A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z

TABARYSTAN [Tabarysta:n] (113, 387, 391) – Hazar deňziniň Eýrana degişli günorta kenarynda ýerleşen gadymy welaýat. Häzir oňa Mazendaran diýilýär. VIII asyra çenli ýazylan çeşmelerde bu ülkäniň ady Tapurystan görnüşinde duş gelýär. Ýene: ser. Mazendaran.

TARSUS [Tarsu:s] (230) – Türkiýäniň günortasynda, Adana sebitleriniň Içel welaýatynda gadymy şäher, etrap merkezi. Ol Kilikiýa (Külek) diýen özbaşdak ermeni şalygy döwründe (1080-1375) onuň merkezi bolupdyr. Bu şäheri ilki Memluk türkmenleriniň döwleti ermenileriň elinden alýar, soňra ol türkmenleriň Remezanogullary we Dülkadyrogullary hökümdarlyklaryna-da tabyn edilýär. Mukaddes Ruhnamada bu şäheriň ady Anadoludaky seljuk türkmenleriniň döwletini (1075-1308) bina eden Gutulmyşyň nebeleriniň (hususan-da, Süleýman şanyň) öz hökümdarlygyna tabyn eden Wizantiýa şäherleriniň arasynda sanalýar.

TEBES (228) – Eýranyň Horasan welaýatynda, Kewiri-Lut diýen çölüň golaýynda gadymy şäher (çeşmelerde onuň ady Tabas, Tebbes görnüşlerde-de ýazylýar). Mukaddes Ruhnamada Daňdanakan söweşinden soň (1040 ý.) bu şäheriň, şeýle-de Kerman sebitleriniň Çagry begiň uly ogly Gara Arslanyň hökümdarlygyna berlendigi ýatlanýar. Şu wakadan soň bu ülkede öňdenem az bolmadyk türkmenleriň sany barha köpelýär. Giçki orta asyrlarda Tebes sebitlerinde gökleň türkmenleri agdyklyk edipdir. Şonuň üçin bu şäheriň ady türkmen şahyrlarynyň eserlerinde-de agzalýar:

Bu ýany Haf ile kim Tunu, Tebesdir

(Abdysetdar Kazy, “Jeňnama”).

TEKRIT [Tekri:t] (122) – Demirgazyk Yrakda gadymy şäher we gala. Onuň ady Mukaddes Ruhnamada Beg hökümdar türkmenleriniň guran we 1144-1233-nji ýyllar aralygynda hökmürowan bolan türkmen döwletiniň özüne tabyn eden şäherleriniň hatarynda sanalýar.

TÄJIGISTAN [Tä:jigista:n] (243) – Merkezi Aziýanyň günorta-gündogaryndaky daglyk böleginde ýerleşen döwlet, türkmenleriň irki eýýamlaryndan hut şu günlere çenli köpçülikleýin ýaşan we ýaşaýan ülkesi. Tutýan meýdany 143,1 müň inedördül kilometr. Ýurduň ondan dokuz bölegini daglar eýeleýär, hatda Merkezi Aziýanyň esasy suw ýoly bolan Amyderýany emele getirýän goşantlaryň aglabasy şu daglardan gözbaş alýar ýa-da Täjigistanyň içinden akyp geçýär. Bu ülkede irki orta asyrlarda-da türkmenler ýaşapdyr, häzirem Täjigistanyň Jylyköl, Gumseňňir, Şährituz, Penj etraplarynda, Wahş, Kapyrläheň (Kafirnigan), Penj derýalarynyň ýakalarynda köpçülik bolup ýaşaýarlar we öz ene dillerinde sapak berilýän türkmen mekdeplerinde okaýarlar. Mukaddes Ruhnamada-da gadymy ata-babalarymyzyň ýakyn gatnaşyk eden ýurtlarynyň arasynda doganlyk Täjigistanyň hem ady tutulýar.

TÄK GALA [Tä:k gala:] (210, 211, 225, 226) – Ahal welaýatynyň Bäherden etrabynda, Bäherden şäherçesiniň 20-22 kilometr demirgazygynda ýerleşen we geçmişde uly şäher bolan galanyň galyndylary. Öz döwründe 100 ga meýdany eýelän bu galadan 25 kilometr çemesi uzaklykdaky Durun bilen Täk gala goňşy hem-de ykbaldaş, biri-birine hemaýatçy şäherler bolupdyr. Şonüň üçinem Mukaddes Ruhnamada Täk gala adynyň yzyndan ýaý içinde Durun sözi getirilýär.

Alymlar Täk galany IX asyrdan mongol basybalyşlaryna çenli gülläp ösen şäher, Oguz hanyň Aýhan oglunyň ilkinji perzendi Ýazyr hanyň we onuň iliniň paýtagty hasaplaýarlar, şonuň üçin bu şähere Täkýazyr hem diýlipdir. Ýazyrlar öz paýtagtlaryny gaty berk, çozup gelen duşmandan goranmaga we oňa gaýtawul bermäge amatly edip salypdyrlar. Şäheriň daşyna galyňdan belent berkitme aýlap, ol diwaryň dört tarapyndan jemi 90 çemesi atyşhanaly diňler edipdirler. Şäherde senetçilik (küýzegärçilik, demirçilik) has ösüpdir.

Şäheriň ýene bir ady Şährislamdyr. Ýene: ser. Şährislam.     

TIBET [Tibe:t] (299) – Merkezi Aziýada häzir Hytaýa garaşly bolan awtonom ülke. Tibetliler, şeýle-de bu il bilen ýakyn gatnaşyk eden we edýän türki halklar, şol sanda türkmenler Tibet diýen halk adyny Tibit, Tübüt görnüşlerinde ulanýarlar. Göktürkmenleriň Dokuz Oguz hanlygyny guran eýýamlarynda we ondan soňlar hem ata-babalarymyz bu ülke bilen ýygy gatnaşyk edipdirler.

Tibet ülkesi gadymy tebipçiligiň ösen ýeri hasaplanýar. Mukaddes Ruhnamada-da bu ülkäniň ady tibetlileriň şu ukyby bilen baglanyşykly ýatlanýar.

TOGALAKLAR TÜRKMEN DÖWLETI (110) – Hindistanda, Deli Türkmen soltanlygynyň çäklerinde höküm süren türkmen döwleti (1414-1555). Bu döwlet Delidäki Türkmen soltanlygynyň bir şahasy bolup, onuň düýbüni tutan Kyýaseddin Togalak şadyr (çeşmelerde onuň ady Tugluk, Tugoluk görnüşlerde-de ýazylýar). Bu nesilşalygyň hökmürowan ýyllarynda ülkä Horasandan we Türküstandan köp il, şol sanda türkmenler hem topar-topar bolup göçürilip getirilipdir.

TOHARYSTAN [Toha:rysta:n] (112-g) – Merkezi Aziýada we Owganystanyň bir böleginde ýerleşen giň taryhy ýurt. Owganystanyň demirgazyk welaýatlaryny, Özbegistanyň, Täjigistanyň we Türkmenistanyň hem şol welaýatlar bilen çäkdeş ülkelerini öz içine alan bu ýurda öň Baktriýa diýlip, b. e. I asyrynda ol Toharystan diýen ada eýe bolupdyr, çünki onda II asyrda Grek-Baktriýa döwletini syndyryp, taryhyň sahypasyndan düşüren toharlar diýen halk ýaşapdyr. Toharystanyň çäkleri demirgazykda Hasar (Hisar, rus çeşmelerinde Gissar) dag gerişlerine, günortada Hindiküş daglaryna, günbatarda Murgap-Tejen (Gerirud) derýalaryna, gündogarda hem Pamir daglaryna çenli uzapdyr.

Toharystan döwleti I-IV asyrlarynda Kuşan döwletine tabynlykda höküm sürýär. Kuşan döwletiniň synmagy bilen Toharystan hem dagaýar, VII asyryň başynda ol eýýäm 27 beglige bölünýär. Şu ýagdaýda ony eftalitler basyp alýar. VII asyrda Toharystan türki halklaryň, VIII asyryň birinji ýarymynda araplaryň gol astyna düşýär. Soňra ony Tahyrylar, Samanylar, Gur türkmenleri yzly-yzyna ele geçirýärler.

Toharystanyň esasy ilaty toharlar barada aýdylanda, olaryň gadymy watanlary Amyderýanyň ýokary akymlary, Murgap, Tejen derýalarynyň ýakalary bolupdyr. Diýmek, olar gadymy türkmenler bilen goňşulykda we gatyşyp ýaşapdyrlar. Hut şonuň üçin etnik ady towar we togar görnüşinde türkmen urug-tire atlarynda hem yz galdyrypdyr.

Mukaddes Ruhnamada Toharystan Seljuk türkmen nesilşalaryndan Tukuş hökümdaryň häkimlik eden ýurdunyň ady hökmünde ýatlanýar.

TÖWRIZ [Töwri:z] (233, 237) – Eýranyň demirgazyk-günbatarynda, Ajyçaý derýasynyň ýakasynda ýerleşen uly şäher, Gündogar Azerbaýjan welaýatynyň merkezi. Töwriziň ady baryp III asyrda-da duş gelýär. Ol Wizantiýa we ermeni çeşmelerinde Tawrez görnüşinde ulanylypdyr. Bu at soňra Tebriz, türkmen dilinde bolsa Töwriz ýaly ulanylypdyr.

XI asyra çenli bu ülkäniň esasy şäheri Erdebil bolupdyr, emma 1055-nji ýylda sebiti Togrul beg eýeländen soň, ähmiýeti boýunça Töwriz birinji orna çykýar, XIII asyrdan soňra bolsa Ýakyn we Orta Gündogaryň iň esasy şaherine öwrülýär. Ol şu sebitde gurlan ençeme döwletleriň, şol sanda Ildeňizliler (1146-1225), Garagoýunlylar (1410-1468), Sefewiler (1501-1736) türkmen döwletleriniň, Hulagu Ilhanlylarynyň (1256 – XIV asyryň ortalary) paýtgaty bolupdy. 

Seljuklaryň Günbatara ýörişlerinden soňra we ondan öň türkmenler Töwriz sebitlerine köp göçüp gelip, bu ülkäni özüniň täze mesgenine öwrüpdirler. Akgoýunly we Garagoýunly türkmen döwletleriniň agalygy döwründe Töwriz şäheri kitap çap etmek we golýazma kitaplary kinniwanja (miniatýur) suratlar bilen bezemek sungaty boýunça öňdäki orna çykýar. Töwrizde XIV-XVI asyrlarda Kinniwanja suratkeşligiň türkmen mekdebi rowaç alypdyr.

Töwriziň ady geçmiş şahyrlarymyzyň goşgularynda-da öwran-öwran ýatlanýar.

Kimi gitdi Eýran, Turan,
Kim Yspyhan, Töwriz aşdy.  (Magtymguly).

Gözlendi Halap ülkeleri, Mosuly Töwriz.  (Seýdi).

Meniň köwlän çigildemim Töwrizde kyrkdan aşdy.  (Kemine).

Bilbiler ah çeker güle ýetmäge,
Bagban höwes eder ony tutmaga,
Töwriziň bagyna seýran etmäge,
Töwriziň begleri, Sonam geldimi?  (“Nejep oglan”).

TRABZON [Trabzo:n] (239) – Türkiýäniň Gara deňiz kenarynda welaýat, onuň merkezi şäheri we deňiz duralgasy.  

TRABZON RUM SOLTANLYGY [Trabzo:n Ru:m solta:nlygy] (239) – Türkiýäniň Trabzon şäherinde we onuň töwereklerinde Wizantiýalylaryň guran döwleti (1204-1461). Haçparazlaryň 1202-nji ýyldaky IV ýörişi döwründe Ystmabyl wizantiýalylaryň elinden gidýär. Nesilşalaryň bir topary Aleksios Komnenosyň baştutanlygynda Trabzona gaçyp, şu ýerde Rum soltanlygynyň düýbüni tutýar, 258 ýyl höküm sürse-de, bu soltanlyga seljuk türkmenleri gün bermeýär, hatda bir gezeg-ä Anadolu Seljuk soltany Izzeddin Keýkawus eýeläp, imperator Komnenosy ýesir hem alýar, ýöne köp pula ony yzyna gaýtaryp, ýene tagtynda oturdýar. Yzly-yzyna ençeme ýerini elden giderip, bu soltanlyk 1461-nji ýylda Osmanly türkmen döwletiniň ygtyýaryna alynýar.

TURAN [Tu:ra:n] (104) – Türki we Eýran halklarynyň gadymy edebi çeşmelerinde türki halklaryň ýurdunyň, esasan hem Türküstanyň (Merkezi Aziýanyň) tutuş ady. ²Turan² sözi, köplenç, Eýran diýen ýurt ady bilen bilelikde ulanylýar:      

Pişiň Eýran bolsa, puştuň Turandyr.  (Magtymguly).

Eýran, Turan, arap, ajam ilinde,
Görmedim seniň deý owadan gelin.  (Mollanepes).

TÜRKIÝE (61, 103, 134, 136, 137, 210) – Uly (97/100) bölegi Aziýada (Anadoluda), galan (3/100) bölegi hem Ýewropada (Gündogar Fraksiýada) ýerleşen uly döwlet. Ortaýer, Ege(ý), Mermer we Gara deňizleriniň aralygynda 781 inedördül kilometr meýdany eýeleýän bu ýurduň ilaty takmynan 65 million adamdyr. Ilatynyň ondan dokuz bölegi türkler bolup, onuň hem köpçüligini Seljuklaryň hereketi döwründe we ondan öň hem-de soň Merkezi Aziýadan baran türkmenler tutýar. Şonuň üçin orta asyrlarda bu ýurda Türkmenistan hem diýlipdir. Şu zatlary göz öňünde tutup, Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada şeýle ýazýar: “Men Garaşsyzlyk alan günümiz şu günki Türkmenistan bilen Türkiýe – iki döwlet, bir millet diýip yglan etdim. Sebäi Oguz diýmek – türkmen diýmekdir. Oguz dili – türkmen dilidir, seljuk dili – türkmen dilidir, osman dili – türkmen dilidir, türk dili biraz üýtgän türkmen dilidir, dinimiz birdir, däbimiz birdir, ganymyz biridr. Biz türkmenler oňa guwanýarys. Türk doganlarymyza-da şony arzuw edýäris” (210 s.).

Türkiýäniň paýtagty – Ankara şäheri.

TÜRKMENABAT [Türkmena:ba:t] (41, 188) – Lebap welaýatynyň merkezi şäheri. Gadymy Ýüpek ýolunyň ugrunda, Hytaý – Ortaýer deňzi we Köneürgenç-Owganystan kerwen ýollaynyň kesişýän nokadynda iňňän wajyp goragçy hasaplanan bu şäher ilki Amyderýanyň uly geçelgesini goraýan gala hökmünde binýat edilip, şol döwürde oňa Amul diýlip at berlipdir. Şol Amul galasynyň harabalary häzir Türkmenabat şäheriniň günorta eteginde saklanyp galypdyr (ser. Amul - I).Ýeri gelende aýtsak, Amyderýanyň ady hem şol gadymy Amul şäheriniň ady bilen baglanyşyklydyr (ser. Amyderýa). XVI asyryň başyndan bu şähere Çärjew diýlip at berilýär.

Demir ýol köprüsiniň gurulmagy we bu ýerden demir ýoluň geçmegi bilen şäher has ulalýar, ol Türkmenistanyň Aşgabatdan soňky ikinji uly şäherine öwrülýär.

Türkmenistan özüniň mukaddes Garaşsyzlygyna eýe bolandan soňra şäher uly ösüşleri başdan geçirýär, abadanlaşýar, gözelleşýär, onda ençeme senagat kärhanalary, medeni binalar gurulýar. 1999-njy ýylyň Oguz aýynyň 19-yna Türkmenistanyň ilkinji we ömürlik Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Permany bilen Çärjew şäheriniň ady üýtgedilip, oňa Türkmenabat diýen täze at dakylýar. Şäheriň ilaty ýylsaýyn köpelýär. Şu zatlary nazara alyp, 2002-nji ýylyň Alp Arslan aýynyň 8-9-ynda şu şäherde Türkmenistan Ýaşulularynyň XII Halk maslahaty geçirilip, şonda Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy bu şäherde iki etrap döretmek barada karar kabul edýär. Türkmenistanyň Mejlisi ol etraplara hormatly Prezidentimiziň käbeleri, ene-atalarynyň hormatyna Türkmenistanyň Gahrymanlary Gurbansoltan ejäniň we Atamyrat Nyýazowyň atlaryny dakdy.

TÜRKMENISTAN [Türkmenista:n] (2, 5-7, 9, 14, 25, 28, 31, 39, 41, 46-54, 56, 65, 71, 78, 79, 103, 151, 152, 157, 158, 167, 168, 172, 173, 178, 181, 191, 192, 205, 210, 217, 234, 241-244, 246, 250, 254, 257, 258, 260-265, 268, 270, 272, 273, 280-285, 296, 376, 381, 382, 400, 405, 406) – Garaşsyz, baky Bitarap Türkmenistan döwletiniň resmi ady. Oguz han eýýamyndan gözbaş alýan türkmen halkynyň ata Watany.

Türkmenistan geografiki taýdan Ýer togalagynyň demirgazyk giňişliginiň 35,08-nji we 42,48-nji, gündogar uzaklygynyň 52,27-nji we 66,41-nji graduslarynyň aralygynda, Ýewraziýa guryýer böleginiň orta gürpünde, ýagny Merkezi Aziýanyň günorta-günbatarynda ýerleşýär.

Türkmenistan gündogarda – Özbegistan, demirgazykda – Gazagystan Respublikasy, günortada – Eýran Yslam Respublikasy we Owganystan, günbatarda Hazar deňzi arkaly Azerbaýjan we Russiýa Feredarasiýasy bilen serhetleşýär.

Gury ýerdäki serhediniň jemi uzynlygy 3736 kilometr bolup, Hazar kenar ýakasynyň türkmen topragyna galtaşýan ýeriniň umumy uzynlygy 1768 kilometre barabardyr.

Türkmenistanyň ýerleşýän ýerleri gündogardan günbatara 1100 kilometr, günortadan demirgazyga bolsa 650 kilometr töweregi uzalyp gidýär. Şu görkezilen çäklerde onuň umumy tutýan meýdany 491,2 müň inedördül kilometer barabardyr. Türkmenistanyň umumy meýdanynyň 375 müň inedördül kilometrini çöllük, düzlükler tutýar. Galan bölegini daglyklara, derýa jülgelerine, ekerançylyk we ilat ýaşaýan ýerlere degişlidir.

Türkmenistanyň umumy ilatynyň sany 5 million adamdan geçýär (2002-nji ýylyň Sanjar aýynyň başyna çenli).

Türkmenistan – bu ýurtda ýaşaýan her bir raýatyň mukaddes Watanydyr.

Türkmenistan – dünýäniň çar ýanyna ýaýran türkmenleriň ata-babalarynyň ýurdudyr. 

Garaşsyz, baky Bitarap Türkmenistanyň düýbüni tutan ilkinji we ömürlik Prezidentimiz Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Mukaddes Ruhnamasynda ata Watanymyzyň ady aşdaky görnüşlerde getirilipdir:

Baky Bitarap Türkmenistan (3), Garaşsyz, baky Bitarap Türkmenistan (7, 71, 79, 242, 247, 253, 254, 268, 273, 345, 346, 404, 406), Garaşsyz we baky Bitarap Türkmenistan (345), Garaşsyz Türkmenistan (14, 50-52, 60,71, 268, 278, 282), Türkmenistan döwleti (46), Türkmenistan respublikasy (50), Türkmenistan Sowet Sosialistik Respublikasy (47), Türkmenistan SSR-i (47, 50).

TÜRKMENSISTAN DÖWLETI (46) – ser. Türkmenistan.

TÜRKMENISTAN RESPUBLIKASY [Türkmenista:n respu:blikasy] (50) – ser. Türkmenistan.  

TÜRKMENISTAN SOWET SOSIALISTIK RESPUBLIKASY [Türkmenista:n … Sosiali:stik Respu:blikasy] (47) – ser. Türkmenistan.

TÜRKMENISTAN SSR-i [Türkmenista:n …] (47, 50) ser. Türkmenistan.

TÜRKMEN KÖLI [… kö:li] (381) – Lebap, Mary, Ahal we Daşoguz welaýatlarynyň zeý suwlaryny iki uly akaba jemläp, Merkezi Garagumuň demirgazyk-günbatar böleginde (Daşoguz we Balkan welaýatlarynyň sepgidinde) ýerleşen Garaşor çöketligine guýdurmak arkaly döredilýän uly köl, emeli deňiz. Altyn asyryň Türkmen köli diýip at alan bu uly suw-hojalyk desgasyna suw eltmek üçin welaýatlaryň zeýkeşlerini özüne birleşdirýän iki sany uly, esasy akaba döredilip, olaryň umumy uzynlygy 1000 km çemesi bolar. Bulardan Baş Zeýkeş diýip at berlen akabanyň uzynlygy 720 km bolup, ol Türkmenabat şäherinden 30-40 km aşakdan - Garagumda ýerleşen Ketdeşordan başlanyp, Garagumuň içi bilen Lebap, Mary, Ahal welaýatlarynyň gumundan geçip, Garaşora barar.

Daşoguzdan gaýdýan ikinji akabanyň uzynlygy 250 km çemesi bolar.

Zeý suwlarynyň guýduryljak Garaşor çöketliginiň uzynlygy 150, ini hem 15 km bolup, çuňlugy deňiz derejesinden 35 metr pesdir. Bu äpet köle jemi 140-150 inedördül kilometr suw sygar.

Asyryň gurluşygy hasap edilýän Türkmen kölüne barýan uly akabalary gazmaga häzir ähli welaýatlarda işe girişildi. Bu derwaýys işe 2000-nji ýylyň Ruhnama aýynyň 20-sinde Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy ak pata berdi.

Esasy iki akaba we oňa guýýan welaýat hem-de etrap zeýkeşleriniň doly işe girizilmegi bilen Türkmenistanyň aglaba etraplaryndaky we Özbegistanyň Horezm welaýatyndaky zeý suwlaryň Türkmen kölüne guýdurylmagy tutuş diýarymyzyň, ylaýta-da Garagumuň tebigatyny doly özgerder, ekerançylyk ýerler zeý suwlardan halas bolup, olaryň hasyllylygy 2 esse artar, meýdany häzir 1,8 mln gektarlygyndan 2,25 mln gektara çenli giňeler, şorlaşan we zeý suwy basan öri meýdanlary täzeden çemenlige öwrüler.

TÜRKMENLERIŇ AHLATŞALAR BEGLIGI [… ahla:tşa:lar …] (110) – Beýik seljuklar imperiýasynyň nesilşalaryndan Sökmen el-Kutby tarapyndan 1100-nji ýylda Wan kölüniň töwereginde gurlan türkmen döwleti. Agzalan kölüň günbatarynda ýerleşip, Gündogar Anadolynyň iň uly, köp ilatly, berk galaly şäheri bolan Ahlaty özüne paýtagt tutunandygy üçin, bu döwlete Ahlatşalar begligi diýilýär. Çeşmelerde onuň Ermeni şalar begligi diýen ady hem duş gelýär. Arap taryhçylary bolsa bu döwleti ony guran serkerdäniň ady boýunça Sökmeniýýe diýip atlanydyrypdyrlar. XII asyryň ikinji ýarymynda öz döwletiniň çäklerini Karsa çenli giňelden Sökmen hökümdar haçparazlara garşy gazaply göreşen serkerdedir. Onuň 7-nji neberesi Izzedin Balabanyň höküm süren zamanynda (1207) bu türkmen döwleti dargap, ol Eýýubylaryň tabynlygyna geçýär.

TÜRKMEN AKGOÝUNLY DÖWLETI [… A:kgoýunly …] (109) – ser. Akgoýunly türkmenleriň döwleti.    

TÜRKMENLERIŇ ARTYKLYLAR BEGLIGI (110) – ser. Artykogullary türkmenleriniň hökümdarlygy.

TÜRKMENLERIŇ AÝDYŇOGULLARY BEGLIGI [… A:ýdyňogullary …] (111) – Türkiýäniň Anadolu bölegindäki Beýik Menderesden başlap, Tire, Aýaslug (Seljuk), Birgi, Izmir sebitlerini öz içine alan we 1308-1426-njy ýyllar aralygynda hökmürowan bolan türkmen döwleti. Ony Aýdyňyň neberelerinden bolan Mübärizeddin gazy Mämmet beg diýen serkerde esaslandyrýar. Ol Germiýanogullary begliginde goşunbaşy bolupdyr.

Taryhçylar Aýdyňogullary iliniň Türkmenistanyň Hazar deňzi ýakasynda ýaşan ilden bölünip gaýdan bolmagynyň mümkindigini çaklaýarlar, çünki bu il deňiz işlerine has türgen bolupdyr, hatda olaryň Anadoluda döreden donanmasynyň (deňiz flotunyň) kuwwaty öz döwründe dünýäniň hiç bir ýurdunyňkydan pes bolmandyr.

Aýdyňogullary döwletinde edebiýata we binagärlik sungatyna uly üns berlipdir. Bu begligi Osmanly soltany Myrat II 1426-njy ýylda öz döwletine tabyn edýär.

TÜRKMENLERIŇ BARÇEMOGULLARY BEGLIGI (111) – Eýran Kürdüstanynda, Hemedan şäherinden günbatarda ýerleşen ülkelerde Seljuk türkmenleri tarapyndan gurlup, XII asyryň ahyrlaryndan XIII asyryň ortalaryna çenli höküm süren beglik. Onuň binýatçysy Oguz hanyň Ywa agtygyndan bolan Barçem begdir (çeşmelerde onuň ady Berçem, Perçem görnüşlerinde-de ýazylýar). Bu beglige Dinawar, Kermanşah, Hulwan we Şahrazur şäherleri garaşly bolupdyr. Barçem begiň ywa ili owşarlar we salyrlar bilen birlikde 1130-njy ýyllar çemesinde Syrderýa boýlaryndan Eýrana göçüp gelipdirler.   

TÜRKMENLERIŇ BEGTEGINLER BEGLIGI  [… Begtegi:nler …] (110) – Yragyň Irbil şäherinde 1144-nji ýylda gurlup, 1233-nji ýyla çenli höküm süren türkmen atabegligi. Begligiň merkezi şäheriniň ady bilen baglanyşykly, oňa “Arbel türkmen atabegligi”, Arbel atabegleri hem dýlipdir. Çeşmelerde Beg hökümdar türkmenleriniň atabegligi görnüşinde hem gabat gelýär. Bu atabegligi guran Zeýneddin Aly Küçük Zeňňiler Türkmen döwletiniň hökümdary Ymadeddin Zeňňiniň serkerdesi, Begtegin Muhammet atly türkmen beginiň hem ogly bolupdyr (atabeglige hem onuň atasynyň Begtegin ady dakylypdyr). Bu türkmen atabegligi özüniň rowaç döwründe paýtagty Irbil sebitlerindäki Sanjar, Harran, Tekrit, Şährizor, Hakkari, Akrul-Humaýdiýe ýaly şäher we galalary hem özüne birleşdiripdir, 4000 atly goşun saklapdyr. Atabegligiň soňky häkimi Muzaffareddin  Gökböri biregne 43 ýyl häkimlik edip, 1233-nji ýylda aradan çykandan soň, bu beglik onuň wesýeti boýunça Bagdat halypasynyň garamagyna geçipdir.

TÜRKMENLERIŇ BÖRÜLER ATABEGLIGI [… Bö:rüler …] (111, 118) – Siriýanyň Damask şäherinde Seljuk türkmenleri tarapyndan esaslandyrylan beglik (1117-1154). Bu begligi guran Zahyreddin Tug hökümdar bolsa-da, oňa özünden soňra tagta geçen ogly Täjilmülk Böriniň ady geçýär. Zahyreddin seljuk şazadalaryna, hususan-da, Tutuş soltanyň ogly Dukaka atabeglik edipdir. Tgata geçen Dukak 1104-nji ýylda aradan çykandan soň, Zahyreddin özbaşdak beglik gurýar.

Zahyreddin we onuň nebereleri (Börüler) haçparazlar bilen bolan gazaply söweşlerde gaýduwsyzlyk görkezip, olaryň eýelän şäher we galalarynyň ençemesini yzyna alypdyrlar. Damasky eýeläp, Börüler atabegligini gurupdyrlar. Zeňňileriň serkerdesi Nureddin Mahmydyň Damasky almagy bilen Börüler begligi öz hökmürowanlygyny bes edýär.   

TÜRKMENLERIŇ ÇOPANOGULLARY BEGLIGI (110) - Oguz hanyň Gaýa agtygynyň neberelerinden bolan Hysameddin Çopan tarapyndan Türkiýäniň Kastamonu sebitlerinde düýbi tutulan we 1227-1309-njy ýyllar aralygynda hökmürowan bolan türkmen döwleti. Hysameddin rumlulara garşy söweşde we Rum topragyna türkmenleriň ornaşmagynda gaýrat görkezen emirdir. Onuň kuwwatly deňiz güýçleri Krymy zabt edip, Sudak şäherini we töwereklerini eýeläpdir. 1309-njy ýylda bu döwlet Jandarogullary begligine tabyn edilýär.

TÜRKMENLERIŇ DANYŞMENTLILER BEGLIGI [… Da:nyşmentliler …] (109) – Türkiýäniň Siwas, Kaýsary we Malatyýa sebitlerinde Seljuk türkmenleri tarapyndan gurlup, 1092-1178-nji ýyllar aralygynda hökmürowan bolan türkmen döwleti. Paýtagty – Siwas şäheri. Bu döwleti Seljuklaryň hereketi döwründe Köneürgençden Ruma aralaşan Ahmet Danyşment gazy (ikinji ady Taýly) we onuň ogly Kümüş hökümdar esaslandyrýar. Danyşment gazy Rum topraklaryny eýelemekde we Malaty (Malatena) sebitlerinde haçlylar bilen bolan gazaply söweşlerde gaýduwsyzlyk görkezip, haçlylardan alnan ülkelerde türkmen döwletiniň döremegine ýol açýar. Bu döwlet Siwas, Tokat, Amasýa, Çorum, Samsun, Ordu şäherlerini we olaryň töwereklerini öz içine alýar. Döwletiň paýtagty ilki Niksar, soňra gezekli-gezegine Malatyýa (1127-1135), Kaýseri (1135-1142), Siwas (1142-1171) şäherlerinde ýerleşipdir. Ahyrynda bu döwleti Seljuk soltany Gylyç Arslan II 1178-nji ýylyň başynda öz güýçli döwletine tabyn edýär.  

TÜRKMENLERIŇ DILMAÇOGULLARY BEGLIGI [… Dilma:çogullary …]  (108) – Türkiýede, Gündogar Anadoluda, Wan kölüniň töwereklerinde gurlan we 1085-1192-nji ýyllar aralygynda hökmürowan bolan türkmen begligi. Bu döwletiň düýbi Dilmaç ogly Mämmet beg tarapyndan tutulýar. Ol Anadolynyň eýelenmegine (Malazgirt söweşine) gatnaşan görnükli seljuk serkerdesi bolupdyr. Bitlis şäherini paýtagt edinendigi üçin, bu beglige Bitlis atabegligi hem diýlipdir. Bu döwleti Akgoýunlylar öz döwletine tabyn edýär.

TÜRKMENLERIŇ DOBURÇATÜRK BEGLIGI (111) – Balkan ýarym adasynda öň Osmanly türkmen imperiýasyna degişli bolan Doburça (Dobruça) ülkesinde seljuklaryň guran begligi (1354-1417). Bu döwletiň höküm süren döwründe Gara deňzi bilen Dunaý derýasynyň aýagy aralykda ýerleşen ülkeler, şol sanda Bessarabiýa (häzirki Moldowa) hem şu begligiň garamagynda bolupdyr. Ülkäniň ilatynyň agalabasyny türki halklar (peçenegler – itbeçene türkmenleri, gagauzlar – gök oguzlar, Krym türkleri - salyrlar) düzüpdir.

TÜRKMENLERIŇ DÜLKADYROGULLARY BEGLIGI [… Dülka:dyrogullary …] (111) – Türkiýäniň Anadolu böleginde 1339-1521-nji ýyllar aralygynda höküm süren dowamly türkmen begligi. Ony Hasan Dülkadyr begiň baştutanlygynda Horasandan Ruma (Türkiýä) gelen bozok türkmenleridir. Bu begligiň birinji hökümdary Dülkadyr begiň ogly, Halyl beg Türkmeniň hem agtygy Zeýneddin Garaja begdir. Ol Müsür memluk soltany Mälik an-Nasyr Muhammetden naýyplyk derejesini alyp, şu begligi esaslandyrýar. Döwlet ilki Elbistan, 1515-nji ýyldan soňra bolsa Maraş şäherini paýtagt tutunýar.

Rumuň ençeme welaýatlaryny öz içine alýan giň toprakda tas iki asyr çemesi höküm sürenliginden başga-da, Dülkadyrogullary türkmen döwletiniň Müsüriň Memluk we Osmanly türkmen döwletleriniň arasynda ortalyk, araçy hyzmatyny bitirendigi bellenmelidir. Bu döwlet 60 ýyldan gowrak memluklara, soňra hem osmanlylara hyzmat edýä, ýöne türkmen beglikleriniň däp-dessurlaryna doly tabyn bolup, araçyllyk borçlaryny göwnejaý ýerine ýetirýär. Ahyrynda bu beglik Osmanly Türkmen döwletine tabyn edilýär.

TÜRKMENLERIŇ EMIROGULLARY BEGLIGI [… Emi:rogullary …] (111) -  Seljuk türkmenleriniň Kiçi Aziýada guran begligi (XIV asyr).

TÜRKMENLERIŇ ERETNAOGULLARY BEGLIGI [… Eretna:ogullary …] (111) – Türkiýäniň merkezi böleginde giçki orta asyrlarda gurlup, häzirki Ankara, Gyrşäher, Nowşäher, Ýozgat, Tokat, Çorum, Amasyýa, Nigde, Kaýseri, Siwas, Erzinjan, Erzurum, Tüňçeli, Samsun, Kümüşhana, Günorta Giresun, Demirgazyk Malatyýa ýaly ençeme welaýatlary öz içine alan uly türkmen döwleti (1335-1381). Onuň binýadyny goýan Eretna begiň hakyky ady Ärtana ýa-da Ärdänedir. Eretna begi Ilhanly hökümdarlar tutuş Anadola häkim belleýärler. 8 ýyllap häkim bolan bu beg 1335-nji ýylda özbaşdaklyk gazanýar. Ol Siwasy, soňra hem Kaýseri şäherini paýtagt tutunýar. Eretna begden soňra tagta geçen ogullary döwleti dolandyrmagy başarman, ençeme ülkeleri elden giderýärler. Ahyrynda-da bu döwlet Anadolu türkmen beglikleriniň ygtyýaryna geçýär.

TÜRKMENLERIŇ EŞREFOGULLARY BEGLIGI (111) – Türkiýäniň günortasynda gurlan türkmen begligi (1280-1326). Onyň gurujysy Eşref begiň ogly Seýfeddin Süleýman begdir. Paýtagty ilki Gorgorum galasy, soňra-da Begşäher bolupdyr. Bu beglik 1308-nji ýyla çenli Seljuklaryň, soňra-da Ilhanly begleriniň hyzmatynda höküm sürüpdir, gülläp ösen döwründe Begşäher, Seýdişäher, Ilgin, Akşäher, Bolwadin ýaly jemi 65 şähere we 155 oba häkimlik edipdir. 70 müň atly goşun saklapdyr. 1326-njy ýylyň ahyrynda Eşrefogullary begliginiň uly bölegi Hamytogullary, galan bölegi hem Garamanogullary begliklerine tabyn edilýär.

TÜRKMENLERIŇ GARAGOÝUNLY DÖWLETI (109) – ser. Garagoýunly türkmenleriň döwleti.

TÜRKMENLERIŇ GARAHANLY DÖWLETI [… Garaha:nly] (109) – ser. Garahanly türkmenleriň döwleti.

TÜRKMENLERIŇ GARAMANOGULLARY BEGLIGI (110) – Adam sany (2 million çemesi), eýelän meýdany (146.000 inedördül km.), kuwwaty we höküm süren möhleti (2,5 asyra ýakyn, Türkiýäniň  çäklerinde gurlan 1256-1483) boýunça Osmanly hökümdarlygyndan soňky ikinji orunda duran Garamanogullaryň begligi mongol çozuşlary döwründe Türkmenistandan Ruma bosan garanmanlar tarapyndan gurulýar (garamanlar Türkmenistanda salyr, Türkiýede bolsa owşar taýpasynyň uly bolümi hasaplanýar). Bu begligi gurujy Ahmet Sädeddin begiň ogly Nury Sopy begdir. Paýtagty ilki Eregli, Ermenak, Konýa, soňra hem Garaman şäherleri bolýar. Begligiň üçünji hökümdary, Nury Sopynyň ogly Mämmet begiň (1261-1283) taryhda yz galdyran işi hökmünde onuň 1277-nji ýylyň Magtymguly aýynyň 13-inde türkmen diliniň bu döwlete döwlet dili bolmalydygy barada permany boldy. Permanda şeýle diýilýär: “Şu günden beýläk diwanda, dergähde, bargähde, mejlisde we meýdanda türkmen dilinden başga dil goldanylmasyn”. Atatürküň döwründen bäri şu permanyň berlen senesi türk-türkmen diliniň baýramy hökmünde Türkiýede her ýyl bellenip geçilýär.

1473-nji ýylda Osmanlylar türk taryhynda ilkinji orna çykansoň, Garamanogullary begligi köp ülkelerini elden aldyryp, ýyl-ýyldan pese gaçýar, ikä bölünýär. Soňky hökümdar Kasym beg 1483-nji ýylda öldürilenden soň, bu beglik tutuşlygyna Osmanly döwletine tabyn edilýär.

TÜRKMENLERIŇ GERMIÝANOGULLARY BEGLIGI [… Germiýa:nogullary …] (111) – Türkiýäniň Anadolu  böleginiň günbatarynda, Kütahýa we Deňizli şäherleriniň töwereginde gurlan türkmen begligi (1300-1423). Ony mongollaryň Türkmenistana çozan döwründe Jelaleddin Meňburny bilen Ruma gelen türkmenler bina edýärler. Bularyň başynda duran serkerde Kerimeddin Alyşiriň ogly Ýakup I hasaplanýar. Paýtagty Kütahýa şäheri bolan Germiýanogullary begligi ululygy we kuwwaty babatda Osmanly hem-de Garamanogullary hökümdarlyklaryndan soňky orunda duran döwlet bolupdyr. Arap taryhçysy Ibn Fazlyllah Omarynyň ýazmagyna görä, 1332-nji ýylda bu begligiň ilaty 800.000 adam eken. 1300-1423-nji ýyllar aralygynda höküm süren bu beglik ahyrky hökümdarynyň wesýeti bilen Osmanly döwletine goşulýar.

TÜRKMENLERIŇ HAMYTOGULLARY  BEGLIGI [… Hamy:togullary …] (111) – Türkiýäniň Anadolu böleginiň günbatar-günorta taraplaryndaky köllük ülkede gurlan beglik (1301-1423). XIV asyryň başynda Seljuklylar Hamyt begiň kowumyny (salyr türkmenlerini) şu sebitde ýerleşdirýär. Hamyt begiň ogly Felekeddin Düňdar begiň baştutanlygynda şu begligi döredip, paýtagtyny ilki Uly Borly, soňra Egridir (Felekabat) şäherlerinde ýerleşdirýär. Arap alymy Ibn Fazlyllah Omarynyň ýazyşyça, 1332-nji ýylda (ýagny döwlet ýaňy aýaklanyp ugran çaglarynda) onuň ilaty 380.000 adam eken. Ahyrky döwürlerinde Hamytogullary begligi ikä bölünýär, iň soňunda-da ol Osmanly hökümdatlaryn tabyn bolýar.

TÜRKMENLERIŇ IHÇIDILER BEGLIGI [… ihçi:diler …] (109) – Müsürde 935-969-njy ýyllar aralygynda 39 ýyllap höküm süren türkmen döwleti. Bu döwleti guranlar 833-842-nji ýyllarda Merkezi Aziýadan (esasan, Ferganadan) Müsüre göçürilip getirilen köp sanly türkmenleriň arasyndan çykan Juk Ýoltegindir. Onuň ogly Ebubekir Muhammet bin Togaç begliginiň harby hereketlerine baştutanlyk edip, 941-nji ýylda Siriýany, 942-nji ýylda hem Mekge we Medinäni öz begligine tabyn edýär. Bu türkmen döwletiniň jemi 64 müň goşuny bolup, onuň 24 müňi zeňňi (negr), 40 müňi hem türkmen eken.

Ýolteginiň ölüminden soň (946) bu beglik barha gowşaýar. Şundan peýdalanyp, Afrikadan gelen Fatimiler Müsüre we Siriýa çozýarlar. Netijede, 969-njy ýylda Ihçidiler döwletini özlerine tabyn edýärler.

TÜRKMENLERIŇ ILDEŇIZLILER ATABEGLIGI [… I:ldeňizliler …] (111) – ser. Ildeňiz türkmenleriniň döwleti.         

TÜRKMENLERIŇ IZMIR BEGLIGI [… Izmi:r …] (109) – Türkiýäniň Egeý deňzi kenarlarynda Seljuk türkmenleri tarapyndan gurlan türkmen begligi (1081-1098). Anadoludaky Seljuk hökümdary Süleýman şa çagalyk müçesindäki dogany Dawudy Izmir sebitlerine hökümdar belläp, asly çowdur türkmenlerinden bolan serkerde Çakan bege hem Izmir şäheriniň häkimligini (hakykatda, Dawudyň kömekçisi wezipesini) ynanýar. Çakan beg Dawudyň ýaşlygyndan peýdalanyp, Izmir begliginiň kuwwatyny has artdyrýar, 40 sany harby gämi gurdurýar, netijede güýçli donanmanyň (harby flotuň) eýesi bolup, Egeý deňzindäki Sakyz, Midilli, Rodos, Sisam ýaly adalary wizantiýalylaryň elinden basyp alýar, Wizantiýanyň harby gämilerini bolsa gazaply ýeňlişe sezewar edýär.

Türkmenler Egeý we Mermer deňizlerini ele geçirseler, Ýewropada olaryň öňünde durup biljek güýç ýokdy. Şuny göz öňünde tutup, Çakan beg Türkmen arkadaşlary bolan Peçenegler bilen birleşip, Wizantiýa imperiýasyny ýykmagy, özi donanmasy bilen, Peçenegler hem gury ýerden çozup, paýtagt Konstantinopoly (Ystambyly) basyp almagy niýet edinýär. Ýöne bu maksat başa barmaýar. Öz hristian güýçleri bilen Çakan begiň we Peçenegleriň öňünde durup bilmejegine gözi ýeten imperator Komnenos hilä ýüz urýar: bu iki güýjüň garşysyna ol beýleki bir türk ilini – Don boýundaky gypjaklary (komanlary) küşgürýär. Köp pul we ýer berip komanlary satyn alýar we Çakan begiň çozuşyny yzyna gaýtarýar (1091). Şu wakadan soň Izmir türkmen begligi gowşaýar. Ahyrda-da ony Seljuk soltany Gylyç Arslan I öz döwletine goşýar.

TÜRKMENLERIŇ JANDAROGULLARY BEGLIGI [… Ja:nda:rogullary …] (110) – Türkiýäniň Gara deňiz kenaryna ýakyn Kastamonu, Sinop etraplarynda gurlup, uzak möhlet (1299-1462) höküm süren türkmen döwleti. XII asyryň ahyrynda Seljuk türkmen döwleti gowşap, dürli begliklere bölünýär. Şol beglikleriň biri hem Jandarogullarynyň guran hökümdarlygydyr. Onuň binaçysy Şemseddin Ýaman Jandar begdir. Jandar lakamy “janpena” manysynda bolup, ol bu begiň Seljuk hökümdarlarynyň janpenasy bolanlygy bilen bagly dakylypdyr. Jandar begiň nesillerinden 8-nji hökümdar Mübärizeddin Isfendiýar begiň (höküm süren ýyllary 1392-1440) ady bilen bagly bu döwletiň Isfendiýaogullary diýen ady hem taryhda duş gelýär.

Rowaç döwründe bu beglik 40 şähere, 50-60 gala we ýüzlerçe oba hökümdarlyk edipdir, 30 müň atly esger saklapdyr, arap alymy Ibn Fazlyllah Omarynyň ýazyşyça, 1332-nji ýylda onuň 420.000 ilaty bolupdyr. Azow ýakalaryna-da hökümini ýöredipdir. Bu döwletde türkmen dili resmi dil hukugyna eýe bolupdyr.

Bu begligi Osmanly döwleti özüne tabyn edýär.     

TÜRKMENLERIŇ KARESIOGULLARY BEGLIGI (110) – Türkiýäniň günbataryndaky Balykesirde we Egeý deňziniň Çanakgala (Dardanel) bogazy sebitlerinde gurlan türkmen begligi (1297-1360). Ony guran Karesi beg XI asyrda Danyşmentler döwletini binýat eden Mälik Danyşment gazynyň 6-njy neberesi (ýatlygy) bolan Galam begiň ogludyr. Ol öz begligini wizantiýalylardan basyp alan topraklarynda gurup, Balykesir şäherini paýtagt edinýär. Arap alymy Ibn Fazlyllah Omarynyň ýaşyça, 1332-nji ýylda begligiň ilaty 250 müň adam eken. Bu begligi Osmanly türkmen soltany Myrat I öz döwletine tabyn edýär.

TÜRKMENLERIŇ KAZY BURHANEDDIN AHMEDI BEGLIGI [… Ka:zy Burha:neddi:n …] (111) – Türkiýäniň Kaýseri şäherinde 1345-nji ýylda doglan Burhaneddin Ahmet tarapyndan gurlup, bary-ýogy 18 ýyl höküm süren türkmen begligi (1381-1398). Burhaneddiniň uly atasy Mämmet Resulyň ogly Söýünç begiň ýolbaşçylygynda onuň taýpadaşlary bolan salyrlaryň uly bölegi mongol basybalyşlarynyň yz ýanynda 1230-njy ýylda Köneürgençden Ruma gelip, Kaýseri, Siwas sebitlerinde orun alýarlar. 4-5 ýaşyndan başlap gowy bilim we terbiýe berlen hem-de arap, pars, türk dillerini kemsiz bilip, bu dillerde goşgy ýazan Burhaneddin ilki kazylyk, soňra hem uly döwlet işgäri derejelerini alýar, ahyrda-da Siwada öz döwletini gurýar. Bu ajaýyp türkmen şahyrynyň ussatlyk bilen ýazan goşgular diwany we hukuk hem-de dil barada ýazan ylmy eserleri türk we ençeme beýleki dillerde yzly-yzyna neşir edildi. Az wagt hökümdarlyk etse-de, Burhaneddiniň Erizjan, Gyrşäher, Niksar şäherlerinde saldyran metjit-medreseleri, galalary şu güne çenli saklanýar. Onuň kümmetli mazary Siwas şäherindedir.  

Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada beýleki türkmen şahyrlary bilen bir hatarda Burhanetdin Siwaslynyň eserleriniň hem “türkmeniň ýanyp duran watanparazlygy merdi-merdanalygy, edermenligi, gahrymançylygy baradaky eserlerdigini” (189 s.) aýratyn häsiýetlendirýär.

TÜRKMENLERIŇ MENTEŞEOGULLARY BEGLIGI (110) – Türkiýäniň Anadolu böleginiň günorta-günbatar sebitlerinde gurlan türkmen begligi (1290-1382). Suw ýoly bilen Ortaýer (Ak) we Egeý deňziniň kenarlarynda ýerleşen Mugla, Deňizli, Izmir sebitlerine gelen türkmenler bu döwleti esaslandyrypdyrlar. Bu ile Menteşe beg baştutanlyk edipdir. Onuň ogullary Mesut, Orhan, Ybraýym we beýlekiler höküm süren ýyllarynda rumlularyň we latynlaryň agalyk eden ençeme ýerlerini öz ülkesine goşupdyrlar. Arap alymy Ibn Fazlyllah Omarynyň ýazmagyna görä, 1332-nji ýylda bu begligiň ilaty 170 müň adam eken. XIV asyryň ahyrlarynda Menteşeogullary begligini Osman döwleti öz düzümine girizipdir.

TÜRKMENLERIŇ MEŇGÜÝÇLILER BEGLIGI (110) – Türkiýäniň Erzinjan, Kemah, Diwrigi, Şarky-Garahysar sebitlerini öz içine alyp, 1072-1277-nji ýyllarda höküm süren türkmen döwleti. Paýtagty, esasan, Erzinjan bolupdyr, emma bu döwletiň höküm süren uzak döwrüniň dowamynda paýtagt käte Kemah şäherine-de göçürilipdir. Onuň binýatçysy Meňguýçli (ýa-da Meňňijik, Meňgüjük) Gazy salyr (başga maglumata görä, baýyndyr) türkmenlerinden bolup, Beýik Seljuk döwletiniň uly hökümdary Alp Arslanyň dogumly emiri eken. Onüň ogullarynyň häkimligi döwründe beglik ikä bölünýär: Kemah-Erzinjan goly (höküm süren ýyllary 1142-1228) we Diwrigi goly (1142-1250). Bu gollar  soňra Seljukly döwletine tabyn edilýär.

TÜRKMENLERIŇ PERWANAOGULLARY BEGLIGI [… Perwa:naogullary …] (110) – Türkiýäniň Gara deňiz kenaryndaky möhüm ähmiýetli deňiz duralgasy bolan Sinop şäherinde gurlan türkmen begligi (1277-1322). Anadolu Seljuk hökümdary Gylyç Arslan Muineddin Süleýmany perwanaçy (“köşk goragçysy”, “köşk hyzmatçylarynyň başlygy”) edip işe alýar. Bu perwanaçy 1260-njy ýylda Trabzon Rum imperatorynyň garamagyndaky Sinopy we töwereklerini basyp alýar. 1277-nji ýylda Süleýman Perwana öldürilendensoň, ýerine geçen ogly Mämmet beg Sinopda özbaşdak döwlet gurup, ony Perwanaogullary begligi diýip atlandyrýar. Bu beglik 45 ýyl höküm sürüp, ahyrynda Jandarogullary türkmen begliginiň garamagyna geçýär.

TÜRKMENLERIŇ REMEZANOGULLARY BEGLIGI [… Remeza:nogullary …] (111) – Türkiýäniň günortasyndaky Adana sebitlerinde gurlan we uzak möhlet (tas üç asyr çemesi wagt) höküm süren türkmen döwleti. Ony XIII asyryň birinji çärýeginde mongol çozuşlary zerarly Türkmenistandan Kiçi Aziýa ýurtlaryna bosan üregirleriň baştutany Remezan beg esaslandyrýar. Bu beglik 1510-njy ýyla çenli Memluk soltanlaryna, soňky bir asyryň dowamynda hem Osmanly türkmen döwletine tabynlykda höküm sürüpdir.

TÜRKMENLERIŇ SAHYPATAOGULLARY BEGLIGI [… Sa:hy:pataogullary …] (110) – Türkiýäniň Garahysar ýa-da Afýon sebitlerinde Seljukly türkmen döwletiniň wezipi bolup işlän Sahypata Fahreddin Aly tarapyndan gurlan türkmen begligi (1275-1341). Sahypata wezir döwründe-de Türkiýäniň günbatar ülkelerinde, ylaýta-da Konýa we Siwas şäherlerinde haýyr-sahawat binalarynyň ençemesini: metjit-medreseler, hammamlar, köşkler gurdurmak bilen meşhurlyk gazanypdyr. Türkiýedäki türkmen beglikleriniň mongol gazabyna duçar bolup çagşap barýandygyna gynanyp, ol agyr keselläpdir we 1288-nji ýylda aradan çykypdyr. Sahypatanyň kümmetli mazary Konýa şäherindäki Sahypata öwlýüäsinde ýerleşýär. Syhapatanyň ogullarynyň we Nusrateddiniň häkimlik eden ýyllarynda bu döwlet köp wagtlyk öz goňşy beglikleri bilen uruş-dawalarda geçirip, ahyrynda-da Germiýanogullary türkmen begliginiň ygtyýaryna geçirilýär.

TÜRKMENLERIŇ SALGYRLAR (SALYRLAR) ATABEGLIGI (111) – ser. Salyr türkmenleriniň hökümdarlygy.

TÜRKMENLERIŇ SALTYKLYLAR BEGLIGI (110) – Seljuklylaryň Türkiýäniň Gündogar Anadolu böleginde ilkinji guran uly döwleti (1092-1202).  Begligiň paýtagty Erzurum şäheri bolup, gülläp ösen döwründe ol Erzurum, Kars, Çoruh, Kümüşhana, Rize sebitlerini öz içine alypdyr. Döwletiň binýadyny tutan emir Abylkasym beg saltyk urugyndan bolany üçin, oňa we soňra hökümdar bolan 4 neberesine Saltyklylar diýen at galýar. Abylkasym beg Alp Arslan bilen Malazgirt söweşine gatnaşan we uly gahrymançylyk görkezen serkerde bolupdyr. Onuň guran döwleti hem Beýik Seljuk döwletine tabynlykda bolýar. Ahyrynda-da bu döwleti Rum seljuk türkmenleriniň hökümdary Rukneddin Süleýmanşa II 1202-nji ýylda öz döwletine doly tabyn edýär.

TÜRKMENLERIŇ SARYHANOGULLARY BEGLIGI [… Sa:ryha:nogullary …] (111) – Türkiýäniň günbatarynda, Egeý deňziniň kenarlarynda gurlan türkmen begligi (1302-1410). Onuň düýbüni tutujy Saryhan beg Köneürgenç türkmen döwletiniň soňky hökümdary Jelaleddiniň goşunbaşysy bolupdyr, mongol çozuşlary döwründe Jelaleddin bilen Rumustana gelýär. Egeý deňziniň kenarlaryny wizantiýalylardan basyp alyp, öz döwletini gurýar. Paýtagty Manisa şäheri bolupdyr. 1335-nji ýyla çenli bu döwlet Ilhanly döwletine tabynlykda höküm sürýär. Soňra özbaşdaklyk gazanýar, Izmir, Akhysar, Turgutly ýaly ençeme welaýatlary öz begligine tabyn edýär. XV asyrda bu beglige 15 şäher, 20 gala degişli eken, ol 10 müň goşun saklapdyr, örän kuwwatly donanmasy (deňiz floty) bolupdyr. 1332-nji ýylda beglikde 280.000 türkmen ýaşapdyr. Ahyrynda bu beglik Osmanly döwletine tabyn edilýär.

TÜRKMENLERIŇ TEKEOGULLARY BEGLIGI (111) – Türkiýäniň günorta-günbatarynda, Ortaýer deňziniň kenarynda gurlan türkmen begligi (1321-1390). Onuň binýadyny Hamytogullary türkmen döwletiniň düýbüni tutan Hamyt begiň agtygy Ýunus beg tutýar. Gülläp ösen döwründe bu beglik 12 şähere, 25 gala eýelik edýär, 8 müň atly goşun saklaýar, ýurduny deňizden gelýän basybalyjylardan goramak üçin kuwwatly donanma (deňiz floty) döredýär. 1332-nji ýylda bu begligiň ilaty 80 müň adam eken, paýtagty 80 ýyllap Antalýa, galan wagt hem Gorkudilli şäheri bolupdyr. Ahyrynda bu döwlet Osmanly Türkmen döwletine tabyn edilýär.

TÜRKMENLERIŇ TÄJETDINOGULLARY BEGLIGI [… Tä:jetdi:nogullary …] (111) – Türkiýäniň merkezinde, onuň Gara deňze ýakyn Tokat welaýaty sebitlerinde gurlan kiçiräk türkmen begligi (1348-1428). Ol özüniň gülläp ösen ýyllarynda Amasýa, Samsun, Ordu we Siwas şäherlerine we şol şäherleriň aralygyndaky deňiz kenarlaryna eýelik edipdir. Döwleti guran emir Täjetdin beg öz döwletiniň paýtagty hökmünde Naksar şäherini saýlapdyr. Bu döwlet hiç wagt başybitin özbaşdak bolman, töweregindäki güýçli begliklere elgarama bolup höküm sürüpdir. Ol ilki Ilhanlylara, soňra Eretnaogullaryna, Kazy Burhaneddine, ahyrynda-da Osmanly türkmen döwletine tabynlykda ýaşapdyr.

TÜRKMENLERIŇ TULYNYLAR BEGLIGI [… Tuly:nylar …] (109) – Türkmenleriň Müsürde guran ilkinji türkmen döwleti (868-905). Tulynylar (Tulynogullary) begligini esaslandyran we oňa adyny geçiren serkerdä Ahmet bin Tulyn et-Türkmeni diýilýän eken. Onuň asly Oguz hanyň Lebapda ýaşan Baýat (ýa-da Garkyn) diýen oglunyň neberlerinden bolupdyr. Çeşmelerde onuň ady Tolun, Dolun görnüşlerde-de duş gelýär. Ýeri gelende aýtsak, Lebap boýlarynda Doly, Dolun, Dolun diýlip oglana, Aýdolun diýlip gyza dakylýan atlara häli-häzire çenli duş gelinýär. Tulyn (Tolun) beg Apbasy halypalar tarapyndan Müsüre häkim bellenýär, ol 868-nji ýylda Müsüri özbaşdak döwlete öwürýär. Tulynyň ogly Ahmet beg tagta geçensoň, Fustat (Kair) şäheriniň düýbüni tutup, ony paýtagt edinýär. Şam, Halap, Antakyýa, Siriýa, Adana, Tarsus, Palestina, Bingazy, Liwan ülkelerini eýeläp, olary öz döwletiniň düzümine goşýar. Ýöne Apbasylar döwleti has güýçleniberensoň, 905-nji ýylda Türkmenleriň Tulynylar begligini basyp alýar.

37 ýyl höküm sürenligine seretmezden, Tulynylar kaşaň binalar, metjitler gurup, medeniýetiň, sungatyň ösmegine ýardam edipdirler, ýurtda tertibi we asudalygy ýola goýupdyrlar. Bu ýurtda gurlan we hökümdaryň ady dakylan Tulynogly hassahanasy diňe bir Müsürde däl, eýsem tutuş musulman äleminde meşhurlyk gazanypdyr, tebipçilik ylmynyň, ylaýta-da onuň psihiatriýa şahasynyň ösmeginde belent sepgitlere ýetipdir.    

TÜRKMENLERIŇ YNALOGULLARY BEGLIGI (110) – Türkiýäniň Diýarbekir sebitlerinde gurlan türkmen döwleti (1098-1183). Bu begligiň binýadyny Emir Sadr beg tutýar, onuň yzyndan dogany Ynal beg tagta geçýär. Bu döwlet ilki Seljukly Türkmen hökümdarlygyna, soňra gezekli-gezegine Zeňňilere, Eýýubylara tabynlykda höküm sürýär. Ahyrda-da begligi Salaheddin Eýýuby 1183-nji ýylda ymykly öz döwletine goşýar.

TÜRKMENLERIŇ YNANÇOGULLARY BEGLIGI (110) – Türkiýäniň günbatarynda, Deňizli (Ladik) şäheriniň sebitlerinde gurlan türkmen begligi (1261-1368). Deňizli şäherini paýtagt tutunan bu döwlete Deňizli begligi hem diýilýär. Begligi Germiýanogullary begliginiň bir serkerdesi bolan Aly begiň ogly Ynanç beg esaslandyrýar. Onuň ili mongol çozuşlary netijesinde Türkmenistandan Anadola gelen türkmenlerdir. Gülläp ösen döwründe bu beglikde 100 oba, 100 müň ilat, 10 müň hem esger bolupdyr. Ynançogullary Deňizli şäherinde 7 metjit, köp sanly bazar, ajaýyp çüwdürimler gurupdyrlar, baglar ýetişdiripdirler. 1368-nji ýylda begligi Germiýanogullary, soňra-da (1390) Osmanlylar özüne tabyn edýär.

TÜRKMENLERIŇ ÝARLYKOGULLARY BEGLIGI (111) – Oguz hanyň Ýiwe (Ýywa) agtygynyň neberesinden bolan Arslan ogly Ýarlyk beg tarapyndan gurlan türkmen begligi (XII asyr). Ýarlyk begiň ady çeşmelerde Ýaruk görnüşinde-de ýazylýar. Bu söz “ýagty” manysyndaky gadymy türkmen sözündendir. Ýarlyk begiň ili 1130-njy ýyllar çemesinde Syrderýanyň aşak akymlaryndan Eýran Kürtüstanyna göçüp gelýär, olaryň bir bölegi soňra Yragyň Halap şäheriniň günortasyndaky Guwak çaýynyň boýuna göçürilýär. Ýarlyk begiň baştutanlygynda bu il öz begligini gurup, haçlylara garşy aldym-berdimli söweşlere gatnaşýar. Bu türkmen begligi XII asyryň soňky çärýeginde – XIII asyryň hem başlarynda höküm sürýär.

TÜRKMENLERIŇ ZEŇŇILER ATABEGLIGI (111) – ser. Zeňňi türkmenleri.

 TÜRKMEN-OSMANLY (OTTOMAN) IMPERIÝASY [… impe:riýasy] (109) – ser. Osman türkmenleriniň döwleti.

TÜRKMEN SELJUK DÖWLETI (44, 230) – ser. Anadoludaky Seljuk türkmenleriniň döwleti.

TÜRKÜSTAN [Türküsta:n] (385) – Türki halklaryň ýaşaýan ýurdunyň tutuş ady. Bu geografik adyň degişli çäkleri döwrüne görä üýtgäp durupdyr. Meselem, Sasanylar eýýamynda türkmenleriň ata-babalary saýylýan saklaryň (skifleriň, iskitleriň) ýaşaýan ülkelerine Türküstan diýlipdir. Şol eýýamda bu söz Turan manysynda-da ulanylypdyr. Şol döwürde Türküstanyň çäkleri aşakdaky ýaly bolupdyr: günbatar araçägi Ural (Ýaýyk) derýasy, Hazar deňzi, gündogary – Altaý we Hytaý serhetleri, günortasy – Eýran, Owganystan, demirgazygy Tobol we Tomsk sebitleri. Soň Syrderýanyň orta we aşak akymyndaky uly çäklere Türküstan diýlipdir. XIX-XX asyrlarda ruslar Orta Aziýa we Gazagystana tutuşlygyna Türküstan diýip at berýärler. Bu adalga Hytaý we Owganystan Türküstanyny hem öz içine alýardy. 1924-nji ýylda Türküstan ady Orta Aziýa diýen at bilen çalşyryldy.

A | B | Ç | D | E | Ä | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | W | Y | Ý | Z