A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z

REPETEK (41) – Lebap welaýatynyň çäginde Türkmenabat şäherinden 70 kilometr uzaklykda, Garagumuň jümmüşinde ýerleşýän demir ýol menizili we çöl-çäge ylmy barlaghanasy. Repetek “rabatek” (“rabatjyk”, “kiçijik kerwensaraý”) sözüniň biraz üýtgän görnüşidir, çünki demir ýol menziliniň 18 kilometr demirgazygynda Işanrabat diýilýän kiçi rabadyň galyndylary şu wagta çenli saklanyp galypdyr.

RESULOGULLARY TÜRKMENLERINIŇ DÖWLETI [Resu:logullary …] (234) – Seljuklaryň hereketi döwründe Salahaddin Eýýubynyň dogany Turan şa bilen 1170-nji ýylda Ýemene gelen Muhammet ogly Karun tarapyndan düýbi tutulan döwlet (1228-1455). Karun Bagdat halyfyna hyzmata durýar. Halyf ony Şama we Müsüre resul (“ilçi”) edip iberenligi üçin, özüne Resul, iline-de Resulogullary diýen at (lakam) berilýär. Müsüriň hökümdary Salahaddin Eýýuby dogany Turan şany we Resuly üç ogly bilen öz garamagyndaky Ýemen hökümdary Mälik Mesudyň hyzmatyna garamagyndaky Ýemen hökümdary Mälik Mesudyň hyzmatyna belleýär. 1228-nji ýylda Mälik ölýär. Resulyň ogly Nureddin Omar beg onuň ýerine bellenýär. 1231-nji ýylda Nureddin öz döwletine resmi taýdan garaşsyzlyk yglan edip, Zebit şäherini paýtagt tutunýar. Ol köp şäher we ülkeleri, şol sanda Mekgäni hem özüne tabyn edýär (1241). Bu döwlet 1455-nji ýylda araplar tarapyndan basylyp alynýança höküm sürýär.

REÝ (113, 131, 226) – Eýranyň paýtagty Tähranyň günorta eteginde ýerleşen we b. e. öňki VI asyrdan b. e. XIII asyryna çenli gülläp ösen gadymy şäher. Küýzegärçiligiň mesgeni bolan bu şäher soltan Togrul begiň höküm süren ýyllarynda (1040-1063) onuň paýtagty bolup hyzmat edýär. Ondan has soň Köneürgenç türkmen döwletiniň hökümdary soltan Abul Muzaffar Tekeş hem (?    - 1200 ý.) 1193-1194-nji ýyllarda Eýranyň Horasan, Yspyhan welaýatlary bilen birlikde Reýi öz döwletine tabyn edýär. Mukaddes Ruhnamada-da şu wakalar öz beýanyny tapýar.

Orta asyrlarda we ondan soňky ýyllarda Reý sebitleri türkmenleriň ýaşan hem-de höküm süren mesgeni bolupdyr. Şonuň üçin onuň ady geçmiş şahyrlarymyzyň eserlerinde köp ýatlanýar:

Reý ülkesin dilnip, ýer harap eýlär.  (Magtymguly).

Şam, Mekge, Medine, Arzyrumy, Reý, Termez…  (Seýdi).

 

RIM [Ri:m] (43) – Häzirki döwürde Italiýanyň paýtagty, dünýäniň irki şäherleriniň biri (dörän döwri b. e. öňki 754-753-nji ýyllar), şol şäherde emele gelen we onuň ady dakylan gadymy döwlet. Şäheriň we döwletiň ady Roma bolup, ol rus dilinden beýleki dillerde häzirem Roma görnüşinde ulanylýar. Bu at Rim şekilinde biziň dilimize rus dilinden geçipdir.

Mukaddes Ruhnamada Parfiýa döwletini guran Ärsak şanyň darkaş guran ýurdy hökmünde Rim “rimliler” diýen sözüň düzüminde gelýär we bu söz Rum döwleti – Rumustan manysynda ulanylýar. Ýene-de: ser. Rum.

RUHAN (EDDESU) [Ruha:n] (122) – Arbel türkmen atabegleriniň hökümdarlyk eden döwründe (1144-1233) olaryň tabynlygynda bolan Yrak sebitlerindäki öz döwrüniň köp ilatly ýerleriniň biri. Çeşmelerde Ruhan, Edessu atlary köplenç utgaşdyrylyp ulanylýar.

RUM [Ru:m] (61, 136) – 1. Gresiýa (Ýunanystan) we Wizantiýa (Bizans) döwletleriniň tutuş ady.

2. Kiçi Aziýanyň ady. Mukaddes Ruhnamada-da bu at şol manyda duş gelýär (136).

3. Anadoly ýarymadasynyň ady. Rum sözi Rim (aslynda Roma) şäheriniň adynyň biraz üýtgän görnüşidir. Seljuklaryň Günbatara hereketi netijesinde Orta Aziýadan Kiçi Aziýa giden türkmenler Wizantiýa topraklaryny eýeläp, bu ýurtda ençeme beglikler we hökümdarlyklar gurýarlar. Bu ýurtda 1092-1307-nji ýyllar aralykda Rum Seljuk türkmenleriniň döwleti hem hokum sürýär. Netijede, tutuş Wizantiýa ili türkmen iline, gepleşik dili hem türkmen diline öwrülýär. Ýurduň ady hem Rum, Rum ili, Rum ýurdy, Rumustan görnüşlerinde ulanylmaga başlaýar.

Gezdiler Rumuň düzüni…  (Magtymguly).

RUM ILI [Ru:m i:li] (226, 227, 235) – ser. Rum.

RUM SELJUK TÜRKMENLERINIŇ DÖWLETI [Ru:m selju:k …] (109) – ser. Anadoludaky Seljuk türkmenleriniň döwleti.

RUMUSTAN [Ru:musta:n] (216) – ser. Rum.

Gitseň, Käbe tapylar
Rumustana sary.    (Magtymguly).

RUM ÝURDY [Ru:m ýu:rdy] (230, 385) – ser. Rum.

RUSSIÝA [Ru:ssiýa] (52) – ser. Russiýa Federasiýasy.

RUSSIÝA FEDERASIÝASY [Ru:ssiýa Federa:siýasy] (52-54) – Ýewropa we Kiçi Ýer böleklerinde ýerleşýän uly döwlet, Russiýa. Tutýan meýdany 17.075,4 müň inedördül kilometr. Bu ýurtda milletleriň we halkyýetleriň 100-den gowragy, şol sanda Stawropol ülkesinde we Astrahan etraplarynda XV-XVI asyrlarda Balkan-Maňgyşlak sebitlerinden göçüp baran türkmenleriň hem on müňlerçesi ýaşaýar. Russiýa Federasiýasy Garaşsyz, baky Bitarap Türkmenistanyň dostlukly gatnaşyk edýän ýurtlarynyň biridir.  

A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z