A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z

NAHÇYWAN [Nahçywa:n] (233) – Azerbaýjanda Awtonom Respublika we onuň Nahçywançaýyň ýakasynda ýerleşen paýtagty. B. e. öňki VI asyrda düýbi tutulan bu şäher seljuk türkmenleriniň ýygy gatnaşyk eden we ýaşan mekany bolupdyr. Ildeňiz türkmenleriniň döwletiniň rowaç döwründe (1146-1225) Nahçywan şäheri Genje bilen birlikde hökümdarlygyň iki möhüm şäheriniň biridi.

NUR [Nu:r] (225) – Nurata diýen dag adynyň gysgaldylan görnüşi. Häzir bu giň ülke Özbegistanyň Samarkant we Buhara şäherleriniň 150 kilometr çemesi demirgazyk aralygynda ýerleşip, Samarkant welaýatynyň Nurata etrabyny emele getirýär. Merkezi – Nurata şäheri. Irki eýýamlardan häzire çenli bu etrapda we onuň töwereklerinde türkmenler (aglaba salyrlar) ýaşaýarlar. Mukaddes Ruhnamada bellenişi ýaly, Seljuk serkerdäniň ogly Arslan han ogullary – geljekki uly soltanlar Togrul begi we Çagry begi tutuş ili bilen nurataly türkmenleriň ýanyna göçürip getirýär. Bu ýerdäki häzirki türkmen ili seljuklaryň hereketi döwründe şol serkerdeler bilen birlikde Kiçi Aziýa we Hytaýa göçmän galan ata-babalarymyzyň nebereleridir. Gadymy türkmen däp-dessurlaryny, bagşyçylygy, halk döredijiligini, halk sungatyny (onuň Beşir we Kerki gölli nusgalaryny) saklap galan bu ildeşlerimiziň arasyndan görnükli ussatlar ösüp ýetişdiler. Olaryň biri Özbegistanyň halk şahyry, dessançy Ergeş Jumanbilbildir.

Nusgawy edebiyatda-da Nuratanyň ady köp duş gelýär:

Her kim biledir Nurata, Akdag, Garadagy...   (Seýdi).

NUSAÝ (55, 56, 211, 221, 226) – Aşgabadyň günbatarynda, Köpetdagyň eteginde iki sany uly gala: Köne Nusaý (meýdany 15 ga, dörän we gülläp ösen döwürleri b. e. öňki IV-II asyrlar) we Täze Nusaý (meýdany 18 ga, b. e. öňki II asyrdan soňky döwürler). Parfiýa döwletiniň paýtagty bolan Nusaý şäheri dürli döwürlerde ençeme hökümdarlyklaryň ünsüni çeken mekany bolupdyr. Bu şäheri Isgender Zülkarneýn, soňra Selewkiler, Sasanylar, Tahyrylar, Samanylar, Köneürgenç türkmen soltanlary, Gaznaly türkmen şalary, Seljuklylar, Sefewiler we beýlekiler gezekli-gezegine özüne tabyn edipdirler, şonça gezegem elinden gidermäge mejbur bolupdyrlar.

Nusaý galalary gadymy türkmen taryhynyň özboluşly hazynasydyr. Bu ýerden tapylan zatlar: Parfiýa ýazgylary, ylaýta-da şirmaýydan bejerilen nepis pitonlar ata-babalarymyzyň ösen medeniýetli ynsanlar bolandygyna, dünýä medeniýetine uly goşant goşan bäşinji merkeziň Türkmenistandygyna anyk şaýatlyk edýär (beýleki dördüsi: Müsür, Hytaý, Hindistan we Mesopotamiýa). Şonuň üçin hem Nusaýda alymlar önjeýli gazuw-agtaryş işlerini geçirip, barlaglaryň netijelerini dünýä ýaýdylar. 1987-nji ýylda Türkmenistanyň ilkinji hem ömürlik Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Permany bilen “Nusaý döwlet taryhy-medeni goraghanasy” döredildi.

NUSAÝBIN [Nusaýi:n] (232) – Yragyň Mosul şäheriniň sebitlerinde gala we şäher. Ymadeddin Zeňňi Mosulda 1127-nji ýylda geljekki uly türkmen döwletiniň düýbüni tutup, töwerekdäki Jezire, Sanjar, Harran ýaly ençeme şäherleri özüne tabyn edýär. Şol eýelenen ýerleriň arasynda Nusaýbin galasynyň hem ady tutulýar.

NYŞAPUR [Nyşapu:r] (113, 234) – Eýran Horasanynda bir welaýatyň we onuň merkeziniň ady. Sasany şasy Şapur I tarapyndan III asyryň ortalarynda düýbi tutulan bu şäher taryhy we gadymy medeni merkezleriň biri hasaplanýar. Sarahsdan we Aşgabatdan onçakly uzak bolmadyk bu şäher irki eýýamlardan bäri türkmenleriň baryş-geliş edýän, gatnaşýan we dürli döwürlerde ýaşan şäheri bolupdyr. Daňdanakan söweşinden soňra Togrul beg öz guran türkmen döwletiniň paýtagty hökmünde Nyşapury saýlapdyr. Şeýle ýygy garnaşylandygy üçin, bu şäheriň ady geçmiş türkmen şahyrlarynyň döredijiliginde-de köp duşýar:

 Huruç eýläp tursa eger,
Permana geler Nyşapur.    (Magtymguly).

Nyşapur şäheri Omar Haýýamyň şu ýerde doglandygy we jaýlanandygy, guburynyň üstüne gurlan kaşaň ýadugärligiň uly hem-de sapaly bagda ýerleşýändigi bilen hem meşhurdyr.

A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z