köpüsi Demirgazyk Hindistanda  ornaşýar. XII asyryň ahyrynda olar Muhammet Guruň Hindistana çözuşlarynda hem öňdäki orunlary eýeleýärler. Halaç serkerdesi Kutbeddin Aýbegiň Deli töwereklerini boýun egdirmekdäki hyzmatlary üçin, Muhammet şa ony basyp alan ýerlerine häkim belleýär. 1206-njy ýylda Muhammet Hind derýasynyň boýunda öldürilenden soň, Aýbek özüni özbaşdak hökümdar diýip yglan edýär we Delini paýtagt tutunýar. Şondan soň halaç türkmenleri Demirgazyk Hindistanda üç sany türkmen soltanlyklaryny gurýarlar:

1. Bengaliýadaky Halajy soltanlygy. Bu döwlet 33 ýyl (1230-njy ýyllar töweregine çenli) höküm sürýär.

2. Delidäki Halajy soltanlygy. Halaçly Jelaleddin Firuz şa 1290-njy ýylyň 13-nji iýunynda bu döwletiň binýadyny tutýar. Şahyr Emir Hysraw Dehlewi onuň köşgünde işläpdir. Bu döwlet 1320-nji ýylyň 6-njy sentýabrynda ýykylýar.

3. Malwadaky Halajy soltanlygy. Güjerat sebitlerini öz içine alan bu döwletiň düýbi halaçly Mahmyt şa I tarapyndan tutulýar we tas bir asyra golaý hökmürowan türkmen döwleti bolýar. Mahmyt şanyň döwründe Demirgazyk Hindistanyň köp ýeri şu soltanlygyň garamagynda eken.

Mukaddes Ruhnamada Halajy türkmenleriniň döwletiniň we Deli (Dehli) türkmenleriniň solatnlygynyň atlary orta asyrlarda seljuk türkmenleri tarapyndan gurlan hökümdarlaryň sanawynda agzalýar.

HALAP (119, 230, 232) – Şamyň (Siriýanyň) demirgazyk-günbatarynda ýerleşýän, ululygy boýunça Damaskdan soňky ikinji şäher. Halaby 1516-njy ýylda Osmanly türkmen döwleti özüne tabyn edýär. Birinji jahan urşundan soň ol Siriýanyň düzümine girizilýär. Taryhy çeşmeler XVI asyrda Halabyň ilatynyň uly bölegini bekdili türkmenleriniň düzenligini, şol döwürde bu sebitde 40 sany bekdili obasynyň bolanlygyny habar berýär. Sany boýunça bekdililerden soňky ikinji orny owşarlar eýeläpdir. Seljuklaryň Günbatara hereketinden soňra Halapda, umuman, Şamda we Yrakda uzak wagtlap türkmenler hökümdarlyk edip, döwletler gurupdyrlar. Häzir Yrakda we Siriýada şol türkmen döwletleriniň raýatlary bolan ildeşlerimiziň millionlarçasy ýaşaýar.

Mukaddes Ruhnamada Halabyň ady Yrak we Şam türkmen döwletleri, ylaýta-da Zeňňi türkmenleri bilen baglanyşykly ýatlanýar.

HARRAN [Harra:n] (119, 122, 232) – Häzirki Yragyň, gadymy Mesopotamiýanyň çäklerinde, Gullap derýasynyň ýakasynda ýerleşen irki şäher. Alymlaryň pikiriçe, Harran Babyl (Wawilon) medeniýetini Assiriýa we Kappadokiýa ýaly ýurtlara ýaýradan şäherdir, iňňän ir zamanlarda has ösen bir ýurduň paýtagtydyr. Gadymy Mesopotamiýada Ay hudaýynyň ýeke-täk meşhur ybadathanasynyň şu ýerde saklanyp galmagy bu şäheriň ýene bir aýratynlygydyr.

Mukaddes Ruhnamada şäheriň XII-XIII asyrlarda Yrakda we onuň töwereklerinde döwletler, atabeglikler guran seljuk türkmenleriniň (Zeňňileriň) öz hökümdarlygyna tabyn eden şäherleriniň sanawynda birnäçe gezek agzalýar.

HASAR (274) – Köpetdagyň Garrygala etrabyndaky uly bölegi. Türkmenistanyň ilkinji we ömürlik Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Hasar dagynyň adyny Çardagly Çandybiliň  - Türkmenistanyň sütünleri bolan dört dagyň hatarynda „Diýdiler” goşgusynda ýörite ýatlaýar: 

Tirsek urup ýatan daglaň behişt kibi jülgesi,
Derelerde seýil eder bulutlaryň kölgesi,
Köpetdagym ýöne dag däl, bu bir bagtyň çüwmesi,
Köýten, Hasar, Balkan dagy – külli türkmen dünýesi,
Daglarynda Oguz hanyň haýbaty bar diýdiler.

(Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy).

HAWARAN [Ha:wa:ra:n] (172) – Sarahs – Kaka aralygynda gadymy düzlük. Irki eýýamlarda Sarahsa degişli bolan bu ýer Mäne, Çäçe, Abywert, Rohne ýaly şäher we obalary öz içine alypdyr. Gadymy sözlüklerde Hawaran sözi “Gündogar” diýlip terjime edilýär.

Mukaddes Ruhnamada gadym zamanlarda ekin ekilip, bol hasyl alnan, häzir bolsa ümmülmez meýdany eýeläp ýatan ýerleriň hatarynda Hawaran düzlüginiň ady tutulýar we ol ýerleri täzeden özleşdirmek meselesine üns çekilýär.

HAZAR (44, 131, 163, 211, 214, 246, 288) – Türkmenistanyň, Eýranyň, Russiýanyň, Azerbaýjanyň we Gazagystanyň aralygynda ýerleşýän deňiz. Onuň resmi Kaspi diýen ady rus barlagçylary tarapyndan deňziň ähli ýerine degişli edilen adalgadyr. Aslynda, türkmen halkyna, türki halklaryna, umuman, töwereginde ýerleşen ilatyň köpüsine deňiz Hazar diýen at bilen bellidir. 

Hazar sözi, aslynda, gadymy türki halkyň adydyr (rus senenamalarynda bu at „kozar” görnüşinde ulanylýar). Hazarlar Atail (Wolga) derýasynyň orta we aşak akymlarynda Hazarystan diýen güýçli döwlet gurup, rus knýazlyklarynyň aglabasyny, hatda IX asyrda Kiýew rus döwletini hem öz tabynlygynda saklapdyrlar. X asyrda Hazarystan döwleti dargap, onuň esasy ilaty bolan hazarlar köp halklaryň, şol sanda türkmenleriň düzümine siňipdirler. Hazarystan döwletiniň güýçli wagtynda hem deňze hazar halkynyň ady dakylypdyr. Magtymgulynyň goşgularynda-da onuň şu ady tutulýar:

Jeýhun bilen Bahry-Hazar arasy,
Çöl üstünden öwser ýeli türkmeniň.   (Magtymguly).

HAZARASPLY TÜRKMENLER [Hazara:sply ...] – (129) – 1148-1339-njy ýyllar aralygynda höküm süren Lurystandaky türkmen atabegleri döwletiniň ikinji ady. Bu döwletiň tabyn eden Huzystan welaýatynyň hökümdaryna Hazarasp diýilýän eken. Soltan Alp Arslan Mara we Köneürgenje eden ýörişleri döwründe Hazarasp beg gowy hyzmat görkezip, onuň sylag-hormatyna mynasyp bolupdyr. Lurystanda Hazaraspyň garamagynda bolan ilata-da hazarasply türkmenler diýlipdir.

HELAT [Hela:t] (126) – Wan kölüniň demirgazyk kenarynda ýerleşen Ahlat şäheriniň gadymy ady. B. e. öňki IX asyrda Urartu döwletine garaşly bolan bu şäheriň ady şol döwürde Harapşehir, soňra Erkizan bolupdyr. Rumlular şäher Hilwat, araplar Hilat, Helat, türkmenler bolsa Ahlat diýipdirler.

Mukaddes Ruhnamada 1100-nji ýylda Sykmanul - Kutby tarapyndan bu ermeni şäheriniň eýelenip, Ermenistanda türkmen şalygynyň esaslandyrylandygy we onuň 1207-nji ýyla çenli höküm sürenligi beýan edilýär. Helat (Ahlat) şäherini paýtagt tutunanlygy üçin, bu nesilşalyga Ahlatşalar hem diýlendigi çeşmelerde bellenilýär.

HEMEDAN [Hemeda:n] (113) - Eýranyň günbatarynda ýerleşen gadymy şäher, b.e. öňki VII-VI asyrlarda Midiýa döwletiniň paýtagty, b.e. öňki 550-nji ýyldan b.e. başlaryna çenli Ahemeni hökümdarlarynyň tomusky karargähi. Şäheriň ady b.e. öňki XI asyrda Ekbatana görnüşinde duş gelýär. Bu at soňra biraz üýtgedilip, Hemedan görnüşine geçýär.

Hemedan şäheri ir eýamlardan bäri türkmenleriň ýakyndan aragatnaşyk eden we ýaşan şäheridir. Seljuklaryň günbatara ýörişleri döwründe bu şäher Beýik seljuk-türkmen döwletiniň düýbüni tutuan Togrul beg soltanyň döwletiniň paýtagty hem bolupdy, 1118-1194-nji ýyllarda bu ýerde seljuklar hökümdarlyk edipdirler. XVI-XVIII asyrda Sefewi türkmenleriniň agalygy döwründe-de Hemedana türkmenleriň täsiri agdyklyk edýär. “Hemedan daş bolsa-da, kädi ýakyn” diýen türkmen nakyly hem şol gadymy gatnaşyklardan habar berýär. Hemedan şäheri köneürgençli meşhur alym Abu Aly ibn Sinanyň mawzoleýiniň özünde ýerleşýändigi bilen hem meşhurdyr.

Türkmen nusgawy edebiýatynyň, halk döredijiliginiň nusgalarynda hem bu şäheriň adyna köp gabat gelinýär: 

Hemedanda bir guýy bar,
Şekerden şerbet suwy bar…    (“Halk aýdymyndan”).

HERRIKGALA [Herrikgala:] (36) – Ahal welaýatynyň Ruhabat etrabynda bir oba. Mukaddes Ruhnamada bu at Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň atasy Annanyýaz Artygyň ýaşan we şol töwereklerde aýratyn hormat goýlan Ahal obalarynyň sanawynda getirilýär.

HÄZIRBEGJAN [Hä:zirbegja:n] (117, 126, 127, 131, 138, 139, 237, 238, 240, 241, 242) – ser. Azerbaýjan.

Azerbaýjan ýurdunyň adyny aňladýan bu at türkmen dessanlarynda Häzirbegjan ady bilen bir hatarda Häzirbejan görnüşinde-de gabat gelýär:

Toýdan öň awçylar awlasyn awy,
Beriň Bezirgene ýene-aş suwy,
Dag-deňizden aşyp bu toýuň çawy,
Eýran, Häzirbegjan hem Turan gelsin!    (“Görogly”).

Gel, köňlüm, gideli Häzirbejana
Gülşen daglarynyň bary bar-bary.
Köňlüm istär Häzirbejan ilini,
Mugan daglarynyň gary bar-gary.    (“Saýatly-Hemra”).

HÄZIRBEGJANDAKY TÜRKMEN ATABEGLERI [Hä:zirbegja:nda:ky …] (127) – Asly gypjakly türkmen bolan atabeg Şemseddin Ildeňiz tarapyndan Häzirbegjanda  esaslandyrylan atabeglik (1097-1165).

HINDI UMMANY [… umma:ny] (241) – Dünýäniň dört ummanynyň biri. Ol demirgazykda - Aziýa ýer bölegi, günortada - Antarktida, gündogarda - Awstraliýa, günbatarda hem Afrika bilen serhetleşip, tutýan meýdany 74917000 inedördül kilometre deňdir (ululygy boýunça ol Ýuwaş we Atlantik ummanlaryndan soňky üçünji orunda durýar).

Mukaddes Ruhnamada Hindi ummanynyň ady Oguz türkmenleriniň guran Beýik Hun döwletiniň serhetleşýän çäkleriniň we ýer-ýurtlarynyň arasynda sanalýar.

HINDISTAN [Hindista:n] (9, 117, 131, 140, 143, 156, 209, 221, 224, 234, 238, 243, 385) – Günorta Aziýada ilatynyň sany boýunça (1 mlrd. çemesi) dünýäde Hytaýdan soň ikinji orny eýeleýän uly döwlet. Umumy meýdany 3,3 million inedördül kilometre barabar. Merkezi – Deli (Nýu-Deli) şäheri. Hindileriň özleri tarapyndan Bharat diýilip ady tutulýan bu ýurt iňňän irki eýýamlardan tä häzirki günlere çenli oguz-türkmenler bilen bagry badaşan döwletdir. Orta asyrlarda türkmen hökümdarlary Mahmyt Gaznaly, Jelaleddin soltan dagy Hindi topragyna ençeme gezek ýöriş eden bolsalar, Beýik Seljuk türkmenleriniň nebereleri bu ýurtda birnäçe türkmen soltanlyklarynyň we beglikleriniň düýbüni tutýarlar. 1526-1858-nji ýyllarda Hindistanyň esli böleginde agalyk eden Beýik mogollar imperiýasynyň düýbüni tutmaga Zahyreddin Muhammet Babura ýardam eden görnükli şahsyýet beýik türkmen serkerdesi we şahyry hanlar hany adyny alan Baýram han Türkmendir.

Türkmenistan özüniň mukaddes Garaşsyzlygyna eýe bolandan soňra bu uly döwlet bilen ysnyşykly gatnaşyk gapylary giňden açyldy, iki döwletiň arasynda ilçiler alşyldy. Hindi hünärmenleri ýurdumyzda dürli kärhanalar we binalar gurmaga işjeň gatnaşýarlar. Aşgabatda gurlup işe girizilen derman öndüriji türkmen-hindi kärhanasy munuň aýdyň mysalydyr.

Hindistan Magtymgulynyň şygyrlarynda onuň görmegi arzuw eden ýurtlarynyň hatarynda agzalýar:

Ýokarda Hindistany,
Arkada Türküstany,
Öwlüýäler ummany
Ol Rumystany görsem.      (Magtymguly).

HOJAMBAZ [Hojamba:z] (246) – Lebap welaýatynda, Jeýhunyň sag kenarynda etrap we onuň merkezi şäherçesi. Bulara şäherçedäki Hojajeňbazata öwlüýäsiniň ady geçipdir.

Mukaddes Ruhnamada ülkämiziň bereketli topraklarynyň eýeleýän ümmülmez giňişlikleri teswirlenende, onuň çetki nokatlarynyň biri hökmünde Hojambazyň ady tutulýar.

HORASAN [Horasa:n] (127, 131, 136, 140, 218, 221, 222, 224, 226, 231, 236, 238, 240-242, 390, 394) – III asyrdan XVIII asyryň ortalaryna çenli Türkmenistanyň günorta, Eýranyň demirgazyk-gündogar, Owganystanyň hem demirgazyk-günbatar taraplarynda ýerleşen topraklary özüne birleşdiren taryhy ülke. Bu at Sasanylar nesilşalygy döwründe ýüze çykyp, ²gündogar² diýen manyny aňladýar. IX asyrdan XVIII asyryň başlaryna çenli bu ülke Tahyrly, Saffarly, Samanly, Gaznaly, Seljukly, Köneürgenç, Sefewi türkmen döwletleriniň garamagynda bolýar.

Iňňän irki eýýamlardan bäri türkmenler Horasanda ýaşaýan ilatyň esasy bölegini düzüpdir. Mahmyt Gaznalynyň goşunynyň, oba hem-de şäher ilatynyň aglabasyny türkmenler emele getiripdir. Mukaddes Ruhnamada bellenişi ýaly, şol döwürde ²Horasanda türkmenler şäher-şäher, oba-oba bolup ýaşaýar² (221 s.)

HOTAN (89) – Hytaýdaky Kaşgarystan diýen taryhy ülkäniň Sinszýan – Uýgur awtonom etrabynda, Ýurungaş derýasynyň ýakasynda ýerleşýän şäher. Hytaýça Ho-Twen diýen sözden emele gelen bu şäheriň gadymy ady Ilçi bolup, II asyrda ýazylan hytaý çeşmelerinde onuň ady Ýuýtan ýa-da Ýotkan görnüşlerinde hem ulanylypdyr.

Häzirki döwürde ýüpekçilik we halyçylyk hünärleri has ösen bu şäheriň ady mukaddes Ruhnamada Oguz hanyň öz iline we beglerine beren öwüt-nesihaty bilen baglanyşykly ýatlanýar.

HULWAN [Hilwa:n] (113) – Yrakda gadymy gala we şäher. Togrul beg Nyşapurda 1038-nji ýylda şa tagtyna geçenden soň, ençeme şäher we ülkeler bilen birlikde, Hulwany hem Seljuk türkmen döwletiniň garamagyna geçýär.

HUWEÝZE (129) – Yrakda gadymy gala we şäherçe. Lurystandaky türkmen atabegligi hökümdarlygynda 1333-nji ýylda tagta geçen Ýusup şa II bu galany öz atabegligine tabyn edýär.

HUZYSTAN [Hu:zysta:n] (129) – Pars aýlagynyň kenarynda ýerlesşýän, Eýrana degişli taryhy ülke. Onuň Huzystan diýen ady Elam dilindäki Suziana diýen gadymy adynyň biraz üýtgän görnüşidir. Suziana diýen at bolsa, şu ýerdäki Suza diýen şäheriň adyndandyr. B. e. öňki III-II asyrlarda höküm süren Elam döwletiniň Huzystan ülkesini VII asyrda araplar alandan soň Huzystanyň Arabystan diýen täze ady ýörgünli bolup ugraýar. XI-XII asyrlarda Huzystan Seljuk türkmenleriniň garamagyna geçýär. XIII asyryň başlarynda bolsa Syrderýa boýlaryndan bosup gaýdan owşar türkmenleri bu ülkäniň esasy ilatyny emele getirýärler.

Mukaddes Ruhnamada Huzystanyň ady Lurystandaky salyr-türkmen atabegleriniň ýörişleri bilen baglanyşykly ýatlanýar.

HYRAT [Hyra:t] (143) – Owganystanda, Hyrat (iňňän irki eýýamda Areýa) derýasynyň 8 kilometr demirgazyk tarapynda ýerleşýän gadymy şäher. Onuň Hyrat, Harat diýen ady ary («arassa») diýen etnik atdan we köplügi, jemi bildirýän «-at» goşulmasyndan durýar (derýanyň aşak akymyna Türkmenistanda Tejen diýilýär). Sasanylar we arap halyfaty zamanynda uly şäher hasaplanan Hyrady 1106-njy ýylda seljuk türkmenleri öz ellerine alýarlar. XII asyrda Gur döwleti ony paýtagt tutunýar. Şol döwürde şäher uly ösüşe eýe bolup, onda 12 müň dükan, 6 müň hammam, 350 mekdep bolupdyr. 144000 öý bolup, ilaty hem bir milliona ýetipdir. 1232-nji ýylda Hyrady mongollar eýeläp, ony ymykly tozdurýar, ilatyny gyrýar. Teýmir hem şähere uly zyýan ýetirýär. Ýöne XV asyrda Teýmiriň nebereleri şäheri gaýtadan dikeldip, onuň ýene gülläp ösmegini gazanýarlar. Şol asyrda şäherde Göwherşat mawzoleýi, Musallah ansambly, kaşaň metjitler gurlupdyr, Jamy, Mirhond, Nowaýy, Hafyzy Abru, Behzat ýaly şahyrlar, alymlar, nakgaşlar şu şäherde ýaşapdyrlar, işläpdirler. XVI asyrda bu begligi Sefewi türkmen döwleti öz garamagyna geçirýär, emma 1716-njy ýylda ol ýene özbaşdak beglik derejesini alýar. 1747-nji ýylda Hyrady Owgan döwletiniň Dürranylar nesilşalygy özüne tabyn edýär. 1863-nji ýyldan başlap Hyrat şäheri ymykly Owganystanyň düzümine girýär.

Häzirki döwürde Hyratda Garaşsyz, hemişelik Bitarap Türkmenistanyň konsullygy işleýär.

HYTAÝ (104, 117, 209, 214) – Ilat sany boýunça (1 milliarddan agdyk) dünýäde birinji, tutýan meýdany (9,6 mln. inedördül kilometr) boýunça hem uly döwletleriň biri, gadymy oguzlar eýýamynda ata-babalarymyzyň onuň çygrynda we serhetlerinde döwletler guran hem-de iň ýakyn aragatnaşyk eden ülkesi. Paýtagty – Pekin şäheri. Hytaý diýen at kidan halkyýetiniň ady bilen baglanyşyklydyr. Gadymy oguz-türkmenler bu ýurda Çyn-Maçyn diýipdirler.

Garaşsyzlygynyň ilkinji günlerinden başlap Türkmenistan Hytaý halk respublikasy bilen gadymy dostluk-doganlyk gatnaşyklaryny täzeden dikeltmäge girişdi. Häzir HHR-de Türkmenistanyň, Türkmenistanda hem Hytaýyň ilçihanalary işleýär.

HYTAÝ DIWARY [… diwa:ry] (112) – Hytaý halk respublikasynda  gadymdan galan düýpli ýadygärlik. Uzynlygy 4 müň kilometr çemesi bolan bu diwar belli-belli ýerlerinde derwezeler, atyşhanalar, diňler, gazamatlar, guýular bilen üpjün edilip, göçme halklaryň çozuşlaryndan goranmak üçin salnypdyr. Onuň ilkinji bölekleri b.e. öňki IY-III asyrlarda gurlup, gurluşygy soňam ençeme asyrlap dowam edipdir. Bu bina Hytaýyň gadymy binagärçiliginiň ajaýyp ýadygärligi hasap edilýär.  

A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z